Çinin tətbiq senzura üzündən, Şərqi Türkistana bağlı İlişku bölgəsində Ramazan Bayramının ilk günlərində etdiyi qırğınla əlaqədar bir çox şeyin bilinmədiyi ortaya çıxdı. Yeni yeni gəlməyə başlayan xəbərlər, dünyaya kömək çağırışı olaraq göndərilən bir məktub və bəzi ədəb şahidlərinin ifadələri, bölgədə 2009 Urumçi qırğını böyüklüyündə bir qırğının həyata keçirildiyini ortaya qoyur
Çinin 5 İyulda reallaşdırdığı zülm, təzyiq və qırğına aid məlumatlar anında xarici dünyaya aktarılabilmiş və böyük əks-səda tapmışdı. Çin bu dəfə kütləvi informasiya vasitələri ilə ictimai medianı nəzarət və nəzarət etmə vəzifəsini Çin Ordusuna təslim etdi. Çin ordusunun informasiya vahidləri, bütün xəbərləşmə sistemlərinə əl qoyaraq ünsiyyəti nəzarət altına aldı. Çin Işğal Ordusunun 27 Mayda Hote mərkəzli başlatdığı “Terrorla Mübarizə və Sərt zərbə vurmaq Əməliyyatı” ilə son Yarkent-İlişku qiyamına aid sənədlər və görünüşlər, bu ana qədər dünyaya ulaşılabilmiş deyil, yalnız çox məhdud bəzi məlumatlar çatmış vəziyyətdə.
Keçən həftə Yarkent sakinlərindən olduğu təxmin edilən bir ədəb şahididir müxtəlif yollarla xarici dünyaya çatdırdığı bir məktub, Yarkent’teki Çin vəhşiliyinin ölçüləri haqqında əhəmiyyətli ip ucları verir.
Uyghur.net’te nəşr olunan məktubda, bu ifadələr iştirak edir: “28 İyul 2014’da Yarkent Şəhərinin İlişku qəsəbəsinin 15-16 və 17.kentlerinde müqəddəs Ramazan ayının son gününü ibadət ilə keçirmək (Çünki, bizdə Ramazan bayramı 29 İyulda başladı) məqsədiylə bir qisim xanımlar şam namazı sonrası Quran-ı Kərim oxumaq və ibadət etmək üçün toplanmışlar, kişilər isə, şam namazı üçün məscidə getmişdilər. Xanımların bu toplu namaz qılma hadisəsini müxbir vasitəçiliyi ilə öyrənən və hazır gözləyən silahlı Çin Gücləri, xanımların ibadət etdiyi evlərə basqın təşkil edərək, körpələrin və yaşlıların də olduğu qrupa atəş açaraq böyük bir qırğın reallaşdırmışlar. Evdə ibadət etməkdə olan bütün xanımlar bu hücumda şəhid olmuşlar. Bu hücumda həyatını itirənlərin tam sayı 50dir. Qırğını edən Çin’ini şgalci əsgərləri, hadisə yerindən dərhal uzaqlaşmışlar. Böyük bir infiale qapılan yaxınları, yanlarına qadınların cəsədlərini də götürərək hadisənin istintaqı və məsullarının cəzalandırılması tələbi ilə Şəhər Polis Mərkəzi və Yerli Şəhər İdarə Başçılığına yürümüşlerdir. Ancaq, səlahiyyətlilər xalqın tələb və istəklərini dinlədikləri yerdə, onların Polis Mərkəzinə və İdarə Mərkəzinə (Şəhər Xalq Hökumətinə) basqın etdiklərini iddia edərək gələnlərin hamısını nəzarətə almışlar. Bu vəziyyətə şahid olan adı keçən məscid imamlarından biri, ətrafdakı bütün kəndlərə gedərək, xalqı bu qırğın ilə əlaqədar bilgilendirmiş və zülmə qarşı səslərini yükseltmelerini istəmək üçün təsirli və qızdırmalı danışmalar etmişdir. Məscid İmamı, “Çin Rəhbərliyi belə öz hallarında ibadət edən hanımlarımızı və uşaqlarımızı öldürsələr bizim buna səssiz qalmamız doğru deyil. Müqavimət göstərmək və cihad etmək üçün bundan daha əhəmiyyətli bir səbəb ola bilməz “yolundakı vəzləri vasitəçiliyi ilə xalqı örgütlemiş və hadisəni etiraz etməyə dəvət etmişdir. Bunun üzərinə toplanan xalqın üzərinə Çin Ordusu şiddətli hücumlar reallaşdırmış və bu qəsəbədə böyük bir qırğın daha etmişdir.
