81-TEKV\u0130R:<\/p>\n
S\u00fbresi denilir.<\/p>\n
Mekke’de inmi\u015ftir.<\/p>\n
\u00c2yetleri : Yirmidokuz.<\/p>\n
Kelimeleri : Y\u00fcz otuz dokuz.<\/p>\n
Harfleri : Be\u015fy\u00fcz otuz\u00fc\u00e7.<\/p>\n
Fas\u0131las\u0131 : harfleridir.<\/p>\n
\u0130mam Ahmed, Tirmiz\u00ee ve H\u00e2kim’in \u0130bn\u00fc \u00d6mer (r.a)’den rivayet ettiklerine g\u00f6re Resulullah (s.a.v) \u015f\u00f6yle buyurmu\u015ftur: “Her kim K\u0131yamet g\u00fcn\u00fcne g\u00f6z\u00fcyle g\u00f6r\u00fcyormu\u015f gibi bakmay\u0131 arzu ederse ve s\u00fbrelerini okusun.”<\/p>\n
Me\u00e2l-i \u015eerifi<\/p>\n
1- G\u00fcne\u015f katlan\u0131p d\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde,<\/p>\n
2- Y\u0131ld\u0131zlar buland\u0131\u011f\u0131nda,<\/p>\n
3- Da\u011flar y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde,<\/p>\n
4- K\u0131y\u0131lmaz mallar b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda,<\/p>\n
5- Vah\u015fi hayvanlar bir araya topland\u0131\u011f\u0131nda,<\/p>\n
6- Denizler ate\u015flendi\u011finde (sular\u0131 \u00e7ekilip, volkanlar halinde ate\u015f p\u00fcsk\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcnde),<\/p>\n
7- Nefisler e\u015fle\u015ftirildi\u011finde (iyiler iyilerle, k\u00f6t\u00fcler k\u00f6t\u00fclerle bir araya topland\u0131\u011f\u0131nda),<\/p>\n
8- Diri diri topra\u011fa g\u00f6m\u00fclen k\u0131za soruldu\u011funda,<\/p>\n
9- “Hangi g\u00fcnahtan dolay\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc?” diye.<\/p>\n
10- Amel defterleri a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda,<\/p>\n
11- G\u00f6k s\u0131yr\u0131l\u0131p a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda,<\/p>\n
12- Cehennem k\u0131z\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda,<\/p>\n
13- Ve cennet yakla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda,<\/p>\n
14- Herkes ne getirmi\u015f oldu\u011funu anlar.<\/p>\n
15- \u015eimdi yemin ederim o sinenlere (g\u00fcnd\u00fczleri g\u00f6zden kaybolan y\u0131ld\u0131zlara),<\/p>\n
16- O ak\u0131p ak\u0131p yuvas\u0131na gidenlere,<\/p>\n
17- Y\u00f6neldi\u011fi an geceye,<\/p>\n
18- Nefeslendi\u011fi (a\u011fard\u0131\u011f\u0131) an sabaha ki,<\/p>\n
19- Ku\u015fkusuz o Kur’an, de\u011ferli bir el\u00e7inin s\u00f6z\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n
20- O el\u00e7i g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr, Ar\u015f’\u0131n sahibinin yan\u0131nda \u00e7ok itibarl\u0131d\u0131r.<\/p>\n
21- Orada ona itaat edilir, g\u00fcvenilir.<\/p>\n
22- Arkada\u015f\u0131n\u0131z\u0131 cin \u00e7arpm\u0131\u015f de\u011fildir.<\/p>\n
23- Andolsun o, Cebrail’i a\u00e7\u0131k ufukta g\u00f6rd\u00fc.<\/p>\n
24- O, gayb hakk\u0131nda cimri de de\u011fildir.<\/p>\n
25- O, kovulmu\u015f bir \u015feytan\u0131n s\u00f6z\u00fc de\u011fildir.<\/p>\n
26- H\u00e2l b\u00f6yle iken, siz nereye gidiyorsunuz?<\/p>\n
27- O, \u00e2lemler i\u00e7in \u00f6\u011f\u00fctten ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir,<\/p>\n
28- \u0130\u00e7inizden do\u011fru gitmek isteyenler i\u00e7in.<\/p>\n
29- \u00c2lemlerin Rabbi olan Allah dilemeyince, siz dileyemezsiniz.<\/p>\n
O g\u00fcne\u015f d\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc vakit. Burada zaman edat\u0131 olan ile oniki olay zikredilmi\u015f, cevab\u0131nda “Her nefis ne getirdi\u011fini bilecektir.” denilmi\u015ftir.<\/p>\n
Bu oniki olay \u015funlard\u0131r: 1. G\u00fcne\u015fin d\u00fcr\u00fclmesi, 2. Y\u0131ld\u0131zlar\u0131n bulanmas\u0131, 3. Da\u011flar\u0131n y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi, 4. K\u0131y\u0131lmaz mallar\u0131n b\u0131rak\u0131lmas\u0131, 5. Vah\u015fi hayvanlar\u0131n toplanmas\u0131, 6. Denizlerin ate\u015flenmesi, 7. Nefislerin e\u015fle\u015ftirilmesi, 8. Diri diri g\u00f6m\u00fclen k\u0131za sorulmas\u0131, 9. Amel defterlerinin a\u00e7\u0131lmas\u0131, 10. G\u00f6\u011f\u00fcn s\u0131yr\u0131l\u0131p a\u00e7\u0131lmas\u0131, 11. Cehennemin k\u0131z\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, 12. Cennetin yakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131.<\/p>\n
Bunlar bir k\u0131sm\u0131 ilk \u00fcf\u00fcrme ile d\u00fcnyada, bir k\u0131sm\u0131 ikinci \u00fcf\u00fcrme ile ahirette olmak \u00fczere k\u0131yamet g\u00fcn\u00fcn\u00fcn en korkun\u00e7 manzaralar\u0131 ve anlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n
1. G\u00dcNE\u015e\u0130N D\u00dcR\u00dcLMES\u0130: Tekvir asl\u0131nda yuvarlak \u015fekle sokmak ve toplamak m\u00e2n\u00e2lar\u0131yla ilgili olarak sar\u0131k sarar gibi yuvarlanmas\u0131na d\u00fcr\u00fcp sarmak ve boh\u00e7alamak m\u00e2n\u00e2s\u0131nad\u0131r. Bir de bizim devirmek ve k\u00fcr\u00fcmek dedi\u011fimiz gibi y\u0131k\u0131p atmak m\u00e2n\u00e2s\u0131na gelir. Raz\u00ee tefsirinde yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere baz\u0131lar\u0131 Hz. \u00d6mer’den gelen bir rivayete dayanarak k\u00f6r etmek k\u00f6rletmek m\u00e2n\u00e2s\u0131na oldu\u011funu da s\u00f6ylemi\u015flerdir. Bunlar\u0131n mech\u00fbl (edilgen) \u015fekli olarak tekvir olunmak da d\u00fcr\u00fcl\u00fcp sar\u0131lmak veya dev\u015firilip at\u0131lmak veya k\u00f6rletilmek demek olur.<\/p>\n
G\u00fcne\u015fin d\u00fcr\u00fclmesi iki m\u00e2n\u00e2da anla\u015f\u0131labilir.<\/p>\n
Birisi, uzaktan d\u00fcz g\u00f6r\u00fcnen g\u00fcne\u015f yuvarla\u011f\u0131n\u0131n etraf\u0131 kabuk ba\u011flay\u0131p bir boh\u00e7a gibi sar\u0131larak \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u00f6nmesi ve k\u00f6rlenmesi demek olur ki bu hakikatt\u0131r. Veya g\u00fcne\u015f tutuldu\u011fu zaman oldu\u011fu gibi g\u00f6zden kaybolmas\u0131d\u0131r. Bu da mecazd\u0131r.<\/p>\n
\u0130kincisi, g\u00fcne\u015f k\u00fctlesinin bizzat kendisinin ortadan kald\u0131r\u0131l\u0131p at\u0131lmas\u0131 demek olur ki, bu mecazi bir m\u00e2n\u00e2d\u0131r. Zira bir elbise kald\u0131r\u0131laca\u011f\u0131 zaman d\u00fcr\u00fcl\u00fcp de kald\u0131r\u0131lmak \u00e2det oldu\u011fundan, d\u00fcr\u00fclmek, gerekli olma ilgisiyle, yok etme m\u00e2n\u00e2s\u0131ndan mecaz olur. Tekvirin ikinci m\u00e2n\u00e2s\u0131 olan y\u0131k\u0131p atmak, bu m\u00e2n\u00e2da hakikat demektir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc m\u00e2n\u00e2 olan k\u00f6reltmek ise, \u00f6ncekinin ayn\u0131 demektir.<\/p>\n
\u015eu halde “tekvir-i \u015fems” \u015fu iki m\u00e2n\u00e2dan birini ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Ya \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u00f6nmesi veya k\u00fctlesinin kald\u0131r\u0131l\u0131p g\u00f6r\u00fcnmez olmas\u0131. Onun i\u00e7in tefsirler de ba\u015fl\u0131ca bu iki m\u00e2n\u00e2 \u00fczerinde y\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015flerdir.<\/p>\n
Konuyla ilgili rivayetler:<\/p>\n
\u0130bn\u00fc Abbas’tan gelen bir rivayette tekvir-i \u015fems, g\u00fcne\u015fin Ar\u015f’a kat\u0131lmas\u0131, bir rivayyette de karanl\u0131k olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n
M\u00fccahid, Katade ve Hasen’den: I\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131n gitmesidir. Yine M\u00fccahid’den gelen bir rivayette, \u00e7\u00f6k\u00fcp yok olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Rebi’ b. Heysem’den: G\u00fcne\u015fin at\u0131lmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Ebu Salih’ten: Ters d\u00f6nd\u00fcr\u00fclmesidir.<\/p>\n
Kurtub\u00ee de \u015f\u00f6yle der: Ba\u015fa sar\u0131k dolan\u0131r gibi d\u00fcr\u00fcl\u00fcr, sonra \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 giderilir, sonra da at\u0131l\u0131r.<\/p>\n
G\u00fcne\u015fin, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u00f6nmesi suretiyle tekviri, onda yerk\u00fcrenin d\u00f6\u015fenmesi gibi bir kabuk tabakas\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla yeni ve b\u00fcy\u00fck bir yerk\u00fcrenin olu\u015fturulmas\u0131 demek olaca\u011f\u0131na g\u00f6re, daha b\u00fcy\u00fck bir g\u00fcne\u015f yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 takdirde orada da yerk\u00fcremizdekine benzer fakat \u00e7ok geni\u015f bir ya\u015fama yeri ba\u015flam\u0131\u015f olabilirse de o g\u00fcne\u015fi hi\u00e7 nazar-\u0131 itibara almadan bildi\u011fimiz g\u00fcne\u015fin gerek s\u00f6nmesi ve gerekse k\u00fctlesinin yok edilip giderilmesi an\u0131nda yerk\u00fcremizdeki hayat\u0131n ve g\u00fcne\u015ften \u0131\u015f\u0131k alan gezegenlerin derhal s\u00f6nece\u011fi a\u00e7\u0131kt\u0131r. \u0130\u015fte evvela bu deh\u015feti ifade ediyor. Bununla beraber bu tekvir, biz insanlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda olan bir olay oldu\u011fu gibi, s\u0131rf i\u00e7imizdeymi\u015f gibi bir nitelikte de olabilir. Hele hayat ve e\u015fyan\u0131n bizim \u00fczerimizde b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 iz ve g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00f6zellikle ruhumuzun yetenek ve faaliyetleriyle ilgili olmas\u0131na g\u00f6re, ruhlar\u0131n bedenlerinden ayr\u0131lmas\u0131 halinde de “tekvir-i \u015fems” meydana gelmi\u015f olur.<\/p>\n
2. 2. YILDIZLARIN BULANMASI: Y\u0131ld\u0131zlar buland\u0131\u011f\u0131 zaman. \u0130nkid\u00e2r, bulanmakt\u0131r. Bunda da iki m\u00e2n\u00e2 rivayet edilmi\u015ftir.<\/p>\n
Birisi, nurlar\u0131n\u0131n parlakl\u0131\u011f\u0131 bozulup s\u00f6nmesi, silinmesi, “Y\u0131ld\u0131zlar silindi\u011fi vakit.” (M\u00fcrselat, 77\/8) \u00e2yeti de bunu a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6stermektedir.<\/p>\n
Birisi de, “Y\u0131ld\u0131zlar d\u00f6k\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc vakit.”(\u0130nfitar, 82\/2) buyruldu\u011fu \u00fczere sa\u00e7\u0131l\u0131p d\u00f6k\u00fclmeleridir. Buh\u00e2r\u00ee yaln\u0131z bunu rivayet etmi\u015f, tefsirciler de \u00e7o\u011funlukla bunu tercih etmi\u015flerdir. R\u00e2zi \u015f\u00f6yle der: \u00c7\u00fcnk\u00fc inkid\u00e2rda as\u0131l olan d\u00f6k\u00fclmektir. \u0130mam Halil demi\u015ftir ki: “Ard arda gelip d\u00f6k\u00fcld\u00fcler” m\u00e2n\u00e2s\u0131na denilir. Kelb\u00ee de \u015f\u00f6yle demi\u015ftir: O g\u00fcn g\u00f6k y\u0131ld\u0131z ya\u011fd\u0131racak, g\u00f6kte y\u0131ld\u0131z kalmay\u0131p d\u00fc\u015fecektir. M\u00fclk S\u00fbresi’nde ge\u00e7ti\u011fi \u00fczere At\u00e2 demi\u015ftir ki: \u00c7\u00fcnk\u00fc y\u0131ld\u0131zlar, g\u00f6k ile yer aras\u0131nda kandillerde nurdan zincirlerle as\u0131l\u0131d\u0131r. Bu zincirler meleklerin ellerindedir. G\u00f6k ve yerde bulunanlar \u00f6l\u00fcnce o zincirler meleklerin ellerinden d\u00fc\u015fecektir.<\/p>\n
Bunlar\u0131 bizim anlayabilece\u011fimiz \u015fekilde ifade edecek olursak \u015f\u00f6yle demek olur: G\u00fcne\u015fin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 s\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc zaman ku\u015fku yok ki Ay ve gezegenler gibi ondan \u0131\u015f\u0131k alan y\u0131ld\u0131zlar tamamen bulan\u0131p s\u00f6necektir. Sonra g\u00fcne\u015f k\u00fcresi yani g\u00fcne\u015fin k\u00fctlesi patlay\u0131p at\u0131larak yok oldu\u011fu zaman da cisimlerin dengesini tutan ve nurdan zincirler diye tabir edilmi\u015f bulunan genel cazibe ve \u00e7ekim yok olarak \u00e2lemin dengesi bozulmu\u015f olaca\u011f\u0131ndan g\u00f6kte y\u0131ld\u0131zlar alev ya\u011fmurlar\u0131 halinde d\u00f6k\u00fcl\u00fcp d\u00fc\u015f\u00fc\u015fmeye ba\u015flayacakt\u0131r.<\/p>\n
T\u00fcrk\u00e7e’de “bulanma” tabiri, inkid\u00e2r kelimesi gibi, yukarda anlat\u0131lan iki m\u00e2n\u00e2y\u0131 da ifade edebilece\u011fi kanaatiyle me\u00e2lde “y\u0131ld\u0131zlar buland\u0131\u011f\u0131 zaman” denilmekle de bu m\u00e2n\u00e2lar anla\u015f\u0131labilir zannederim.<\/p>\n
3. 3. DA\u011eLARIN Y\u00dcR\u00dcT\u00dcLMES\u0130: Da\u011flar y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc zaman yerk\u00fcrenin zelzele ve depremle sars\u0131l\u0131p patlayarak da\u011flar\u0131n y\u00fcn gibi at\u0131ld\u0131\u011f\u0131, yerleri serap gibi olmak \u00fczere ba\u015flar \u00fczerinden ge\u00e7en bulutlar gibi g\u00f6\u011fe f\u0131rlat\u0131l\u0131p toz halinde serpildi\u011fi and\u0131r. (H\u00e2kka S\u00fbresi’nde ge\u00e7en “yer ve da\u011flar kald\u0131r\u0131ld\u0131”(H\u00e2kka, 69\/14) \u00e2yetinin tefsirine bkz.)<\/p>\n
Ecel gelip de il\u00e2h\u00ee hikmet d\u00fcnyada ya\u015fayanlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00e2lemin y\u0131k\u0131lmas\u0131n\u0131, yer ve g\u00f6k d\u00fczeninin ba\u015fka bir d\u00fczene de\u011fi\u015fmesini gerektirdi\u011fi zaman bunlar olacak ve o de\u011fi\u015fim ile var\u0131lacak olan di\u011fer \u00e2lemde bu k\u00fctle ve cisimler kalm\u0131yacak, ba\u015fka bir d\u00fczen kurulacakt\u0131r.<\/p>\n
D\u00fc\u015f\u00fcnmeli ki G\u00fcne\u015fin d\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc, y\u0131ld\u0131zlar\u0131n bulan\u0131p d\u00f6k\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc ve ve yerk\u00fcrenin par\u00e7alan\u0131p da\u011flar\u0131n\u0131n y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc bu zamanlarda hayatta olanlar\u0131 ne b\u00fcy\u00fck bir korku ve deh\u015fet saracakt\u0131r. Hi\u00e7 ku\u015fku yok ki o zaman en k\u0131ymetli mallar bo\u015f b\u0131rak\u0131lacakt\u0131r. Onun i\u00e7in:<\/p>\n
4. 4. KIYILMAZ MALLARIN BIRAKILMASI: K\u0131y\u0131lmaz mallar b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman. \u0130\u015f\u00e2r, u\u015fer\u00e2 kelimesinin \u00e7o\u011fuludur. Nif\u00e2s ve n\u00fcfesa gibidir. U\u015fer\u00e2, “onlarl\u0131” demek gibi olup Araplar on ayl\u0131k gebe deveye do\u011furuncaya kadar bu ad\u0131 verirler. Onlara g\u00f6re bunlar, kendilerinin en k\u0131ymetli mallar\u0131d\u0131r. Bu \u015fekilde bunun \u00e7o\u011fulu olan \u0131\u015f\u00e2r s\u00fcr\u00fcs\u00fc baz\u0131 yeni do\u011furmu\u015f, baz\u0131s\u0131 do\u011furmak \u00fczere bulunan ve en \u00e7ok bak\u0131lmas\u0131, g\u00f6zetilmesi gereken en k\u0131y\u0131lmaz mallar demek olur.<\/p>\n
Bunlar\u0131n b\u0131rak\u0131lmas\u0131ndan maksat ise \u00e7obans\u0131z, bak\u0131ms\u0131z, ba\u015f\u0131bo\u015f b\u0131rak\u0131l\u0131vermesidir. Zira y\u00fcz g\u00f6steren korkun\u00e7 k\u0131yamet olaylar\u0131 i\u00e7inde sahipleri b\u00f6yle en k\u0131ymetli mallar\u0131n\u0131 bile ba\u015f\u0131bo\u015f b\u0131rak\u0131rlar. \u00c7\u00fcnk\u00fc o g\u00fcn, “O g\u00fcnde ne mal fayda verir ne o\u011fullar. Ancak Allah’a selim bir kalp ile varan ba\u015fka.” (\u015euara, 26\/89) diye nitelenen bir g\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n
Raz\u00ee’nin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re baz\u0131lar\u0131, \u00e2yette s\u00f6z\u00fc edilen “ta’til-i \u0131\u015f\u00e2r”\u0131n, bulutlar\u0131n kurumas\u0131ndan, ya\u011fmurlar\u0131n kesilmesinden kinaye oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015flerdir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Araplar bulutu, ya\u011fmur y\u00fckl\u00fc oldu\u011fu i\u00e7in hamilelere benzetirler. Bu m\u00e2n\u00e2 mecaz olmakla beraber da\u011flar\u0131n y\u00fcr\u00fct\u00fclmesiyle m\u00fcnasebeti de vard\u0131r.<\/p>\n
Al\u00fbs\u00ee’nin nakline g\u00f6re, baz\u0131lar\u0131 da, “ziraat olunur, \u00f6\u015fr\u00fc, vergisi al\u0131n\u0131r arazi”, baz\u0131lar\u0131 ise, “diy\u00e2r” yani yurtlar demi\u015ftir.<\/p>\n
Bunlar k\u0131ymetli, k\u0131y\u0131lmaz mallar\u0131n b\u0131rak\u0131lmas\u0131 m\u00e2n\u00e2s\u0131 i\u00e7inde vard\u0131r.<\/p>\n
Kurtub\u00ee demi\u015ftir ki: Kel\u00e2m, durumun deh\u015fetini tasvir i\u00e7in temsil \u00fczere s\u00f6ylenmi\u015ftir. \u00c7\u00fcnk\u00fc o zaman ne k\u0131ymetli mal vard\u0131r, ne de bunlar\u0131n b\u0131rak\u0131lmas\u0131 s\u00f6z konusudur. M\u00e2n\u00e2 \u015fudur: B\u00f6yle deve s\u00fcr\u00fcleri olsa, sahipleri onlar\u0131 b\u0131rak\u0131r, kendileriyle me\u015fgul olurlard\u0131.<\/p>\n
Bununla beraber \u00e2yetler s\u0131ralamay\u0131 g\u00f6steren “f\u00e2” ile de\u011fil de “vav” ile birbirlerine ba\u011flanm\u0131\u015f oldu\u011fundan bunlar, da\u011flar y\u00fcr\u00fct\u00fclmeden \u00f6nce ve yerk\u00fcrede sars\u0131nt\u0131lar\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada olabilir. O zaman deve s\u00fcr\u00fcleri de, yurtlar da, di\u011fer k\u0131ymetli mallar da mevcut iken deh\u015fetler i\u00e7inde hepsi ba\u015f\u0131bo\u015f b\u0131rak\u0131l\u0131r. \u015eu da \u00f6yle olmal\u0131d\u0131r:<\/p>\n
5. 5. VAH\u015e\u0130 HAYVANLARIN TOPLANMASI: Vah\u015fi hayvanlar topland\u0131\u011f\u0131 zaman.<\/p>\n
VUH\u00db\u015e, vah\u015fi hayvanlar m\u00e2n\u00e2s\u0131na olup “vah\u015f” kelimesinin \u00e7o\u011fuludur. Vah\u015f, tekil olan vah\u015f\u00ee kelimesinin cins ismidir. \u0130nsana yak\u0131n olmayan kara hayvanlar\u0131na bu ad verilir. Ehl\u00ee ve evcilin z\u0131dd\u0131d\u0131r. Dilimizde yabani diye de s\u00f6ylenir. Bunun, \u00f6nceki \u00e2yette ge\u00e7en “develer”le m\u00fcnasebeti evcile kar\u015f\u0131l\u0131k yabaninin s\u00f6ylenmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Bu m\u00fcnasebetle “v\u00e2v” ile birbirlerine ba\u011flanmalar\u0131nda bu z\u0131tlar\u0131n bir araya getirilmesi var demektir. Bundan dolay\u0131 maksat, evcil ve yabani mutlak olarak hayvanlar\u0131n toplanmas\u0131 denilmi\u015ftir. Bu da \u00fc\u00e7 \u015fekilde tefsir edilmi\u015ftir:<\/p>\n
Birincisi, her taraftan canl\u0131lar\u0131 saran o korku ve deh\u015fet i\u00e7inde hayvanlar\u0131n, \u00f6teden beri korka geldi\u011fi \u015feyleri unutarak deliklerinden ve yuvalar\u0131ndan \u00e7\u0131lg\u0131ncas\u0131na f\u0131rlay\u0131p ne birbirlerinden ne de insan\u0131n sald\u0131r\u0131s\u0131ndan \u00e7ekinmeksizin bir araya toplanmas\u0131 demektir ki, k\u0131yamet al\u00e2metlerinden olmak \u00fczere ilk \u00fcf\u00fcrmeden \u00f6nce insanlar\u0131 ve hayvanlar\u0131 s\u00fcr\u00fcp sevkedecek olan ate\u015f \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 vakit olacakt\u0131r.<\/p>\n
\u0130kincisi, hayvanlar\u0131n toplanmas\u0131, \u00f6l\u00fcm ve helakte toplanmalar\u0131d\u0131r denilmi\u015ftir. \u00c7\u00fcnk\u00fc k\u0131tl\u0131k \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 y\u0131l denilir ki, “k\u0131tl\u0131k helak etti” demektir.<\/p>\n
\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, Katade ve daha ba\u015fkalar\u0131ndan rivayet olundu\u011fu \u00fczere vah\u015fi hayvanlar\u0131n toplanmas\u0131, hayvanlar\u0131n da k\u0131sas i\u00e7in diriltilip mah\u015fer yerine toplanmalar\u0131d\u0131r. M\u00fcslim ve Tirmiz\u00ee’de Ebu Hureyre’den rivayet olundu\u011fu \u00fczere Resulullah (s.a.v) \u015f\u00f6yle buyurmu\u015ftur: “Muhakkak haklar\u0131 sahiplerine vereceksiniz. Hatta boynuzsuz koyunun boynuzlu koyundan k\u0131sas yoluyla hakk\u0131 al\u0131nacak.”. Ahmed b. Hanbel’in rivayetinde: “Ve hatta kar\u0131nca kar\u0131ncadan hakk\u0131n\u0131 alacak.” Katade de bu \u00e2yette demi\u015ftir ki, “Her \u015fey, hatta sivrisinek k\u0131sas i\u00e7in ha\u015fr olunacak.” Raz\u00ee de tefsirinde \u015f\u00f6yle der: Mutezile demi\u015ftir ki: Y\u00fcce Allah o g\u00fcn hayvanlar\u0131n hepsini toplayacak ki, d\u00fcnyada \u00f6l\u00fcm, \u00f6ld\u00fcrme ve di\u011fer yollarla onlara gelmi\u015f olan elemlerin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 versin. Ondan sonra bir k\u0131sm\u0131n\u0131 cennette b\u0131rakmak isterse, cennette kalmalar\u0131 iyi oldu\u011fu takdirde yapar. Dilerse, haberde geldi\u011fi gibi yok eder. Biz ehl-i s\u00fcnnetin \u00e2limlerine g\u00f6re ise y\u00fcce Allah \u00fczerine “buna hak kazanm\u0131\u015ft\u0131r” diye h\u00fck\u00fcm vermek suretiyle bir \u015fey vacip olmaz. Fakat o vah\u015fi hayvanlar\u0131n hepsini toplayacak da boynuzsuzun boynuzludan hakk\u0131 al\u0131nacak. Sonra onlara “\u00f6l\u00fcn!” denecek, \u00f6lecekler. Baz\u0131lar\u0131, “\u0130nsan ve cinden ba\u015fkas\u0131 y\u00fck\u00fcml\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ha\u015fr olunmaz.” demi\u015flerdir. Fakat Tirmiz\u00ee had\u00eese “hasen sahih” demi\u015ftir. \u015eu kadar varki o hadis, bu \u00e2yetin tefsiri mahiyetinde s\u00f6ylenmi\u015f de\u011fildir. Burada vah\u015fi hayvanlar\u0131n ha\u015fri, k\u0131y\u0131lmaz mallar\u0131n b\u0131rak\u0131lmas\u0131 ile denizlerin ate\u015flenmesi aras\u0131nda zikredilmi\u015f olmas\u0131na g\u00f6re de bu ha\u015frin sorusu gibi tekrar dirildikten sonra de\u011fil, d\u00fcnyada olacak olaylar s\u0131ras\u0131nda olmas\u0131 a\u00e7\u0131k g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Onun i\u00e7in birinci m\u00e2n\u00e2 tercihe lay\u0131kt\u0131r. Hadis, il\u00e2h\u00ee adaleti ayr\u0131ca bir beyan olarak sahihtir. Fakat bu, \u00e2yetin onunla tefsir edilmesini gerektirmez. Ancak bu \u00e2yet onu da hat\u0131ra getirebilmek itibariyle o m\u00e2n\u00e2 da d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc “v\u00e2v” ile iki c\u00fcmleyi birbirine ba\u011flamak, arada bir s\u0131ralama bulunmu\u015f olmas\u0131n\u0131 gerektirmez.<\/p>\n
6. 6. DEN\u0130ZLER\u0130N ATE\u015eLENMES\u0130: Denizler ate\u015flendi\u011fi zaman.<\/p>\n
Tescir, alevli ate\u015fle f\u0131r\u0131n k\u0131zd\u0131rmak ve doldurmak m\u00e2n\u00e2lar\u0131na gelir. Burada da bu iki m\u00e2n\u00e2dan hareketle \u00fc\u00e7 \u015fekilde tefsir edilmi\u015ftir:<\/p>\n
Birincisi, denizlerden volkan halinde ate\u015fler \u00e7\u0131karak sular\u0131n\u0131n \u00e7ekilmesi ki, Buh\u00e2r\u00ee’de Hasen’den, “Bir damla su kalmayacak.” diye rivayet edilmi\u015ftir.<\/p>\n
\u0130kincisi, M\u00fccahid’den rivayet edildi\u011fi \u00fczere “doldurmak” m\u00e2n\u00e2s\u0131d\u0131r ki bu da iki \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Birisi, \u00f6nceki m\u00e2n\u00e2 gibi ate\u015fle doldurulmu\u015f olmas\u0131; birisi de “Denizler yar\u0131l\u0131p birbirine kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 vakit.” (\u0130nfit\u00e2r, 82\/3) \u00e2yetinden a\u00e7\u0131k\u00e7a anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere, denizlerin yar\u0131l\u0131p ak\u0131t\u0131larak yerk\u00fcrenin her taraf\u0131n\u0131 bir deniz halinde istila etmesidir ki, zelzeleler ve volkanlarla yerk\u00fcrenin \u00e7alkand\u0131\u011f\u0131 ve da\u011flar\u0131n y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc an ile birliktedir. Bu \u00fc\u00e7 m\u00e2n\u00e2 Buh\u00e2r\u00ee’de de \u00f6zetle nakledilmi\u015ftir.<\/p>\n
Bir de \u0130bn\u00fc Atiyye Tefsiri’nde yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi denilmi\u015ftir ki; tescirin, s\u00e2curdan t\u00fcretilmi\u015f olma ihtimali vard\u0131r. S\u00e2cur, k\u00f6pe\u011fin boynuna ba\u011flanmak i\u00e7in ge\u00e7irilen toka ve tasma demek oldu\u011fundan,tescir, toka takmak veya tasma ge\u00e7irmek m\u00e2n\u00e2s\u0131yla zaptedip malik olmaktan mecaz olarak denizlerin o \u00e7alkanma halinde abluka edilmi\u015f gibi zaptedilip ba\u011flanmas\u0131n\u0131 ifade eder.<\/p>\n
Abd b. Humeyd ve \u0130bn\u00fc M\u00fcnzir Ebu Aliye’den \u015f\u00f6yle rivayet etmi\u015flerdir: Bu s\u00fbreden alt\u0131 \u00e2yet d\u00fcnyada ve insanlar bakarlarken, alt\u0131s\u0131 da ahirettedir. G\u00fcne\u015fin d\u00fcr\u00fclmesi… denizlerin ate\u015flenmesi d\u00fcnyada; Nefislerin e\u015fle\u015ftirilmesi… cennetin yakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, bunlar da ahirettedir.<\/p>\n
\u0130bn\u00fc Ebi’d-d\u00fcnya, \u0130bn\u00fc Cerir ve \u0130bn\u00fc Ebi Hatim de \u00dcbeyy b. Ka’b’tan \u015f\u00f6yle rivayet etmi\u015flerdir: Alt\u0131 \u00e2yet k\u0131yamet g\u00fcn\u00fcnden evvel insanlar \u00e7ar\u015f\u0131 ve pazarlar\u0131nda ikendir: G\u00fcne\u015fin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 gider, o haldelerken y\u0131ld\u0131zlar bulan\u0131r, da\u011flar d\u00fc\u015fmeye, yerk\u00fcre hareket ve sars\u0131nt\u0131 ile \u00e7alkanmaya ba\u015flar. Bunun \u00fczerine korkudan cinler insanlara, insanlar cinlere ba\u011f\u0131r\u0131p \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r. Hayvanlar, b\u00fct\u00fcn vah\u015fi ku\u015flar kar\u0131\u015f\u0131p birbirine girerler, k\u0131y\u0131lmaz mallar b\u0131rak\u0131l\u0131r. Cinler insanlara, “size bir haber getirelim” deyip denize f\u0131rlarlar. Bakarlar ki deniz ate\u015f olmu\u015f, alevler i\u00e7inde. O haldelerken yer bir \u00e7atlay\u0131\u015f \u00e7atlar, bir r\u00fczgar gelir hepsini \u00f6ld\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n