Çin əsgərləri bu şəhərlərdə qırğını tamamladıqdan sonra No Tüğmen, NES kudüm və İlişku ətrafında olan Hangdi, Dongbağ və Koşirik kəndlərində də böyük qırğınlar etmişlər. Çin əsgərləri Yarkent mərkəzindən gələn Koşirik Köyü ilə, Merkit rayonundan gələn yol üzərindəki Döngbağ kəndinə nəzarət nöqtələri qurmuş və giriş çıxışları tamamilə qadağan var. Bu bölgələrdə qırğınlar hələ sürməkdədir. Ayrıca Yarkent çayının daxili qisimlərindəki məskunlaşma yerləri olan Gülbağ, Tomösteng, Ordanlık, çarəni, Tağarçı, Pekiçi, Mişa (Mirşahin) və İşkol kimi sıxlıq kəndlərdə təzyiq, zülm və həbslər hələ də davam etməkdədir .. ”
Vaşinqton mərkəzli Azad Asiya radiosuna hadisələrlə əlaqədar məlumat verən və adı açıqlanmayan bir başqa ədəb şahididir izah etdikləri isə bu şəkildə: “28 İyulda İlişku’da başlayan qarşıdurmalar 3-4 gün davam etdi və qonşu şəhərlərə də sıçradı. Daha sonra Şərqi Türküstan daxilində zinicirleme təsiri meydana gətirdi. Yarkent’e qonşu Kargalık rayonunda 30-31 İyul tarixlərində qarşıdurmalar çıxdığı deyilir. Ancaq, Çinin xəbərləri, məlumat və sənədlərin çölə çıxmasını maneə törətməsi səbəbiylə hadisələrin çölə sızması mümkün olmur. Mən hadisələrin meydana gəldiyi günlərdə Yarkent’te deyildim. Ancaq, hadisə bölgəsində və Yarkent’te yaşayan qohumlarımdan və qohumlarımdan bəzi məlumatları öyrənməyi bacardım. Qarşıdurmalarda ölənlərin sayı və şəxsiyyətləri indiyə qədər gizli tutuldu. Çinin hadisələrlə əlaqədar açıqladığı məlumatlar və rəqəmlər hadisənin çox az bir qismini ehtiva edir. Çin əsgərlərinin atəş edərək öldürdüyü Müsəlman uyğurların sayının inanılmayacaq qədər çox olduğu deyilir. Çin hökuməti, hadisələrin iç üzü ilə ölən, itən və yaralananların aqibətini gizlətmək üçün Yarkent və bağlı şəhərlərdə və məskunlaşma vahidlərində “Meydan teşvikat Cengi / Meydan Təbliğat müharibəsi” təşkil xalqın ağzını nəzarət etmək üçün böyük səy göstərməklə məşğul. ”
Yenə eyni radioya məlumat verən bir başqa qaynaq isə qaynağı adam, Yarkent Meşə İdarəsində çalışan bir yaxınından bəzi maraqlı məlumatlar əldə etdiyini ifadə edərək sözlərini belə tamamladı; “Çin Ordusunun hücumlarında vurularaq öldürülən müsəlman uyğurların əksəriyyətinin yaşları 17-30 arasında dəyişir. Bunlar İlişku və ətraf kəndlərdə yaşayan gənclərdən ibarətdir. Çinin İlişku hadisələrindən dərhal sonra Yarkent, Kaşğar və Hote vilayətlərində sürətlə təbliğat qrupları göndərərək xalqa yalan məlumatlar verdi, hadisələri tərsindən və öz mənfəətlərinə görə izah etdi.
Dünya Uyğur Konqresi başçısı Rəbiyə Kadir, Radio Free Asia’ya etdiyi şərhdə, Ramazan bayramının birinci günü, Çin əsgərlərinin iki mindən çox Uyğurun öldürdüyünü, küçəyə çıxma qadağanı bəhanəsi altında da cəsədləri yox etdiyini söyledi.Kadir bu qırğın şahidlərinin səs qeydləri və məktublarının əllərində olduğunu da ifadə etdi.
Dünya Uyğur Konqresi Başçısı Rəbiyə Qədr, BMT-nin Şərqi Türkistanda yaşananlara dair müstəqil bir araşdırma edilməsi üçün Çinə təzyiq etməsi lazım olduğunu qeyd edərək, bunun yanında davamlı olaraq insan hüquqlarının təminatçısı olduqlarını ifadə edən ABŞ və AB-nin də bu mövzuda Çinə təzyiq tətbiqi lazım olduğunu söylədi.