Baz\u0131lar\u0131, “ilk alt\u0131, iki \u00fcf\u00fcrme aras\u0131ndad\u0131r. D\u00fcnyada diyenlerin maksad\u0131 da budur” demi\u015fler; baz\u0131lar\u0131 “bunlar ilk \u00fcf\u00fcrmeden \u00f6nce, sonrakiler ikinci \u00fcf\u00fcrmeye kadard\u0131r” demi\u015fler. Bununla beraber bu sonuncular\u0131n murad\u0131 da gaye mugayyaya dahil olarak ikinci \u00fcf\u00fcrmeyi de kapsam\u0131\u015f olmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc su\u00e2l sonrad\u0131r.<\/p>\n
7. 7. NEF\u0130SLER\u0130N E\u015eLE\u015eT\u0130R\u0130LMES\u0130: Nefisler e\u015fle\u015ftirildi\u011fi zaman.<\/p>\n
N\u00fcf\u00fbs, bilindi\u011fi gibi nefs’in \u00e7o\u011fuludur. Nefis de ki\u015fi ve can m\u00e2n\u00e2lar\u0131na gelir. Nitekim, “\u015furada \u015fu kadar n\u00fcf\u00fbs var” dedi\u011fimiz zaman, \u015fu kadar ki\u015fi veya \u015fu kadar can var demek olur.<\/p>\n
Tezv\u00eec de; e\u015fi e\u015fe, dengi denge, benzer ve ya\u015f\u0131tlar\u0131 birbirine kat\u0131p bir yere getirmek, \u00e7atmak, \u00e7iftle\u015ftirmek, k\u0131sacas\u0131 s\u0131n\u0131fland\u0131rmak ve birle\u015ftirmek m\u00e2n\u00e2lar\u0131n\u0131 ifade eder.<\/p>\n
Bunun tefsirinde ba\u015fl\u0131ca iki rivayet vard\u0131r.<\/p>\n
Birincisi: Saff\u00e2t S\u00fbresi’nde “Zalimleri ve e\u015flerini toplay\u0131n.” (S\u00e2ffat, 37\/22) ve V\u00e2k\u0131a S\u00fbresi’nde “Siz \u00fc\u00e7 s\u0131n\u0131f oldu\u011funuz zaman, amel defterleri sa\u011flar\u0131ndan verilenler; ne mutlu insanlard\u0131r, amel defterleri sa\u011flar\u0131ndan verilenler! Amel defterleri sollar\u0131ndan verilenler; ne mutsuz insanlard\u0131r, amel defterleri sollar\u0131ndan verilenler! \u0130manda en ileri ge\u00e7enler ise…”(V\u00e2k\u0131a, 56\/7-10) \u00e2yetlerinin ifade etti\u011fi m\u00e2n\u00e2 \u00fczere \u015fu rivayetlerle izah edilmi\u015ftir:<\/p>\n
Buh\u00e2r\u00ee’de: Hz \u00d6mer “cennetlik ve cehennemlik nefisler benzerleriyle bir araya getirilir.” dedi. Sonra \u00e2yetini okudu.<\/p>\n
\u0130bn\u00fc Cerir ve daha ba\u015fka tefsirlerde \u015f\u00f6yle yaz\u0131l\u0131d\u0131r: Numan b. Be\u015fir (r.a) demi\u015ftir ki: \u00d6mer b. el-Hatt\u00e2b hutbe okuyordu, dinledim. ” \u00e2yetini okudu. Sonra \u00e2yetini okudu ve daha sonra “baz\u0131 e\u015fler cennette, baz\u0131lar\u0131 cehennemdedir” dedi.<\/p>\n
Yine Numan b. Be\u015fir merfu olarak Hz. Peygamber (s.a.v)’den rivayet ederek \u015f\u00f6yle demi\u015ftir: “dureb\u00e2” (s\u0131n\u0131flar ve benzerleri)d\u0131r, yani, “Herkes, kendisi gibi amel eden her toplulukla beraberdir.” dedi. Zira y\u00fcce Allah: buyuruyor ki, bunlar “dureb\u00e2” d\u0131r dedi.<\/p>\n
DUREB\u00c2, s\u0131n\u0131f ve benzer m\u00e2n\u00e2s\u0131na gelen “dar\u00eeb”in \u00e7o\u011fulu olarak s\u0131n\u0131flar ve benzerleri demektir. Yani “ezv\u00e2cen sel\u00e2se” \u00e2yetinde ge\u00e7en “ezv\u00e2c”, fertleri birbirine benzeyen s\u0131n\u0131f m\u00e2n\u00e2s\u0131na “zevc” in \u00e7o\u011fulu oldu\u011fu gibi burada da tezv\u00eec, ayn\u0131 m\u00e2n\u00e2dan s\u0131n\u0131fland\u0131rmak demek olup “Kim bir toplulu\u011fa benzerse o da onlardand\u0131r.” m\u00e2n\u00e2s\u0131 \u00fczere herkes amelde benzerleriyle, iyiler iyilerle, k\u00f6t\u00fcler k\u00f6t\u00fclerle dizilip ha\u015frolunaca\u011f\u0131 vakit demek olur.<\/p>\n
Di\u011fer rivayetler de \u015f\u00f6yledir.<\/p>\n
\u0130bn\u00fc Abbas’tan: “insanlar \u00fc\u00e7 s\u0131n\u0131fa ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 vakit”,<\/p>\n
M\u00fccahid’den: \u0130nsanlar i\u00e7inde benzerler birbirleriyle topland\u0131\u011f\u0131 vakit”<\/p>\n
Kat\u00e2de’den: “Her insan kendi taraf\u0131na; yahudiler yahudilere, h\u0131ristiyanlar h\u0131ristiyanlara kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 vakit”<\/p>\n
Rebi b. Haysem’den: “Herkes sahip oldu\u011fu ameliyle ha\u015frolunur: Ki\u015fi, sahip oldu\u011fu ameliyle beraber gelir.” diye rivayet edilmi\u015ftir ki, b\u00fct\u00fcn bunlarda n\u00fcf\u00fbs kelimesi ki\u015filer; tezvic kelimesi de iyi ve k\u00f6t\u00fc amelde benzer olanlar\u0131 bir araya toplay\u0131p s\u0131n\u0131fland\u0131rmak m\u00e2n\u00e2s\u0131na olarak “O g\u00fcn b\u00fct\u00fcn insanlar\u0131 \u00f6nderleriyle \u00e7a\u011f\u0131raca\u011f\u0131z. O g\u00fcn kime kitab\u0131 sa\u011f\u0131ndan verilirse, onlar kitaplar\u0131n\u0131 okuyacaklard\u0131r.”(\u0130sra, 17\/71) m\u00e2n\u00e2s\u0131 \u00fczere insanlar\u0131n, iyi ve k\u00f6t\u00fc amelde pe\u015flerinden gelenleri ve birbirlerine benzerleri ile s\u0131n\u0131f s\u0131n\u0131f, b\u00f6l\u00fck b\u00f6l\u00fck mah\u015fere \u00e7a\u011fr\u0131l\u0131p b\u00fcy\u00fck mahkemede amel defteri, sa\u011f\u0131ndan verilenler, amel defteri solundan verilenler diye, bir grup cennete, bir grup cehenneme gitmek \u00fczere yeniden diriltilip s\u0131n\u0131flara ayr\u0131ld\u0131klar\u0131 vakit demek olur ki bunda “K\u00e2f S\u00fbresi’nde ge\u00e7en “Her nefis, beraberinde bir sevk memuru ve \u015fahit ile gelmi\u015ftir.”(K\u00e2f, 50\/21) m\u00e2n\u00e2s\u0131; dostun dost ile, hasm\u0131n has\u0131m ile yanyana ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak durma yerindeki duru\u015f ve se\u00e7ili\u015fleri m\u00e2n\u00e2s\u0131 da dahil olur. S\u00f6z\u00fcnden baz\u0131lar\u0131, m\u00fcminlerin cennette zevceleri ve huriler ile bir araya getirili\u015fleri ve k\u00e2firlerin cehennemde \u015feytanlarla \u00e7at\u0131lmalar\u0131 m\u00e2n\u00e2s\u0131n\u0131 da anlamak istemi\u015flerse de “cennet yakla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda” \u00e2yetinden anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re bu hen\u00fcz cennet ve cehenneme girilmeden \u00f6nceki s\u0131n\u0131fland\u0131rma ve ay\u0131rmay\u0131 anlatt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in “cennete girecek s\u0131n\u0131flar”, “cehenneme girecek s\u0131n\u0131flar” demek olmas\u0131 daha do\u011frudur.<\/p>\n
\u0130kincisi: \u0130krime, Dahh\u00e2k ve \u015ea’bi’den rivayet olundu\u011fu \u00fczere n\u00fcf\u00fbs, ruhlar m\u00e2n\u00e2s\u0131na olarak, ruhlar\u0131n bedenlere iade olunup birle\u015ftirildi\u011fi vakit diye tefsir edilmi\u015ftir ki bu da ikinci \u00fcf\u00fcrme ile ruhun v\u00fccuda tekrar giri\u015findeki dirilme vakti, demek olur.<\/p>\n
Demek ki bu iki tefsirin ikisine g\u00f6re de k\u0131yametin ikinci safhas\u0131 demek olan \u00f6ld\u00fckten sonra dirilme hallerini anlatmaktad\u0131r. Rivayet itibariyle \u00f6nceki daha kuvvetli ve m\u00e2n\u00e2 itibariyle de daha kapsaml\u0131d\u0131r. Bunun \u00f6zellikle iki taraf\u0131 “b\u00fcy\u00fck mahkeme”ye getirmek m\u00e2n\u00e2s\u0131nda soru ve hesap ile ilgili oldu\u011fu da \u015fununla anlat\u0131l\u0131yor:<\/p>\n
8. 8. D\u0130R\u0130 D\u0130R\u0130 G\u00d6M\u00dcLEN KIZA SORULMASI: Diri diri topra\u011fa g\u00f6m\u00fclen k\u0131z \u00e7ocu\u011funa soruldu\u011funda,<\/p>\n
9. hangi g\u00fcnahla \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc? diye.<\/p>\n
MEV’\u00dbDE, k\u00fc\u00e7\u00fckken diri olarak g\u00f6m\u00fcl\u00fcp \u00f6ld\u00fcr\u00fclen k\u0131zca\u011f\u0131z demektir ki k\u00f6k\u00fcnden t\u00fcretilmi\u015ftir. Ve’d asl\u0131nda evd gibi a\u011f\u0131r basmak m\u00e2n\u00e2s\u0131yla ilgili olup cahiliyye Araplar\u0131n\u0131n k\u0131z \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 diri diri topra\u011fa g\u00f6mme \u015feklindeki \u00e2di \u00e2detlerine denilir. Tefsircilerin yazd\u0131klar\u0131na g\u00f6re cahiliyye Araplar\u0131nda bu \u00e7irkin \u00e2det yayg\u0131n idi ve bunu t\u00fcrl\u00fc t\u00fcrl\u00fc yaparlard\u0131. Kimisi k\u0131zlar y\u00fcz\u00fcnden bir ar gelmek korkusuyla yapar, kimisi paras\u0131zl\u0131k ve besleyememek korkusuyla yapar, kimisi de melekler Allah’\u0131n k\u0131zlar\u0131d\u0131r, dediklerinden dolay\u0131 k\u0131zlar\u0131n\u0131 da meleklere katmak \u00fczere, Allah’a daha lay\u0131kt\u0131rlar diye yaparlard\u0131.<\/p>\n
Al\u00fbs\u00ee’nin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, bir de\u011fil bir\u00e7ok ki\u015fi \u015f\u00f6yle demi\u015ftir:<\/p>\n
Bir adam\u0131n bir k\u0131z\u0131 do\u011fdu\u011fu vakit \u00f6ld\u00fcrmeyip, hayatta b\u0131rakmak istedi\u011fi zaman ona y\u00fcnden veya k\u0131ldan bir c\u00fcbbe giydirir, \u00e7\u00f6lde koyun veya deve g\u00fctt\u00fcr\u00fcrd\u00fc. \u00d6ld\u00fcrmek istedi\u011fi takdirde de b\u0131rak\u0131r, alt\u0131 ya\u015flar\u0131na do\u011fru gelince anas\u0131na, “bunu temizle, s\u00fcsle, h\u0131s\u0131mlar\u0131na gezme\u011fe g\u00f6t\u00fcrece\u011fim” der, oysa \u00e7\u00f6lde bir kuyu kazm\u0131\u015ft\u0131r, onu oraya g\u00f6t\u00fcr\u00fcr, “bak \u015funun i\u00e7ine” der, sonra arkas\u0131ndan iter ve \u00fczerine topra\u011f\u0131 y\u0131\u011far, kuyuyu yerle d\u00fcmd\u00fcz edene kadar \u00f6rterdi. Bir de gebe kad\u0131n, vakti yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 zaman bir kuyu kazar, a\u011fr\u0131s\u0131 tutunca ba\u015f\u0131na gider, k\u0131z do\u011furursa kuyunun i\u00e7ine atar, o\u011flan do\u011furursa al\u0131kordu, denilmi\u015ftir. K\u00e2mus \u015e\u00e2rihi der ki: Cahiliyye devrinde Araplar k\u0131z \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 a\u00e7l\u0131k veya ar gelme korkusundan kabre g\u00f6merlerdi. Baz\u0131lar\u0131 a\u00e7l\u0131k korkusundan erkek \u00e7ocu\u011funu dahi g\u00f6merlerdi. “Diri diri topra\u011fa g\u00f6m\u00fclen k\u0131za soruldu\u011funda” \u00e2yeti bu konuyla ilgili olarak inmi\u015ftir.<\/p>\n
M\u0131s\u0131r M\u00fcft\u00fcs\u00fc Abduh burada \u015f\u00f6yle demi\u015ftir: Bak \u015fu insafs\u0131zl\u0131\u011fa, \u015fu kat\u0131 y\u00fcreklili\u011fe, \u015fu fakirlik ve ar korkusundan ba\u015fka g\u00fcnah\u0131 olmayan su\u00e7suz k\u0131zca\u011f\u0131zlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrme vah\u015fetine ki, Arab’\u0131n kalbine m\u00fcsl\u00fcmanl\u0131k kar\u0131\u015ft\u0131ktan sonra nas\u0131l bunun yerini merhamet ve \u015fefkat alm\u0131\u015f! \u0130sl\u00e2m bu \u00e7irkin \u00e2deti tamamen ortadan kald\u0131rmakla b\u00fct\u00fcn insanl\u0131\u011fa ne b\u00fcy\u00fck bir nimet olmu\u015ftur.<\/p>\n
Al\u00fbs\u00ee, Bezzar, H\u00e2kim “K\u00fbn\u00e2”da ve Beyhak\u00ee “S\u00fcnen”de Hz. \u00d6mer (r.a)’in \u015f\u00f6yle dedi\u011fini rivayet etmi\u015flerdir: Temim kabilesinden Kays b. As\u0131m Resulullah (s.a.v)’a geldi ve: “Ben, dedi, cahiliye d\u00f6neminde sekiz k\u0131z\u0131m\u0131 diri diri topra\u011fa g\u00f6md\u00fcm.” Hz. Peygamber (s.a.v): “Herbirine kar\u015f\u0131l\u0131k bir k\u00f6le azat et.” buyurdu. Kays: “Benim develerim var.” dedi. Hz. Peygamber (s.a.v): “O halde her birine kar\u015f\u0131l\u0131k bir deve kes.” buyurdu. “\u0130sl\u00e2m, kendisinden \u00f6nce olanlar\u0131 keser atar.” olmas\u0131na g\u00f6re bu emir, tevbenin sahih olmas\u0131 i\u00e7in bunu yapman\u0131n vacip oldu\u011funu ifade etmez, bunun m\u00fcstehap ve mendup oldu\u011funu g\u00f6sterir. Bunda k\u0131z \u00e7ocu\u011funu diri diri topra\u011fa g\u00f6mmenin pek b\u00fcy\u00fck bir su\u00e7 oldu\u011funa ayr\u0131ca bir uyar\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n
Bununla beraber Araplar i\u00e7inde k\u0131z \u00e7ocu\u011funu bu \u015fekilde topra\u011fa g\u00f6mmeyi \u00e7irkin g\u00f6renler de vard\u0131. Ferezdak’\u0131n dedesi Sa’sa’a b. Naciye el-M\u00fcca\u015fi kendi kavmi olan Beni Temim’den topra\u011fa g\u00f6m\u00fclecek k\u0131z \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 fidye ile kurtar\u0131rd\u0131. Ferezdak \u015fu beytinde:<\/p>\n
“\u00c7ocuklar\u0131n\u0131 diri diri g\u00f6men kad\u0131nlar\u0131 yasaklayan dedem hakk\u0131 i\u00e7in! Dedem bu \u015fekilde g\u00f6m\u00fclecek olan\u0131n ya\u015famas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131 da g\u00f6m\u00fclmez oldular.” diye dedesiyle iftihar etmi\u015ftir.<\/p>\n
Taberan\u00ee ad\u0131 ge\u00e7en bu Sa’sa’a’dan \u015f\u00f6yle rivayet etmi\u015ftir: “Ey Allah’\u0131n Resul\u00fc! dedim. Ben cahiliyye devrinde baz\u0131 i\u015fler i\u015fledim. Onlarda bir ecir ve sevap var m\u0131d\u0131r? Diri diri g\u00f6m\u00fclecek olan \u00fc\u00e7y\u00fczaltm\u0131\u015f k\u0131z \u00e7ocu\u011funun hayat\u0131n\u0131 kurtard\u0131m. Her birini iki tane on ayl\u0131k gebe deve ile sat\u0131n al\u0131rd\u0131m. Bunlarda bana bir ecir var m\u0131d\u0131r? Hz. Peygamber (s.a.v) buyurdu ki: “Sana onun ecri var. \u00c7\u00fcnk\u00fc y\u00fcce Allah sana nimet olarak \u0130sl\u00e2m’\u0131 verdi.”<\/p>\n
Ve’d denilen bu b\u00fcy\u00fck su\u00e7un \u00f6zeti, \u00e7ocu\u011funu \u00f6ld\u00fcrmekten ibaret oldu\u011fu ve bunun en \u00f6nemli sebebi fakirlik ve \u00e7ocu\u011fu besleyememek korkusu bulundu\u011fu i\u00e7in En’\u00e2m S\u00fbresi’nde “Yoksulluktan dolay\u0131 \u00e7ocuklar\u0131n\u0131z\u0131 \u00f6ld\u00fcrmeyin. Sizin ve onlar\u0131n r\u0131zk\u0131n\u0131 veren biziz.” (En’\u00e2m, 6\/151) \u00e2yeti ve \u0130sr\u00e2 S\u00fbresi’ndeki “Bir de fakirlik korkusuyla \u00e7ocuklar\u0131n\u0131z\u0131 \u00f6ld\u00fcrmeyin. Onlara da sizlere de r\u0131zk\u0131 biz veririz. Onlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrmek elbette b\u00fcy\u00fck g\u00fcnaht\u0131r.”(\u0130sra, 17\/31) \u00e2yetiyle de defalarca yasakland\u0131\u011f\u0131 gibi Hz. Peygamber (s.a.v) kad\u0131nlardan biat al\u0131rken “\u00c7ocuklar\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcrmemek” kayd\u0131n\u0131n da a\u00e7\u0131k\u00e7a kondu\u011fu M\u00fcmtehine S\u00fbresi’nde ge\u00e7mi\u015fti.<\/p>\n
Bu \u00e2yetlere g\u00f6re yaln\u0131z g\u00f6mmek suretiyle de\u011fil, her hangi bir \u015fekilde olursa olsun \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 kasten \u00f6ld\u00fcrmek de b\u00fcy\u00fck bir cinayettir. Onun i\u00e7in “b\u00fcy\u00fck bir g\u00fcnah” buyrulmu\u015ftur. \u015eu halde \u00e7ocuk ald\u0131rmak, kasten \u00e7ocuk d\u00fc\u015f\u00fcrmek dahi \u00e7ocu\u011funu \u00f6ld\u00fcrmek oldu\u011fu i\u00e7in ayn\u0131 mahiyette bir \u00f6ld\u00fcrme su\u00e7u oldu\u011fu unutulmamal\u0131d\u0131r. Cahil bedevilerin \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 diri diri topra\u011fa g\u00f6mme vah\u015fetlerini dinlerken t\u00fcyleri \u00fcrperen medenilerin, \u00e7ocuk d\u00fc\u015f\u00fcrme cinayetlerinden y\u00fczleri k\u0131zarmamas\u0131na da ne kadar esef edilse azd\u0131r. Hatta azlin yani cinsel ili\u015fki s\u0131ras\u0131nda erlik suyunu d\u0131\u015far\u0131 ak\u0131tman\u0131n dahi gizli bir t\u00fcr \u00e7ocuk \u00f6ld\u00fcrme oldu\u011fu hakk\u0131nda bir hadis-i \u015ferif rivayet edilmi\u015ftir. M\u00fcslim, Ebu Davud, Tirmiz\u00ee, Nes\u00e2\u00ee, \u0130bn\u00fc M\u00e2ce, \u0130mam Ahmed, Taberan\u00ee ve \u0130bn\u00fc Merduye Huzame binti Vehb’ten \u015fu rivayeti yapm\u0131\u015flard\u0131r: Resulullah (s.a.v)’a azil hakk\u0131nda soru soruldu. Resulullah (s.a.v): “O gizli \u00e7ocuk \u00f6ld\u00fcrmedir.” buyurdular. Bundan dolay\u0131 azlin haram oldu\u011fu kanaatine varanlar olmu\u015fsa da F\u0131kh\u00ee ara\u015ft\u0131rmalar neticesinde bunun mekruh oldu\u011fu h\u00fckm\u00fcne var\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc azil, nesli kesmeye bir yol, bir k\u00f6t\u00fcye kullanmad\u0131r.<\/p>\n
Azil, gizli \u00f6ld\u00fcrme olunca \u015fekli ve yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131 ortaya \u00e7\u0131k\u0131p belli olmu\u015f bir \u00e7ocu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcrmenin ve yeni do\u011fmu\u015f yavrular\u0131 yok etmenin gerek sebep olma gerekse do\u011frudan yapma itibariyle \u00e7ocuklar\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a do\u011frudan veya sebep olarak \u00f6ld\u00fcrme m\u00e2n\u00e2s\u0131nda “\u00c7ocuklar\u0131n\u0131z\u0131 \u00f6ld\u00fcrmeyin” a\u00e7\u0131k yasa\u011f\u0131n\u0131n h\u00fckm\u00fc dahilinde haram bir cinayet oldu\u011funu anlamak kolay olur.<\/p>\n
\u015euras\u0131 \u00e7ok dikkate de\u011fer bir husustur ki burada nefislerin e\u015fle\u015ftirilece\u011fi bildirildikten sonra sorumluluk vakti hat\u0131rlat\u0131l\u0131rken \u00e7ocuklar\u0131 diri diri topra\u011fa g\u00f6mmenin ve haks\u0131z yere ki\u015fileri \u00f6ld\u00fcrmenin sorumlulu\u011fundaki a\u011f\u0131rl\u0131k anlat\u0131lmak \u00fczere her \u015feyden evvel koruyucusu yok varsay\u0131lan o diri diri topra\u011fa g\u00f6m\u00fclen k\u0131zca\u011f\u0131za sorulan soru a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtilmi\u015f ve bu sorunun evvela \u00f6ld\u00fcrene de\u011fil \u00f6ld\u00fcr\u00fclen su\u00e7suz k\u0131za sorulaca\u011f\u0131 anlat\u0131larak “Diri diri topra\u011fa g\u00f6m\u00fclen k\u0131zca\u011f\u0131za, hangi su\u00e7tan dolay\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc soruldu\u011fu zaman” buyrulmu\u015ftur. Cinayetin sebebi do\u011frudan do\u011fruya onu i\u015fleyene sorulmay\u0131p da davac\u0131s\u0131 olan su\u00e7suz k\u0131za sorulmas\u0131, o diri diri g\u00f6mme i\u015fini yapan katilin vicdan\u0131n\u0131 s\u0131zlatacak ve koruyucusuz g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc mazlumun kar\u015f\u0131s\u0131nda ma\u011flubiyetini duyuracak ve haks\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tam m\u00e2n\u00e2s\u0131yla tan\u0131tarak Hakk’\u0131n huzurunda hi\u00e7 bir savunma yapamayacak \u015fekilde \u00f6fke ve cezay\u0131 hak edece\u011fini anlatacak \u015fiddetli bir uyar\u0131 ve ta\u015flama vard\u0131r ki, buna tebkit= “susturma” denilir. Nitekim h\u0131ristiyanlar kar\u015f\u0131s\u0131nda Hz. \u0130sa’ya, “Ey \u0130sa! Sen mi dedin o insanlara: Beni ve annemi Allah’\u0131 b\u0131rak\u0131p da il\u00e2h edinin diye.”(Maide, 5\/116) \u015feklinde sorulmas\u0131 da h\u0131ristiyanlara bu kabilden bir ta\u015flama ile susturma m\u00e2n\u00e2s\u0131 ta\u015f\u0131r.<\/p>\n
10. Bundan ba\u015fka her t\u00fcrl\u00fc amelin hesab\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fclece\u011fi de \u015fununla anlat\u0131l\u0131yor:<\/p>\n
9. AMEL DEFTERLER\u0130N\u0130N A\u00c7ILMASI: Ve sayfalar a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131 vakit. Burada iki t\u00fcrl\u00fc sahife zikredilmi\u015ftir:<\/p>\n
Birisi, amel defterleridir ki, bunlar\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131 hesap i\u00e7in a\u00e7\u0131lmalar\u0131 demektir. \u0130bn\u00fc M\u00fcnzir’in \u0130bn\u00fc C\u00fcreyc’den rivayet etti\u011fi gibi, “\u0130nsan \u00f6l\u00fcnce defteri d\u00fcr\u00fcl\u00fcr, sonra k\u0131yamet g\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131l\u0131r. Ona g\u00f6re hesab\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.”<\/p>\n
\u0130kincisi de H\u00e2kka S\u00fbresi’nin “Kitab\u0131 sa\u011f\u0131ndan verilmi\u015f olan kimseye gelince..” (H\u00e2kka, 69\/19) \u00e2yetinde de ge\u00e7ti\u011fi gibi, hesab\u0131n g\u00f6r\u00fclmesinden sonra mahkeme neticesini bildirme gibi a\u00e7\u0131l\u0131p da\u011f\u0131t\u0131lacak sayfalard\u0131r ki, bunlar\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131 da da\u011f\u0131t\u0131l\u0131p sahiplerine verilmesi demektir. Buna baz\u0131 hadislerde “tetay\u00fcr\u00fc suhuf” yani “sahifelerin u\u00e7u\u015fmas\u0131” tabir edilmi\u015ftir.<\/p>\n
Al\u00fbs\u00ee’nin kaydetti\u011fi \u00fczere Mersed b. Ved\u00e2a’dan \u015f\u00f6yle rivayet edilmi\u015ftir: K\u0131yamet g\u00fcn\u00fc olunca Ar\u015f’\u0131n alt\u0131ndan sahifeler u\u00e7u\u015fur. M\u00fcminin sahifesi “y\u00fcksek cennette” diye eline d\u00fc\u015fer. K\u00e2firlerin sahifeleri de, “cehennemde, kaynar ate\u015fte” diye ellerine d\u00fc\u015fer. Yani o sahifelerde bunlar yaz\u0131l\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Burada birinci m\u00e2n\u00e2 daha uygundur. Bundan sonraki s\u00fbrede “Oysa \u00fczerinizde muhakkak g\u00f6zc\u00fcler var. D\u00fcr\u00fcst yaz\u0131c\u0131lar var. Her ne yaparsan\u0131z bilirler.” (\u0130nfitar, 82\/ 10-12) \u00e2yetleri de bunu a\u00e7\u0131klar mahiyettedir. O, defterlerin a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131 hesap g\u00fcn\u00fcd\u00fcr. O g\u00fcn insan\u0131n b\u00fct\u00fcn amelleri ortaya d\u00f6k\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n
11. 10. G\u00d6\u011e\u00dcN SIYRILIP A\u00c7ILMASI: Ve g\u00f6k s\u0131yr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 vakit.<\/p>\n
KE\u015eT, kesilmi\u015f bir hayvan\u0131n derisini y\u00fczmek ve a\u011fac\u0131n kabu\u011funu soymak ve y\u00fczden \u00f6rt\u00fcy\u00fc s\u0131y\u0131rmak gibi, \u00f6rt\u00fcl\u00fc bir \u015feyi b\u00fcr\u00fcyen \u00f6rt\u00fcy\u00fc y\u00fcz\u00fcnden at\u0131p a\u00e7makt\u0131r. G\u00f6\u011f\u00fcn b\u00f6yle s\u0131yr\u0131lmas\u0131 da hayvan\u0131n derisi soyulur gibi s\u00f6k\u00fcl\u00fcp, yok edilmesiyle tefsir olunmu\u015ftur. Bundan ilk bak\u0131\u015fta “O g\u00fcn g\u00f6\u011f\u00fc, kitaplar\u0131n sahifelerini d\u00fcrer gibi d\u00fcrece\u011fiz.”(Enbiya, 21\/104) gibi y\u00fcce \u00e2lemin harap edilmesi ile tam yokolu\u015f m\u00e2n\u00e2s\u0131 akla gelirse de, bu m\u00e2n\u00e2, g\u00fcne\u015fin d\u00fcr\u00fclmesi ve y\u0131ld\u0131zlar\u0131n bulanmas\u0131 s\u00f6zlerinden de anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu i\u00e7in bundan murad\u0131n, g\u00f6\u011f\u00fcn d\u00fcr\u00fclmesinden sonra y\u00fcce Allah’\u0131n “\u0130lk yarat\u0131\u015fa ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi yine onu iade edece\u011fiz.”(Enbiya, 21\/ 104) buyurdu\u011fu \u00fczere yeni kurulacak olan \u00e2lemde \u00f6rt\u00fcn\u00fcn kald\u0131r\u0131larak tam arz ile her hakikat\u0131n tecelli etmesi m\u00e2n\u00e2s\u0131n\u0131n olmas\u0131 ifadenin ak\u0131\u015f\u0131na daha uygundur. Nitekim Nis\u00e2bur\u00ee bunu tefsirinde, “g\u00f6k a\u00e7\u0131l\u0131p giderilerek \u00fcst\u00fcnde cennet ve Ar\u015f ortaya \u00e7\u0131kacak” me\u00e2linde ifade etmi\u015ftir.<\/p>\n
Demek ki o g\u00fcn o \u00e2lemde, bu d\u00fcnyan\u0131n k\u00fctle ve cisimlerinden bir \u015fey kalmayaca\u011f\u0131 gibi, hakikati \u00f6rten hi\u00e7 bir \u015fey de kalmayacak, Hakk’\u0131n Ar\u015f’\u0131 ortaya \u00e7\u0131k\u0131p her hakikat, kendisinde hi\u00e7bir \u015f\u00fcphe olmayacak \u015fekilde a\u00e7\u0131lacakt\u0131r ki bu m\u00e2n\u00e2, “Andolsun sen bundan gaflette idin, \u015fimdi senden perdeni a\u00e7t\u0131k, art\u0131k bug\u00fcn g\u00f6z\u00fcn keskindir.”(K\u00e2f, 50\/22), “O g\u00fcn arz olunursunuz. \u00d6yle ki gizli bir \u015feyiniz kalmaz.” (H\u00e2kka, 69\/18), “Og\u00fcn yery\u00fcz\u00fc ba\u015fka yery\u00fcz\u00fcne \u00e7evrilir. G\u00f6kler de de\u011fi\u015fir. Hepsi, o tek ve her \u015feye \u00fcst\u00fcn olan Allah’\u0131n huzurunda toplanacaklar.”(\u0130brahim, 14\/48) ve “O g\u00fcn onlar ortaya \u00e7\u0131karlar. Allah’a hi\u00e7bir \u015feyleri gizli kalmaz. Bug\u00fcn m\u00fclk kimindir? Tek ve her \u015feye \u00fcst\u00fcn olan Allah’\u0131n.”(M\u00fcmin, 40\/16) \u00e2yetleriyle beyan olunan m\u00e2n\u00e2d\u0131r. Bundan sonraki s\u00fbrede de g\u00f6\u011f\u00fcn yar\u0131lmas\u0131 ile ba\u015flan\u0131p “O g\u00fcn kimse, kimse i\u00e7in bir \u015feye malik olamaz. Emir o g\u00fcn yaln\u0131z Allah’\u0131nd\u0131r.” (\u0130nfitar, 82\/19) s\u00f6z\u00fc ile bitirilmek suretiyle bunun din g\u00fcn\u00fc oldu\u011fu beyan olunarak bu m\u00e2n\u00e2 izah edilecektir.<\/p>\n
G\u00f6k bu surette s\u0131yr\u0131l\u0131p \u00f6rt\u00fc kald\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 vakit Hakk’\u0131n Ar\u015f’\u0131 ortaya \u00e7\u0131kacak, insan nefisleri Hakk’\u0131n \u015fu iki tecellisi aras\u0131nda bulunacakt\u0131r. Bir taraftan b\u00fct\u00fcn deh\u015fet ve azametiyle il\u00e2h\u00ee \u00f6fkenin tecellileri, bir taraftan da b\u00fct\u00fcn g\u00fczellik ve enginli\u011fiyle il\u00e2h\u00ee rahmetin tecellileri:<\/p>\n
12. 11. CEHENNEM\u0130N KIZI\u015eTIRILMASI: Ve cehennem k\u0131z\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 vakit, b\u00fct\u00fcn \u015fiddetiyle alevlendirilip k\u0131z\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman ki, \u00c2dem o\u011fullar\u0131n\u0131n k\u00f6t\u00fc amelleri ve y\u00fcce Allah’\u0131n gazab\u0131 ile azg\u0131nlar i\u00e7in k\u0131z\u0131\u015ft\u0131r\u0131lacakt\u0131r. “Azg\u0131nlar i\u00e7in de cehennem apa\u00e7\u0131k ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.” (\u015euara, 26\/91).<\/p>\n
13. 12. CENNET\u0130N YAKLA\u015eTIRILMASI: Ve cennet yakla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 vakit ki, cennet Allah’\u0131n l\u00fctuf ve rahmeti ile g\u00fczel amellerin sevab\u0131ndan donanm\u0131\u015f olarak takva sahiplerine yakla\u015ft\u0131r\u0131lacakt\u0131r. “Cennet de takva sahiplerine uzak olmayarak, yakla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olacak.”(K\u00e2f, 50\/31)<\/p>\n
Demek ki bu vakit hen\u00fcz cehennemlikler cehenneme, cennetlikler cennete girmek \u00fczere ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 son h\u00fck\u00fcm fasl\u0131nda olacak ve bunlar bir \u015feyin vuku bulaca\u011f\u0131 zaman\u0131 g\u00f6steren edat\u0131 ile ifade edildi\u011fi i\u00e7in kesinlikle olacakt\u0131r.<\/p>\n
14. \u0130\u015fte bir k\u0131sm\u0131 d\u00fcnyada bir k\u0131sm\u0131 ahirette demek olan bu oniki \u00e2yet ve delil vuku buldu\u011fu zaman her nefis ne haz\u0131rlam\u0131\u015f oldu\u011funu bilecektir. Hay\u0131r m\u0131, \u015fer mi? \u0130yi mi, k\u00f6t\u00fc m\u00fc? D\u00fcnyada ne yapm\u0131\u015f, o g\u00fcn i\u00e7in ne haz\u0131rlam\u0131\u015f oldu\u011funu kesin bir bilgiyle bilip anlayacakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir zerre miktar\u0131 da olsa, hay\u0131r veya \u015fer olarak yapm\u0131\u015f oldu\u011fu her amelin, defterinde getirilip terazisine kondu\u011funu ve kar\u015f\u0131s\u0131nda kendisine \u015fekillendi\u011fini g\u00f6recektir.<\/p>\n
Bu c\u00fcmle, zaman bildiren \u015fart edatlar\u0131n\u0131n “ve” atf\u0131 (ba\u011flac\u0131) ile birbirlerine ba\u011flanmas\u0131ndan sonra hepsinin birden cevab\u0131d\u0131r. \u015eu halde, bu vakitlerin herbirinde bilecek demek olmay\u0131p, bunlar\u0131 kapsayan uzun vakit i\u00e7inde bilecek demek olur. \u0130\u015fte bir \u00e7ok \u00e2yette “O size yapmakta oldu\u011funuz \u015feyleri haber verecek.” (Maide, 5\/105; Tevbe, 9\/94, 105; Z\u00fcmer, 39\/7, Cuma, 62\/8) diye hat\u0131rlat\u0131lan bu bili\u015f ve anlay\u0131\u015ft\u0131r ki \u00f6ld\u00fckten sonra dirilmenin ifade etti\u011fi ac\u0131 veya tatl\u0131 en b\u00fcy\u00fck uyan\u0131kl\u0131kt\u0131r. “\u0130nsanlar uykudad\u0131r. \u00d6ld\u00fckleri vakit uyan\u0131rlar.” denilmesi de bundand\u0131r. “O g\u00fcn her nefis ne hay\u0131r i\u015flemi\u015f ve ne k\u00f6t\u00fcl\u00fck yapm\u0131\u015fsa onlar\u0131 \u00f6n\u00fcne konmu\u015f vaziyette bulur.”(\u00c2l-i \u0130mran, 3\/30) buyrulan g\u00fcn de bug\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n
Bu \u015fekilde bu \u00e2yette ge\u00e7en “bir nefis” de “her nefis” me\u00e2linde olarak her bir nefis demektir. Haz\u0131rlan\u0131p getirilen \u015fey de, iyi veya k\u00f6t\u00fc amellerdir.<\/p>\n
Amellerin haz\u0131rlanmas\u0131, ya “sahifelerin a\u00e7\u0131lmas\u0131”ndan anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re defterleriyle huzura getirilmesi veya d\u00fcnyadaki amellerin, iyi veya k\u00f6t\u00fc olmalar\u0131na g\u00f6re ahirette birer \u00f6zel \u015fekil ile temsil ve tecelli ederek huzurda bulundurulmas\u0131d\u0131r. Nitekim d\u00fcnyada bile her nefes bir ate\u015f halinde, bir hareket, bir ziya halinde veya bir bina veya bah\u00e7e \u015feklinde g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. \u00d6yle oldu\u011fu i\u00e7indir ki yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalardan iyi veya k\u00f6t\u00fc \u015feyler imal edilir. Bu suretle insanlar\u0131n ahiretteki canlan\u0131\u015flar\u0131 da d\u00fcnyadaki amellerinin \u00fcr\u00fcnlerinden ibaret olarak g\u00f6r\u00fcnecek olan ger\u00e7ek nefisleri olmu\u015f olur. Bundan dolay\u0131. “Yetimlerin mallar\u0131n\u0131 haks\u0131z yere yiyenler, kar\u0131nlar\u0131 dolusu bir ate\u015ften ba\u015fka bir \u015fey yemi\u015f olmazlar.”(Nisa, 4\/10) \u00e2yetini benzetme m\u00e2n\u00e2s\u0131na yorumlamaks\u0131z\u0131n zul\u00fcm ile yetim mal\u0131 yemenin ger\u00e7ekten ate\u015f yemek demek oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc benimseyenler olmu\u015ftur.<\/p>\n
Amellerin bu \u015fekilde g\u00f6r\u00fcn\u00fcp \u015fekillenmesi onlar\u0131n yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 sahifeler olarak da d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Her iki takdirde de amellerin b\u00f6yle haz\u0131rlanmas\u0131 y\u00fcce Allah’\u0131n emriyle oldu\u011funda \u015f\u00fcphe yoktur. Fakat kazan\u0131p elde etmek itibariyle amelleri kul yap\u0131yor denildi\u011fi ve buna ba\u011fl\u0131 olarak “her nefis ne haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilecek” denildi\u011fi i\u00e7in sebebiyet ilgisi ile bunlar\u0131 kulun kendisi haz\u0131rlay\u0131p getirdi demek de mecaz olarak sahih olur.<\/p>\n
Bu iki izah \u015feklinden dolay\u0131 diye ba\u015flayan \u00c2l-i \u0130mran S\u00fbresi’ndeki \u00e2yette ameli yapan\u0131n kulun kendisi oldu\u011fu s\u00f6ylendi\u011fi halde haz\u0131rlaman\u0131n kul taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenmemi\u015f, her nefsin o ameli haz\u0131r bulaca\u011f\u0131 anlat\u0131lm\u0131\u015f, burada ise “her nefis haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilecektir.” buyrularak haz\u0131rlama i\u015finin kul taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 belirtilmi\u015ftir. \u015eu halde kulun kendisine g\u00f6re “haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 \u015fey” ger\u00e7ekte “yapt\u0131\u011f\u0131 \u015fey” m\u00e2n\u00e2s\u0131nda olup herkes d\u00fcnyada iyi mi k\u00f6t\u00fcm\u00fc ne yapm\u0131\u015f oldu\u011funu ve b\u00f6ylece Hakk’\u0131n huzurunda kendisi i\u00e7in ne haz\u0131rlam\u0131\u015f bulundu\u011funu o g\u00fcn bilecektir demek olur.<\/p>\n
Burada “bilecektir” s\u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u00e2n\u00e2s\u0131 da iyi k\u00f6t\u00fc b\u00fct\u00fcn amellerini defterinde hi\u00e7 eksiksiz ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla yaz\u0131l\u0131 bulup hepsini g\u00f6recek “Ne acayip bir defter bu! Ne k\u00fc\u00e7\u00fck b\u0131rakm\u0131\u015f, ne b\u00fcy\u00fck hepsini kayda ge\u00e7irmi\u015f.”(Kehf, 18\/49) diyecek; yahut “B\u00fct\u00fcn yapt\u0131klar\u0131n\u0131 haz\u0131r bulurlar. Rabbin hi\u00e7 kimseye zulmetmez.”(Kehf, 18\/49) m\u00e2n\u00e2s\u0131nca hepsini iyili\u011fine ve k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6re bir \u015fekle b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015f olan ger\u00e7ek durumu \u00fczere haz\u0131r bulup ger\u00e7ek bir g\u00f6r\u00fc\u015fle g\u00f6recek demektir. Zira d\u00fcnyada heva ve hevesine uygun gelerek ho\u015f g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc bir tak\u0131m amellerin o g\u00fcn \u00e7irkin ve ac\u0131 bir \u015fekilde ve d\u00fcnyada bir tak\u0131m s\u0131k\u0131nt\u0131 ve me\u015fakkatlerle birlikte oldu\u011fundan dolay\u0131 g\u00fc\u00e7 gelerek yap\u0131lan ibadetlerin de o g\u00fcn g\u00fczel ve sevimli bir bi\u00e7imde kar\u015f\u0131s\u0131na dikilmi\u015f oldu\u011funu g\u00f6recektir. \u015e\u00e2irin:<\/p>\n
“Yak\u0131nda toz duman a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman g\u00f6receksin,<\/p>\n
Alt\u0131ndaki at m\u0131 imi\u015f yoksa e\u015fek mi?” dedi\u011fi gibi, o g\u00fcn g\u00f6k s\u0131yr\u0131l\u0131p b\u00fct\u00fcn ger\u00e7ek ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 vakit insan da d\u00fcnyada yapt\u0131\u011f\u0131 amellerin kendisini cehenneme mi yoksa cennete mi g\u00f6t\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc anlayacakt\u0131r. Bu bili\u015f ve anlay\u0131\u015f ise haber verilen oniki vaktin herbirinde de\u011fil, amel defterlerinin a\u00e7\u0131lmas\u0131 ve g\u00f6\u011f\u00fcn s\u0131yr\u0131l\u0131p a\u00e7\u0131lmas\u0131ndan sonra olmal\u0131d\u0131r. Onun i\u00e7in “bilecektir” s\u00f6z\u00fc ‘lar\u0131n herbirine de\u011fil, toplam\u0131na bir cevap olmak \u00fczere tefsir edilmi\u015ftir. Ger\u00e7i bu durumda a\u00e7\u0131k olan, ba\u015fta bir ile yetinilmi\u015f olmakt\u0131. Fakat bunlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 ba\u015flang\u0131\u00e7, bir k\u0131sm\u0131 netice olmak ve her biri esasen \u00f6zellikle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi ve ayr\u0131ca bir uyan\u0131\u015f ifade etmesi gereken en b\u00fcy\u00fck olaylardan bulunmas\u0131 nedeniyle bu durum ve de\u011fi\u015fikliklerin her birinin ayr\u0131 ayr\u0131 deh\u015fet ve \u00f6nemine dikkat \u00e7ekmek i\u00e7in ‘lar tekrar edilmi\u015f ve h\u00fck\u00fcm, hepsine birden ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
\u0130bn\u00fc At\u0131yye tefsirinde demi\u015ftir ki: Bir topluluk, bu zikrolunan \u015feylerin \u00c2demo\u011fullar\u0131’ndan her biri ve \u00f6l\u00fcm s\u0131ras\u0131ndaki durumlar\u0131 hakk\u0131nda istiare oldu\u011fu ve dolay\u0131s\u0131yla g\u00fcne\u015fin, onun nefsi ve y\u0131ld\u0131zlar\u0131n da g\u00f6zleri ve duyular\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne varm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ise Allah’\u0131n kitab\u0131nda bir tak\u0131m rumuzlar\u0131n bulundu\u011funu savunan bir g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcr.”<\/p>\n
Ebu Hayyan da bunu naklettikten sonra \u015f\u00f6yle der: Bu, Bat\u0131n\u0131yye mezhebi ve m\u00fcfrit sofiyyeden \u0130sl\u00e2m’a intisap etmi\u015f g\u00f6r\u00fcnenlerin mezhepleridir. Bunlar yay\u0131l\u0131p \u0130sl\u00e2m dinine mensup olmu\u015f g\u00f6r\u00fcnerek gizlenen z\u0131nd\u0131klard\u0131r. Allah’\u0131n “kitab\u0131 apa\u00e7\u0131k Arap lisan\u0131 ile”(\u015euara, 26\/195) gelmi\u015ftir. Onda ne remiz, ne bilmece bulmaca t\u00fcr\u00fc \u015feyler, ne gizli m\u00e2n\u00e2lar vard\u0131r. Felsefecilerin ve tabiat\u00e7\u0131lar\u0131n savunduklar\u0131 \u015feylere ima da yoktur. \u0130bn\u00fc Hatib-i Re’y ad\u0131yla bilinen Ebu Abdillah Raz\u00ee de tefsirine felsefecilerin, y\u0131ld\u0131zlarla u\u011fra\u015fanlar\u0131n ve astronomi bilginlerinin g\u00f6r\u00fc\u015flerinden baz\u0131 \u015feyler alm\u0131\u015f ise de bunlar Allah kitab\u0131n\u0131n tefsirinden uzakt\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde “Tahrir ve Tahb\u00eer” adl\u0131 kitab\u0131n yazar\u0131n\u0131n tefsir etmi\u015f oldu\u011fu \u00e2yetlerin sonunda zikretti\u011fi tasavvuf ehli ki\u015filerin s\u00f6zleri ve “hakikatler” m\u00e2n\u00e2s\u0131n\u0131 verdi\u011fi \u015feyler de b\u00f6yledir. Bunlar\u0131n i\u00e7inde inan\u0131lmas\u0131 \u015f\u00f6yle dursun yaz\u0131lmas\u0131 bile caiz olmayanlar vard\u0131r. Y\u00fcce Allah’tan dinimizde ve inan\u00e7lar\u0131m\u0131zda selamet dileriz.<\/p>\n
Bununla beraber Ebu Hayyan’\u0131n bu s\u00f6zlerinde ifrat ve tefrit yok de\u011fildir. Ku\u015fkusuz Kur’\u00e2n-\u0131 Kerim apa\u00e7\u0131k Arap dili ile inmi\u015ftir. Kur’\u00e2n’\u0131n dili bilmece ve muamma gibi remizden ibaret sembolik bir ifade de\u011fildir. Yine ku\u015fku yok ki bir metinde aslolan, hakiki m\u00e2n\u00e2y\u0131 vermeye engel bir karine bulunmad\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcnen m\u00e2n\u00e2ya yorumlanmas\u0131d\u0131r. Bununla beraber \u015fu da kesindir ki Kur’\u00e2n’\u0131n, “Kitab\u0131n anas\u0131” olan ve m\u00e2n\u00e2s\u0131 a\u00e7\u0131k a\u00e7\u0131k bilinen \u00e2yetleri yan\u0131nda hafi, m\u00fc\u015fkil, m\u00fccmel ve m\u00fcte\u015fabih \u00e2yetleri; hakikat\u0131, mecaz\u0131, sarihi, kinayesi, istiaresi, temsili, tensisi, im\u00e2s\u0131, belagat n\u00fckteleri, tarizleri, telmihleri, remizleri de vard\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlarda en a\u00e7\u0131k olan m\u00e2n\u00e2 kastedilmi\u015f olmakla beraber m\u00fcstetbeat-i terakib (ifade ve c\u00fcmlelerin yan m\u00e2n\u00e2lar\u0131) denilen ve ikinci derecede aran\u0131p istenen nice ifadeler de vard\u0131r.<\/p>\n
“Us\u00fbl ilmi”nde bilindi\u011fi \u00fczere g\u00f6r\u00fcnen m\u00e2n\u00e2n\u0131n a\u00e7\u0131k\u00e7a belli olmas\u0131n\u0131n tevil, tahsis ve mecaz ihtimallerini kesmeyi gerekmeyece\u011fi i\u00e7in o zahiri m\u00e2n\u00e2ya z\u0131t olmadan ve onunla \u00e7eli\u015fki te\u015fkil etmeden zahir\u00ee m\u00e2n\u00e2 ile beraber baz\u0131 ihtimallerle ikinci derecede bir\u00e7ok i\u015faretin anla\u015f\u0131labilmesi, m\u00e2n\u00e2lar\u0131 a\u00e7\u0131k olan \u00e2yetlerin a\u00e7\u0131kl\u0131k ve beyan\u0131na z\u0131t olam\u0131yaca\u011f\u0131 gibi, aksine bu, Kur’\u00e2n dilinin a\u00e7\u0131k bir Arap\u00e7a olmas\u0131n\u0131n gereklerindendir. Bundan dolay\u0131 “Kur’\u00e2n’da hi\u00e7 bat\u0131n\u00ee m\u00e2n\u00e2, remiz ve im\u00e2 yoktur.” demek de do\u011fru olmaz, gibi s\u00fbre ba\u015flar\u0131nda bulunan hur\u00fbf-i mukattaa (kesik harfler) ne \u015fekilde tefsir edilirse edilsin, kesinlikle her tefsir remizle yap\u0131lm\u0131\u015f bir tefsir olur. Bunun aksi s\u00f6ylenemez. Do\u011frusu baz\u0131 eserlerde de geldi\u011fi \u00fczere Kur’\u00e2n’\u0131n hem zahiri vard\u0131r, hem bat\u0131n\u0131, hem haddi vard\u0131r, hem matla\u0131. Fakat Kur’\u00e2n “E\u011fer Kur’\u00e2n Allah’tan ba\u015fkas\u0131 taraf\u0131ndan olsayd\u0131, elbette i\u00e7inde bir\u00e7ok \u00e7eli\u015fkiler bulurlard\u0131.”(Nisa, 4\/82) buyruldu\u011fu \u00fczere ger\u00e7ekte farkl\u0131l\u0131k ve \u00e7eli\u015fkiden uzak son derece beli\u011f bir a\u00e7\u0131k kitap oldu\u011fu i\u00e7in zahiri ile bat\u0131n\u0131 aras\u0131nda z\u0131tl\u0131k ve \u00e7eli\u015fki yoktur.<\/p>\n
Bu esas Kur’\u00e2n’\u0131n hadlerinden biridir. “\u0130ki denizi sal\u0131vermi\u015ftir, birbirleriyle neredeyse kavu\u015facaklar. Aralar\u0131nda engel vard\u0131r, bir an birbirlerine tecav\u00fcz etmezler.”(Rahm\u00e2n, 55\/19-20) m\u00e2n\u00e2s\u0131 \u00fczere zahir ve bat\u0131n denizlerinin kar\u015f\u0131la\u015fmalar\u0131yla beraber birbirlerinin s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 ge\u00e7meye engel olan haddi a\u015f\u0131lmamak \u015fart\u0131yla ondan zaman zaman Allah vergisi ve zevki olarak al\u0131nan ani kalbe do\u011fu\u015f ve ilhamlara bir nihayet de d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. “De ki, e\u011fer Rabb’imin kelimeleri i\u00e7in deniz m\u00fcrekkep olsa idi, kesinlikle Rabb’imin kelimeleri t\u00fckenmeden denizler t\u00fckenirdi. Bir o kadar daha yard\u0131mc\u0131 getirsek bile.”(Kehf, 18\/109)<\/p>\n
Buna kar\u015f\u0131 gerek filozoflar ve hakimler ve gerek y\u0131ld\u0131zlarla ilgilenenler ve astronomi bilginleri ve di\u011fer \u00e2limler, ak\u0131ll\u0131lar, bela\u011fat\u00e7\u0131lar, edebiyat\u00e7\u0131lar, entellekt\u00fcel z\u00fcmre ve halk tabakas\u0131yla b\u00fct\u00fcn insanl\u0131\u011f\u0131n zihnine, ruhuna temas eden ve edebilecek olan durumlar, fikirler ve konular hakk\u0131nda Kur’\u00e2n’da ret veya isbat yollu bir ima yoktur demek ve Raz\u00ee gibi o yolda fikirleri ayd\u0131nlatmaya hizmet edenleri tenkit etmek do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, metinlerin ve muhkem \u00e2yetlerin zahirini gidermiyecek \u015fekilde Kur’\u00e2n’\u0131n ruh\u00ee ve vicdan\u00ee zevklere do\u011fabilen i\u015faret ve yorumlar\u0131ndan bahseden sofiyye tefsirlerinin hepsini de Karamita ve Hurufiyye bat\u0131niyyesi gibi z\u0131nd\u0131klardan saymak da do\u011fru de\u011fildir. Mesela Ka\u015fani ve Arais tefsirlerini, s\u0131rf zahir\u00ee olan m\u00e2n\u00e2 ve h\u00fck\u00fcmleri yok saymak i\u00e7in yaz\u0131lm\u0131\u015f Hasan Sabbah ve a\u015f\u0131r\u0131ya ka\u00e7an \u0130mamiyye kitaplar\u0131 gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmek isteyenler hi\u00e7 \u015f\u00fcphe yok ki yanl\u0131\u015f yola gitmi\u015f olurlar. Evet, m\u00e2n\u00e2s\u0131 a\u00e7\u0131k olan \u00e2yetler; b\u0131rak\u0131p da “Kalplerinde e\u011frilik bulunanlar s\u0131rf fitne aramak ve kendi arzular\u0131na g\u00f6re onun teviline yeltenmek i\u00e7in onun m\u00fcte\u015fabih olan\u0131na tabi olurlar.”(\u00c2l-i \u0130mran, 3\/7) beyan\u0131na ra\u011fmen m\u00fcte\u015fabih \u00e2yetlerin arkas\u0131na d\u00fc\u015fmek, alay ve e\u011flenceye sapmak, fitne ve fesat yolunda tevil aramak kalp \u00e7arp\u0131kl\u0131\u011f\u0131ndan, ruh bozuklu\u011fundan kaynaklanan bir sap\u0131kl\u0131k ve ink\u00e2rd\u0131r. Fakat \u00e2yetlerin zahir\u00ee m\u00e2n\u00e2 ve h\u00fck\u00fcmlerini beyan ve tesbit ettikten sonra onlara z\u0131t olmayacak \u015fekilde bir tak\u0131m i\u015faret ve tevillerden de bahseden ki\u015filerin kalplerine do\u011fan fikirlerden yararlanmamak da nasibi tepmek olur. \u00c7\u00fcnk\u00fc Kur’\u00e2n “Ku\u015fkusuz bunda inanan bir toplum i\u00e7in \u00e2yetler vard\u0131r.”(Nahl, 16\/79), “Ku\u015fkusuz bunda akl\u0131 eren bir toplum i\u00e7in ibretler vard\u0131r.”(Nahl, 16\/12), “bilen bir toplum i\u00e7in”(A’r\u00e2f, 7\/31), “d\u00fc\u015f\u00fcnen bir toplum i\u00e7in”(Ra’d, 13\/3), “zikreden bir kavim i\u00e7in”(Nahl, 16\/13), “bilen bir kavim i\u00e7in”(En’\u00e2m, 6\/98), “iyice bilen bir toplum i\u00e7in” (Casiye, 45\/20), “sak\u0131nan bir kavim i\u00e7in.”(Yunus, 10\/6) ve “ak\u0131l sahipleri i\u00e7in deliller vard\u0131r.”(\u00c2l-i \u0130mran, 3\/195) gibi nice \u00e2yetlerinde muhataplar\u0131n niteliklerine ve \u00f6zel kabiliyetlerine g\u00f6re t\u00fcrl\u00fc m\u00e2n\u00e2larla hitap edip dururken tefsirlerin b\u00f6yle zihin, fikir, ahl\u00e2k ve irfan\u0131n mertebelerine g\u00f6re inceliklerle ilgilenmemesi Kur’\u00e2n’\u0131n hadd ve matla\u0131na ve herkesi ayd\u0131nlatmaya y\u00f6nelik olan maksatlar\u0131na uygun da olmaz. Herhalde \u00e2yetlerin zahirine g\u00f6re m\u00e2n\u00e2 vermekte ifrat etmek de bat\u0131n\u00ee m\u00e2n\u00e2 verme konusunda ifrat etmek kadar zararl\u0131d\u0131r. En do\u011frusu “Adalet ve orta yolu ayakta tutan ilim sahipleri.” (\u00c2l-i \u0130mran, 3\/18) \u00e2yetinin ifade etti\u011fi gibi orta yolu bulmakt\u0131r. Kur’\u00e2n’da tefsir de vard\u0131r, tevil de vard\u0131r. Ku\u015fku yok ki kendi fikir ve hevesine saplan\u0131p da G\u00fcne\u015fi ink\u00e2ra kadar gidenler her\u015feyi ink\u00e2r edebilirler. “G\u00fcne\u015f d\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc zaman, y\u0131ld\u0131zlar buland\u0131\u011f\u0131 zaman” \u00e2yetlerinde ge\u00e7en g\u00fcne\u015f ve y\u0131ld\u0131zlar\u0131 her \u015feyden \u00f6nce kendi hakiki m\u00e2n\u00e2lar\u0131yla anlamaya engel olacak akl\u00ee ve nakl\u00ee hi\u00e7bir ipucu olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bunlara bu bilinen m\u00e2n\u00e2lar\u0131 ve hakikatleri ile inanmak gerekir. Bunu belirttikten sonra d\u00fcr\u00fclme ve bulanman\u0131n olu\u015f \u015fekline g\u00f6re m\u00e2n\u00e2lar\u0131ndaki hakiki ve mecaz\u00ee ihtimalleri d\u00fc\u015f\u00fcnmek bu imana ayk\u0131r\u0131 olm\u0131yaca\u011f\u0131 gibi, ayn\u0131 zamanda G\u00fcne\u015f ve y\u0131ld\u0131zlardan mecaz ihtimali \u00fczere daha genel bir m\u00e2n\u00e2 ve i\u015faret d\u00fc\u015f\u00fcnmek de o imana ayk\u0131r\u0131 olmaz. Nitekim “k\u0131y\u0131lmaz mallar b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda” \u00e2yetini tefsir ederken Kurtub\u00ee bu s\u00f6z\u00fcn istiare ve temsil \u00fczere gelmi\u015f oldu\u011funu s\u00f6ylemekle, bunun beyana ayk\u0131r\u0131 bir r\u00fcmuzdan ibaret oldu\u011funu iddia etmi\u015ftir, denilemiyece\u011fi gibi hen\u00fcz ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 tam anla\u015f\u0131lmayan bu \u00e2yetlerin daha baz\u0131 l\u00e2f\u0131zlar\u0131nda mecaz ve istiare ihtimallerini d\u00fc\u015f\u00fcnerek o olaylar\u0131 bir dereceye kadar zihinde canland\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fmak da Kur’\u00e2n’\u0131n apa\u00e7\u0131k bir Arap dili ile inmi\u015f olmas\u0131na ayk\u0131r\u0131 s\u0131rf bir semboll\u00fck ve harflerden m\u00e2n\u00e2 \u00e7\u0131karma, bir sembolizm ve “Kalplerinde e\u011frilik bulunanlar s\u0131rf fitne aramak ve kendi arzular\u0131na g\u00f6re onun teviline yeltenmek i\u00e7in onun m\u00fcte\u015fabih olan\u0131na tabi olurlar.” (\u00c2l-i \u0130mran, 3\/7) kriter ve \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcne g\u00f6re, e\u011frilik ve fitneden ibaret olan bat\u0131nilik kisvesine b\u00fcr\u00fcnmek de\u011fildir. Aksine b\u00fcy\u00fck k\u0131yamet koparken olacak olaylar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck k\u0131yamet olaylar\u0131yla zihinlere yakla\u015ft\u0131rarak iman\u0131 kuvvetlendirmeye \u00e7al\u0131\u015fmakt\u0131r.<\/p>\n
Nitekim Nizamuddin en-Nisaburi “Garaibu’l-Kur’\u00e2n ve Regaibu’l-F\u00fcrkan” adl\u0131 tefsirinde bu \u00e2yetleri zahiri m\u00e2n\u00e2lar\u0131yla usul\u00fcne uygun olarak tefsir ettikten sonra yorumcular\u0131n zikri ge\u00e7en g\u00f6r\u00fc\u015flerini de \u015f\u00f6yle nakletmi\u015ftir:<\/p>\n
Yorumcular dediler ki: Bu hallerin k\u00fc\u00e7\u00fck k\u0131yamet hakk\u0131nda oldu\u011funu kabul etmek de m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. K\u00fc\u00e7\u00fck k\u0131yamet ise \u00f6l\u00fcm halidir. O halde g\u00fcne\u015f insan\u0131n ruhu, yani insan\u0131n di\u011fer canl\u0131lar aras\u0131nda yerini belli eden cevheridir. Bunun d\u00fcr\u00fclmesi ise, onunla ilginin kesilmesidir. Y\u0131ld\u0131zlar\u0131n d\u00f6k\u00fclmesi ise, insan\u0131n kuvvetlerinin birer birer d\u00fc\u015fmesidir. Da\u011flar\u0131n y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi b\u00fcy\u00fck uzuvlar\u0131n fiillerinden ayr\u0131l\u0131p uzakla\u015fmas\u0131d\u0131r. “I\u015f\u00e2r”, bedendir. O zaman beden i\u015f yapmaz olur. Vah\u015fi hayvanlar\u0131n toplanmas\u0131, \u015fah\u0131s \u00fczerinde hayvani ve canavarca fiillerin neticelerinin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131d\u0131r. Denizlerin ate\u015flenmesi, bat\u0131l kuruntu ve bo\u015f emellerin t\u00fckenmesidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc o vehim ve kuruntular \u00f6yle bir deryad\u0131r ki onun iste\u011fe ba\u011fl\u0131 ve zorunlu \u00f6l\u00fcmden ba\u015fka sahili yoktur. Nefislerin e\u015fle\u015ftirilmesi her melekenin kendi cinsine; karanl\u0131\u011f\u0131n karanl\u0131\u011fa, ayd\u0131nl\u0131\u011f\u0131n ayd\u0131nl\u0131\u011fa kat\u0131l\u0131p birle\u015fmesidir. Mev’\u00fbde, y\u00fck\u00fcml\u00fc ki\u015finin, kendisi i\u00e7in yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u015feyin d\u0131\u015f\u0131nda kaybetti\u011fi kuvvetidir. Baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131 hocalar\u0131mdan, akla ans\u0131z\u0131n gelip de yaz\u0131lmayarak yok olmu\u015f olan her meseleye mev’ude denilmi\u015f oldu\u011funu da i\u015fittim. G\u00f6k de, ruhlar\u0131n g\u00f6\u011f\u00fcd\u00fcr. Geri kalanlar\u0131n m\u00e2n\u00e2s\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r.”<\/p>\n
Demek oluyor ki bu yorumlar\u0131 yapan yorumcular\u0131n maksatlar\u0131, bu \u00e2yetlerin esas itibariyle b\u00fcy\u00fck k\u0131yamet hakk\u0131nda olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyip ink\u00e2r etmek de\u011fil, bununla beraber “\u0130bret al\u0131n ey basiretli ki\u015filer!”(Ha\u015fr, 59\/2) \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131na g\u00f6re bunlardan, k\u00fc\u00e7\u00fck k\u0131yamet olan ve herkesin kesin olarak g\u00f6rece\u011fi \u00f6l\u00fcm halleri hakk\u0131nda da ibret alacak m\u00e2n\u00e2lar anlaman\u0131n m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu da g\u00f6stermektir. Bunun ise iman ve inanca zarar\u0131 de\u011fil, faydas\u0131 vard\u0131r. Bu itibar ile yaln\u0131z “Kim \u00f6l\u00fcrse k\u0131yameti kopmu\u015f demektir.” hadis-i \u015ferifinin m\u00e2n\u00e2s\u0131 gere\u011fince k\u00fc\u00e7\u00fck k\u0131yamet olan ferdin \u00f6l\u00fcm\u00fc de\u011fil, orta k\u0131yamet olan bir milletin \u00f6l\u00fcm\u00fc hakk\u0131nda da bu m\u00e2n\u00e2 ve olaylar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek \u00e7ok ibretlidir.<\/p>\n
Bunlar\u0131n hepsinde “her nefis ne haz\u0131rlay\u0131p getirmi\u015f oldu\u011funu bilecektir” \u00e2yetinden bir uyar\u0131 ve ders alma hissesi vard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar da k\u00fc\u00e7\u00fck k\u0131yametin bir ge\u00e7idi ve bir numunesidir. Fakat hi\u00e7 unutmamak gerekir ki, hepsinin tamam\u0131 b\u00fcy\u00fck k\u0131yamette olacakt\u0131r. Bu \u00e2yetler de as\u0131l b\u00fcy\u00fck k\u0131yamet hakk\u0131ndad\u0131r. B\u00fct\u00fcn hak ve hakikat\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, o ebed\u00ee cennet ve cehennemin \u00f6ne kondu\u011fu, o h\u00fck\u00fcm verme zaman\u0131nda olacakt\u0131r. \u0130\u015fte herkes ne haz\u0131rlay\u0131p getirmi\u015f oldu\u011funu tam anlam\u0131yla o vakit bilecektir.<\/p>\n
15. \u015eimdi bu sonun o deh\u015fetli hakikatleri b\u00f6yle haber verildikten sonra bu haberlerin ger\u00e7ek oldu\u011funu vurgulamak suretiyle hikmet ve faydalar\u0131n\u0131 da beyan etmek i\u00e7in bunlar\u0131 haber veren Peygamberin \u015fan\u0131n\u0131, Peygamberli\u011fin g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011funu ve Kur’\u00e2n’\u0131n mahiyetini bildirip anlatmak gayesiyle yemin ile buyruluyor ki: (Bunun tefsiri hakk\u0131nda geni\u015f bilgi i\u00e7in ve s\u00fbrelerine bkz.) Yani, “bunun, \u00fczerine art\u0131k ba\u015fka s\u00f6z yok, ancak yemin ederim ki” sinenlere veya d\u00f6nenlere<\/p>\n
HUNNES, “h\u00e2nis” kelimesinin \u00e7o\u011fuludur. Hans ve hun\u00fbs, b\u00fcz\u00fcl\u00fcp sinmek veya gerilemek ve geri kalmak m\u00e2n\u00e2lar\u0131na laz\u0131m (ge\u00e7i\u015fsiz) ve m\u00fcteaddi (ge\u00e7i\u015fli) oldu\u011funa g\u00f6re h\u00e2nis; sinen, gaip olan veya sindirip gaip eden yahut geri kalan veya gerileten demek olur. “Ha”n\u0131n ve “nun”un fethiyle “hanes” de, s\u0131\u011f\u0131r ve ceylanlar\u0131n burunlar\u0131nda oldu\u011fu gibi, burunun ucu dudaktan geride biraz kalk\u0131k ve gerisi bas\u0131k olmaya denir ki, bu, “fatas” denilen “yass”dan yak\u0131\u015f\u0131kl\u0131ca olur. Onun i\u00e7indir ki ceylanlara ve yanaklar\u0131na ve s\u0131\u011f\u0131rlara “hun\u00fcs” denilir. Burada hans, \u00e7o\u011funlukla laz\u0131m (ge\u00e7i\u015fsiz) m\u00e2n\u00e2da kullan\u0131larak geri d\u00f6nmek ve sinmek demek olur. Dolay\u0131s\u0131yla “hunnes”, sinenler veya geri d\u00f6nenler m\u00e2n\u00e2lar\u0131yla tefsir edilmi\u015ftir.<\/p>\n
16. Cereyan k\u00f6k\u00fcnden t\u00fcretilmi\u015f olan “c\u00e2riye”nin \u00e7o\u011fulu, akanlar demek olup “el-Hunnes”in s\u0131fat\u0131 veya ondan bedeldir. “Yuvas\u0131na girenler” Bu kelime, “k\u00e2nis” kelimesinin \u00e7o\u011fuludur. K\u00e2nis, s\u00fcp\u00fcrmek m\u00e2n\u00e2s\u0131na kens’ten t\u00fcremi\u015f olmas\u0131 durumunda s\u00fcp\u00fcren; k\u00fcn\u00fbs mastar\u0131ndan t\u00fcremi\u015f olmas\u0131na g\u00f6re de kinas (k\u00fcmes)a giren demektir. Kin\u00e2s, ceylanlar\u0131n a\u011fa\u00e7l\u0131k ve ormanl\u0131k aral\u0131\u011f\u0131nda gizlendi\u011fi yata\u011f\u0131na, yuvas\u0131na denir ki, kumu topra\u011fa kadar s\u00fcp\u00fcr\u00fcp a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in b\u00f6yle denmi\u015ftir. \u00c7oklar\u0131 bu “cev\u00e2ri”nin gezegenler, \u00f6zellikle “be\u015f y\u0131ld\u0131z” ad\u0131 verilen Z\u00fchal, M\u00fc\u015fteri, Merih, Z\u00fchre ve Utarid gezegenleri oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015flerdir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunlar g\u00fcne\u015f ile beraber ak\u0131p gider, sonra geri d\u00f6nm\u00fc\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, sonra da g\u00fcne\u015fin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda gizlenirler. G\u00f6rme itibariyle geri d\u00f6n\u00fc\u015fleri hun\u00fbs; g\u00fcne\u015fin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda gizleni\u015fleri k\u00fcn\u00fbs’tur, demi\u015flerdir ki eski y\u0131ld\u0131z falc\u0131lar\u0131 bu be\u015f y\u0131ld\u0131za “hamse-i m\u00fctehayyire” yani “be\u015f gezegen” ad\u0131n\u0131 vermi\u015flerdi. Bir\u00e7oklar\u0131 da genel olarak bunlar\u0131n y\u0131ld\u0131zlar oldu\u011funu nakletmi\u015flerdir. Bunun \u015fu \u015fekilde izah\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: \u00c7\u00fcnk\u00fc y\u0131ld\u0131zlar g\u00fcnd\u00fczleyin siner, g\u00f6zlerden kaybolurlar. Geceleyin de k\u00fcn\u00fbs eder, yani yataklar\u0131ndaki ceylanlar gibi ortaya \u00e7\u0131kar, do\u011farlar. Fakat k\u00fcn\u00fbs’un b\u00f6yle yaln\u0131z ortaya \u00e7\u0131kmak, g\u00f6r\u00fcnmek \u015feklinde tefsir edilmesinde bir kapal\u0131l\u0131k vard\u0131r. Onun i\u00e7in daha do\u011fru olmak \u00fczere \u015f\u00f6yle denilmi\u015ftir: \u00c7\u00fcnk\u00fc y\u0131ld\u0131zlar, g\u00fcnd\u00fczleyin ufuk \u00fcst\u00fcnde olduklar\u0131 halde bile g\u00f6zlerden gizlenirler. Bu sinmelerine hun\u00fbs denilir. Do\u011fduktan sonra da batarak ceylanlar\u0131n yuvalar\u0131na girdikleri gibi, ufkun alt\u0131na girerler. Buna da k\u00fcn\u00fbs denilir. \u00e2yetinin bu \u015fekilde genel m\u00e2n\u00e2da y\u0131ld\u0131zlar diye tefsiri Hasen ve Kat\u00e2’de’den rivayet edildi\u011fi gibi Hz. Ali’den de rivayet edilmi\u015ftir. Bununla beraber “be\u015f gezegen” \u015feklinde tefsir edilmesinin de Hz. Ali’den rivayet edildi\u011fi s\u00f6ylenmi\u015ftir. \u0130kisinde de “kens” ile nitelenmesi, s\u0131\u011f\u0131r ve geyik gibi ceylanlara benzetme yoluyla isti\u00e2re demektir. \u00c7\u00fcnk\u00fc “hans” gibi, k\u00fcn\u00fbs ve kin\u00e2s da vah\u015fi s\u0131\u011f\u0131r ve ceylanlar hakk\u0131nda kullan\u0131lan s\u0131fatlardand\u0131r. Bundan dolay\u0131 \u0130bn\u00fc Abbas, Sa\u00eed b. C\u00fcbeyr ve Dahh\u00e2k’ten, z\u0131ba yani geyik; \u0130bn\u00fc Mesud’dan ise vah\u015fi s\u0131\u011f\u0131r demek oldu\u011fu da rivayet edilmi\u015ftir. \u0130bn\u00fc Cerir’in bir rivayetine g\u00f6re \u0130brahim ile M\u00fccahid bu \u00e2yetini m\u00fczakere etmi\u015fler. \u0130brahim M\u00fccahid’e: “bunun hakk\u0131nda i\u015fitti\u011fini s\u00f6yle” demi\u015f. M\u00fccahid: “Biz bir \u015fey i\u015fitiyorduk. Baz\u0131 insanlar da bunlar y\u0131ld\u0131zlard\u0131r diyorlar.” demi\u015f; \u0130brahim de (Neha\u00ee olacak): “Onlar bunu Hz. Ali diye ona yalan isnat ediyorlar.” demi\u015f.<\/p>\n
Fakat geyik ve vah\u015fi s\u0131\u011f\u0131r gibi ceylan k\u0131sm\u0131ndan burada bir mecaz ve isti\u00e2re d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmedi\u011fi takdirde, bu \u00e2yetlerden \u00f6nce ve sonra zikredilenlere g\u00f6re bunlara yemin edilmesinde a\u00e7\u0131k\u00e7a bir m\u00fcnasebet g\u00f6r\u00fclmez. Bu olsa olsa onlar\u0131n y\u0131rt\u0131c\u0131 hayvanlardan ka\u00e7malar\u0131 halinde develerin ve vah\u015fi hayvanlar\u0131n toplanmas\u0131 manzaras\u0131na bir i\u015faret olabilir.<\/p>\n
Gezegenlerin g\u00fcne\u015fle irtibatlar\u0131na g\u00f6re gidi\u015f ve hareketlerindeki farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmede bir m\u00e2n\u00e2 varsa da, bu gezegenlerin sadece be\u015f tane oldu\u011funu s\u00f6ylemede a\u00e7\u0131k bir m\u00e2n\u00e2 yoktur. Genel olarak y\u0131ld\u0131zlara yemin etmede ise, \u00e2lemde yer i\u015fgal eden b\u00fct\u00fcn k\u00fctlelerin “Herbiri belli bir vakte kadar y\u00fcr\u00fcr gider.” (Ra’d, 13\/2) \u00e2yetinin ifade etti\u011fi m\u00e2n\u00e2ya g\u00f6re belli bir zamana do\u011fru ak\u0131p gitti\u011fini haber vererek s\u00fbrenin ba\u015f\u0131nda s\u00f6z edilen sona do\u011fru gitmekte bulunduklar\u0131n\u0131 hat\u0131rlatmak i\u00e7in \u00f6nce mekanla ilgili \u015feylere, ikinci olarak da gece ve sabah ile zaman\u0131n\u0131n ak\u0131\u015f\u0131na yemin edilmi\u015f olmakta a\u00e7\u0131k bir m\u00fcnasebet vard\u0131r.<\/p>\n
Bununla beraber \u0130bn\u00fc Cerir rivayetleri naklettikten sonra hi\u00e7birinin do\u011frusu \u015fudur diye belirlenmeyip genelli\u011fi \u00fczere b\u0131rak\u0131lmas\u0131n\u0131n daha iyi olaca\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne varm\u0131\u015f ve \u015f\u00f6yle demi\u015ftir: Y\u00fcce Allah, bazan hun\u00fbs eden yani kaybolan ve bazan ak\u0131p giden sonra da yerlerine d\u00f6nen birtak\u0131m \u015feylere yemin etmi\u015ftir. Kin\u00e2s, meknis ve mek\u00e2nis, Arap dilinde vah\u015fi s\u0131\u011f\u0131r ve geyiklerin girdikleri yerlere denir. Bununla beraber y\u0131ld\u0131zlar\u0131n bulunduklar\u0131 yerlere isti\u00e2re olunmas\u0131 da reddedilebilecek bir \u015fey de\u011fildir. \u00c2yette sadece bunlardan biri oldu\u011funu g\u00f6steren bir delil bulunmad\u0131\u011f\u0131ndan bu s\u0131fatlar\u0131 ta\u015f\u0131yanlar\u0131n hepsine genelle\u015ftirilmesi daha do\u011fru olur. Fakat bu durumda genelleme yapmak, genel mecaz olmu\u015f olur. Oysa hakiki m\u00e2n\u00e2y\u0131 vermek m\u00fcmk\u00fcn olur, mecaz oldu\u011funu g\u00f6steren bir karine de (ipucu da) bulunmazsa genelleme yapmak nas\u0131l do\u011fru olur? Genelleme yapman\u0131n do\u011fru oldu\u011funu s\u00f6yleyebilmek i\u00e7in de mecaz\u0131 g\u00f6steren bir karine bulundu\u011funu itiraf etmek gerekir ki o da s\u00f6yledi\u011fimiz gibi y\u0131ld\u0131zlar\u0131n kaybolmak ve yerlerine girmek ile ak\u0131p gidi\u015flerinin \u00e2yetlerin ak\u0131\u015f\u0131na uygun olmas\u0131d\u0131r. Bu karine ile rivayetleri toplay\u0131c\u0131 olmak \u00fczere genel mecaz\u0131n daha iyi oldu\u011funa h\u00fckmedilebilir. Genel mecaz olarak m\u00e2n\u00e2n\u0131n \u00f6zeti, “kaybolmak, ak\u0131p gitmek ve yerlerine geri d\u00f6nmek \u015feklinde ifade edilebilen vas\u0131flarla hakikat veya mecaz olarak nitelenebilen \u015feyler” demek olur. Bu ise gaybta sinen ve sonra \u015fu g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz \u00e2lemde hareket edip de yine gayb \u00e2leminde karar k\u0131laca\u011f\u0131 yere var\u0131p g\u00f6zlerden gizlenen her \u015feyi kapsar ki bu da \u00e2lemin sonradan yarat\u0131lmas\u0131 ve yok olmas\u0131 ile “B\u00fct\u00fcn i\u015fler Allah’a d\u00f6nd\u00fcr\u00fcl\u00fcr.” (Bakara, 2\/210; \u00c2l-i \u0130mran, 3\/109; Enfal, 8\/44; Hacc, 22\/76; F\u00e2t\u0131r, 35\/4; Hadid, 57\/5) m\u00e2n\u00e2s\u0131 \u00fczere ba\u015flang\u0131\u00e7 ve sona bir delil olur. Bunu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrmek i\u00e7in \u00f6zellikle ahular\u0131n vas\u0131flar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnme \u00e2leti olarak al\u0131nm\u0131\u015f olmas\u0131nda da hayvan\u00ee ve insani hayat bak\u0131m\u0131ndan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclecek incelikler vard\u0131r.<\/p>\n
Bu rivayetlerde g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki “el-K\u00fcnnes” vasf\u0131 hep kinasa girmek yani ceylanlar\u0131n a\u011fa\u00e7l\u0131k ve ormanl\u0131k aral\u0131\u011f\u0131nda gizlendi\u011fi yataklar\u0131na girmesi demek olan “k\u00fcn\u00fcs”tan olmak \u00fczere d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f ve kelimenin asl\u0131 olan kens, yani s\u00fcp\u00fcrmek m\u00e2n\u00e2s\u0131na hi\u00e7 i\u015faret olunmam\u0131\u015ft\u0131r. Oysa bu kelimenin, as\u0131l maddesine g\u00f6re daha kapsaml\u0131 olmak \u00fczere bu m\u00e2n\u00e2ya da ihtimali vard\u0131r. Bu durumda “kens”in m\u00fcteaddi (ge\u00e7i\u015fli) olan bu m\u00e2n\u00e2s\u0131yla hun\u00fbs’un ge\u00e7i\u015fsiz olan iki m\u00e2n\u00e2s\u0131ndan her birine g\u00f6re \u015fu me\u00e2lleri ifade eder.<\/p>\n
Birincisi: “Yemin ederim o gayb \u00e2leminde gizlenenlere, o ak\u0131p ak\u0131p s\u00fcp\u00fcrenlere.” demek olur ki, in “hunnes” kelimesinin s\u0131fat\u0131 olarak bunda fesat \u00e2lemi olan d\u00fcnyada temizlik yapma i\u015fini yerine getirmekle g\u00f6revlendirilmi\u015f olan meleklere yemin edilmi\u015f olur.<\/p>\n
\u0130kincisi, “Yemin ederim o sinip sinip d\u00f6nenlere, o ak\u0131p ak\u0131p s\u00fcp\u00fcrenlere.” demek olur ki, bunda da “hunnes”, d\u00fcnyaya gelip gidenlere; “el-cev\u00e2ri’l-k\u00fcnnes” de ondan bedel olarak onlar\u0131 al\u0131p al\u0131p ahirete g\u00f6t\u00fcren meleklere i\u015faret olmu\u015f olur. Ba\u015fvurdu\u011fum tefsirlerde meleklere i\u015faret olmas\u0131na dair bir nakil g\u00f6rmedim. Ancak “K\u00e2mus”da: “Etraf\u0131nda melekler dahi” denildi\u011fi yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Nazm\u0131n da buna ihtimali vard\u0131r. \u015eu halde \u0130bn\u00fc Cerir’in dedi\u011fi gibi, mecaz\u0131n genelli\u011fi daha iyi olunca, “hakiki veya mecaz\u00ee m\u00e2n\u00e2 ile kendisine “kaybolan, ak\u0131p giden ve yerine d\u00f6nen” denilebilen \u015feyler” s\u00f6z\u00fcn\u00fcn ifade etti\u011fi gibi b\u00fct\u00fcn bu m\u00e2n\u00e2lar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi daha iyi olur.<\/p>\n
Bu geni\u015f a\u00e7\u0131klamalardan \u015funu anlam\u0131\u015f oluyoruz ki, i\u015f bu yemininde \u00e2lemdeki de\u011fi\u015fiklik ve halden hale ge\u00e7i\u015fleri anlatmak \u00fczere “Ve’l-M\u00fcrsel\u00e2ti” ve “Ve’n-N\u00e2zi\u00e2ti” s\u00fbrelerinin ba\u015f\u0131ndaki yeminleri de k\u0131saca ifade eden bir kapsam vard\u0131r. Nitekim \u015fu yeminlerde de zaman\u0131n u\u011frad\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fiklikler hat\u0131rlat\u0131lmak suretiyle a\u00e7\u0131k bir korkutma ve m\u00fcjde g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n
17. Y\u00f6neldi\u011fi an geceye yemin ederim.<\/p>\n
AS’ASE, z\u0131t anlaml\u0131 kelimelerden olmak \u00fczere hem gelmek, hem de gitmek m\u00e2n\u00e2lar\u0131na gelmesi nedeniyle, burada baz\u0131lar\u0131 bunu gelmek, \u00e7oklar\u0131 da gitmek m\u00e2n\u00e2s\u0131yla tefsir etmi\u015flerdir. Gecenin gelme vakti, kararmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 ilk saatlerdir. Bunda bir korkutma m\u00e2n\u00e2s\u0131 vard\u0131r. Gecenin gitme vakti de, yok olmaya y\u00fcz tuttu\u011fu, sabaha y\u00f6neldi\u011fi son saatleridir ki sabah\u0131n m\u00fcjdecisidir. \u00c7o\u011funluk bu m\u00e2n\u00e2y\u0131 tercih etmi\u015ftir. Buh\u00e2r\u00ee de bu m\u00e2n\u00e2y\u0131, rivayet ederek, “As’ase, gitti m\u00e2n\u00e2s\u0131nad\u0131r.” demi\u015ftir ki bu, M\u00fcddessir S\u00fbresi’ndeki “Gitti\u011fi an geceye andolsun.” (M\u00fcddessir, 74\/33) gibi olur. Me\u00e2lde “y\u00f6neldi\u011fi an” demekle de bu iki m\u00e2n\u00e2ya i\u015faret etti\u011fimizi zannediyoruz.<\/p>\n
18. Teneff\u00fcs etti\u011fi an sabaha yemin ederim. Sabah\u0131n teneff\u00fcs\u00fc de, “a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 zaman.” (M\u00fcddessir, 74\/34) \u00e2yetinde belirtildi\u011fi gibi a\u00e7\u0131lma\u011fa ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 s\u0131rad\u0131r ki tatl\u0131 tatl\u0131 esen sabah r\u00fczgar\u0131n\u0131n ho\u015flu\u011funa da i\u015faret eder. Bunun gece s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131 yok eden bir m\u00fcjde ifade etti\u011finde ise ku\u015fku yoktur. Bu \u015fekilde bu yeminlerde Hz. Peygamber (s.a.v)’e ve m\u00fcsl\u00fcmanlara “Ku\u015fkusuz ahiret senin i\u00e7in d\u00fcnyadan daha hay\u0131rl\u0131d\u0131r.” (Duha, 93\/4) \u00e2yetinin m\u00e2n\u00e2s\u0131 \u00fczere iyi bir son vaad ve m\u00fcjde edilmektedir. Bu, d\u00fcnya onlar i\u00e7in sabaha y\u00f6nelmi\u015f bir gece ve herkesin ne haz\u0131rlam\u0131\u015f oldu\u011funu bilece\u011fi o k\u0131yamet vakti b\u00f6yle gelmekte olan bir sabah demek oldu\u011funu m\u00fcjdelemektedir.<\/p>\n
19. B\u00fct\u00fcn bunlara yemin olsun ki O, (yani olacak deh\u015fetli olaylar\u0131 haber veren bu Kur’\u00e2n ku\u015fkusuz bir de\u011ferli el\u00e7inin, yani y\u00fcce Allah kat\u0131nda ikrama lay\u0131k, sayg\u0131n bir el\u00e7inin getirdi\u011fi kel\u00e2md\u0131r. H\u00e2kka S\u00fbresi’nde de anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere burada bu de\u011ferli el\u00e7iden maksat, Kur’\u00e2n’\u0131 Hz. Peygamber (s.a.v)’e getiren Ruh-i Emin Cebrail (a.s)’dir. “Ku\u015fkusuz onu Allah’\u0131n izniyle senin kalbine o indirdi.”(Bakara, 2\/97)<\/p>\n
20. Pek kuvvetli, y\u00fcklendi\u011fi el\u00e7ilik g\u00f6revini, ald\u0131\u011f\u0131 emri yerine getirmede g\u00fc\u00e7s\u00fcz de\u011fil; kar\u015f\u0131 konulmaz, ku\u015fku g\u00f6t\u00fcrmez b\u00fcy\u00fck bir kuvveti var, g\u00fc\u00e7l\u00fc bir el\u00e7i. \u00d6yle ki, “\u00c7ok \u00e7etin kuvvetlere sahip, g\u00fc\u00e7l\u00fc.”(Necm, 53\/5-6) (Necm S\u00fbresine bkz.)<\/p>\n
Ar\u015f’\u0131n sahibi olan ve onu g\u00f6nderen y\u00fcce Allah’\u0131n kat\u0131nda \u00e7ok itibarl\u0131, yani b\u00fcy\u00fck bir \u015feref ve itibar\u0131 var.<\/p>\n
21. \u00d6yle ki orada s\u00f6z\u00fc dinlenen, y\u00fcce Allah’\u0131n huzurunda Allah’a yak\u0131n melekler ona itaat eder, emrini dinlerler. Ondan emir al\u0131r ve ona ba\u015f vururlar. G\u00fcvenilir, her y\u00f6n\u00fcyle kendisine g\u00fcvenilebilir, vahyi iletmekte ve el\u00e7ilikte son derece emin, “Benim g\u00fcvenilirli\u011fim \u015fu: Bana bir \u015fey emredilsin de ben o emrin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kay\u0131m, b\u00f6yle bir \u015fey olmaz.” diye kendisinden rivayet olundu\u011fu \u00fczere, ald\u0131\u011f\u0131 emirde asla s\u0131n\u0131r\u0131 a\u015fmaz, g\u00f6revini gere\u011fi gibi yerine getirir. Getirmi\u015f oldu\u011fu vahiyle kusuru, hatas\u0131, hainli\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez.<\/p>\n
22. Sizin arkada\u015f\u0131n\u0131z sohbetinde bulundu\u011funuz arkada\u015f\u0131n\u0131z, yani Hz. Peygamber (s.a.v) deli de\u011fil. Necm S\u00fbresi’nin ba\u015f\u0131ndaki “Arkada\u015f\u0131n\u0131z \u015fa\u015f\u0131rmad\u0131, az\u0131tmad\u0131 da.”(Necm, 53\/2) \u00e2yetinde oldu\u011fu gibi, burada da Resulullah (s.a.v)’\u0131n k\u00f6t\u00fc s\u0131fatlardan uzak tertemiz oldu\u011fu a\u00e7\u0131klan\u0131rken “sizin sohbetinde bulundu\u011funuz ki\u015fi” diye, onun, muhataplar\u0131n arkada\u015f\u0131 oldu\u011fu belirtilerek “sohbet” \u00fcnvan\u0131yla nitelenmesinde, Yunus S\u00fbresi’nde ge\u00e7en “Bilirsiniz ki ben sizin aran\u0131zda bundan evvel y\u0131llarca kald\u0131m. Siz h\u00e2l\u00e2 akl\u0131n\u0131z\u0131 kullanmaz m\u0131s\u0131n\u0131z?”(Yunus, 10\/16) m\u00e2n\u00e2s\u0131 \u00fczerine ince bir ta\u015flama vard\u0131r. Yani, ey o Kur’\u00e2n’a ve peygamberlik haberlerine inanmamak i\u00e7in Peygamber’e cin \u00e7arpm\u0131\u015f diye iftira etmek isteyenler!<\/p>\n
O Peygamber (s.a.v) sizin arkada\u015f\u0131n\u0131zd\u0131r. Siz y\u0131llarca onun sohbetinde bulundunuz. Akl\u0131n\u0131n, ahl\u00e2k\u0131n\u0131n y\u00fcksekli\u011fini denediniz. G\u00f6r\u00fc\u015f ve fikrine ba\u015f vurdunuz, konu\u015ftunuz. Bilirsiniz ki o deli ve mecnun de\u011fildir. Ak\u0131l ve anlay\u0131\u015f\u0131 tam, fazilet ve erdemlili\u011fi herkesce kabul edilmi\u015f, sizin iyili\u011finizi isteyen bir zatt\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla o size bu s\u00f6zleri bir mecnun gibi s\u00f6ylemiyor, “Hay\u0131r, o Hak ile geldi ve b\u00fct\u00fcn Peygamberleri tasdik etti.”(S\u00e2ffat, 37\/37) kriterince Allah’\u0131n g\u00f6nderdi\u011fi o de\u011ferli el\u00e7iyi tasdik ederek hakk\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor.<\/p>\n
23. Vallahi o arkada\u015f\u0131n\u0131z, Muhammed onu, (yani o Ar\u015f’\u0131n sahibinin yan\u0131nda bulunan, son derece g\u00fcvenilir, emrine uyulur, onurlu, kuvvetli ve de\u011ferli el\u00e7i Cebrail (a.s)’i) g\u00f6rd\u00fc, hem nas\u0131l apa\u00e7\u0131k ufukta.<\/p>\n
A\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karan veya a\u00e7\u0131k ufuk demek olan “ufuk-\u0131 m\u00fcbin”, Necm S\u00fbresi’nde “y\u00fcksek ufuk” (Necm, 53\/7) denilen ufuktur ki, g\u00fcnd\u00fcz\u00fcn geldi\u011fi, g\u00fcne\u015fin do\u011fdu\u011fu, e\u015fyay\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar\u0131p g\u00f6steren Do\u011fu taraf\u0131 diye tefsir edilmi\u015ftir. M\u00fccahid’den bir rivayette “Ecy\u00e2d taraf\u0131ndan apa\u00e7\u0131k y\u00fcksek ufukta” \u015feklinde gelmi\u015ftir. Bir ad\u0131 da Ciy\u00e2d olan Ecy\u00e2d, Mekke’nin do\u011fusunda bir da\u011f\u0131n veya yerin ismidir. Bir de Mekkeliler i\u00e7in bur\u00e7lar\u0131n do\u011fdu\u011fu yerlerin en y\u00fckse\u011fi, yenge\u00e7 burcunun g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc en y\u00fcksek yer oldu\u011fundan, “en y\u00fcksek ve apa\u00e7\u0131k ufuk”tan maksat odur denilmi\u015ftir.<\/p>\n
Rasulullah (s.a.v)’\u0131n Cebrail’i apa\u00e7\u0131k ufukta bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ger\u00e7ek \u015fekliyle g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr ki Hira’dan sonra olmu\u015ftu. Yer ve g\u00f6k aras\u0131nda K\u00fcrs\u00ee \u00fczerinde, y\u00fcce Allah’\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 \u015fekliyle g\u00f6rd\u00fc. Alt\u0131y\u00fcz kanad\u0131 vard\u0131 diye rivayet edilmi\u015ftir.<\/p>\n
\u0130bn\u00fc Cerir de \u0130bn\u00fc Humeyd’in Cerir kanal\u0131yla Ata’dan, Amir’den rivayetinde \u015f\u00f6yle der: “Peygamber (s.a.v) Cebrail’i kendi suretinde bir kere g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc. Di\u011ferlerinde Dihye denilen bir zat\u0131n suretinde gelirdi. Kendi suretinde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc g\u00fcn ise, gelmi\u015f b\u00fct\u00fcn ufku kaplam\u0131\u015ft\u0131. \u00dczerinde inci tak\u0131l\u0131 ye\u015fil bir s\u00fcnd\u00fcs vard\u0131. “Andolsun O, Cebrail’i a\u00e7\u0131k ufukta g\u00f6rd\u00fc.” il\u00e2h\u00ee s\u00f6z\u00fc budur.” Fakat Necm S\u00fbresi’nde “Andolsun ki onu bir kere de ini\u015fte g\u00f6rd\u00fc. Sidre-i M\u00fcnteha’n\u0131n yan\u0131nda.” (Necm, 53\/13-14) diye a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtildi\u011fi \u00fczere Resulullah (s.a.v)’\u0131n Cebrail’i hakiki \u015fekliyle Sidre-i M\u00fcnteha’n\u0131n yan\u0131nda bir kere daha g\u00f6rm\u00fc\u015f oldu\u011fu da kesindir. Nitekim Taber\u00e2n\u00ee ve \u0130bn\u00fc Merduye’nin tahric ettikleri gibi \u0130bn\u00fc Abbas’tan buradaki g\u00f6rmenin Sidre-i M\u00fcnteha’n\u0131n yan\u0131ndaki g\u00f6rme oldu\u011fu da rivayet edilmi\u015ftir.<\/p>\n
Bu durumda “ufuk-\u0131 m\u00fcbin” yani “apa\u00e7\u0131k ufuk,” Sidre-i M\u00fcnteha demek olur. Oysa Sidre-i M\u00fcnteha’daki g\u00f6rme “en y\u00fcksek ufukta g\u00f6r\u00fcnme”(Necm, 53\/6-7) nin d\u0131\u015f\u0131nda, ini\u015f s\u0131ras\u0131nda vuku bulan bir g\u00f6rme oldu\u011fu Necm S\u00fbresi’nde belirtildi\u011fi i\u00e7in bu s\u00fbrede ge\u00e7en “ufuk-\u0131 m\u00fcbin”in, Necm S\u00fbresi’nde ge\u00e7en “ufuk-\u0131 \u00e2’l\u00e2”dan ba\u015fka olmas\u0131 gerekir.<\/p>\n
\u015eu halde burada anlat\u0131lan g\u00f6rme, iki g\u00f6rmenin ikisini de kapsamak ve iki rivayeti de birle\u015ftirici olmak \u00fczere “ufuk-\u0131 m\u00fcbin”i “ufuk-\u0131 a’la” ve “Sidre-i M\u00fcnteha” dan daha genel d\u00fc\u015f\u00fcnmek daha uygun olacakt\u0131r. Allah bilir ya, \u0130bn\u00fc Abbas’\u0131n maksad\u0131 da bu olsa gerektir. Bu hususta Necm S\u00fbresi daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi verdi\u011finden, ini\u015fi gerek \u00f6nce olsun, gerek sonra olsun, buradaki g\u00f6rmenin ona g\u00f6re tefsir edilmesi gerekir. Yani Resulullah (s.a.v)’\u0131n Cebrail (a.s)’i hakiki yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131 \u015fekliyle iki kere g\u00f6rm\u00fc\u015f oldu\u011fu kesindir.<\/p>\n
24. Ve O, yani arkada\u015f\u0131n\u0131z gayp \u00fczerine, yani kendisine \u00f6yle vahy geldi\u011fine ve gayp ile ilgili di\u011fer i\u015flere dair vermi\u015f oldu\u011fu haberler gibi sizin duygu ve deneme sahan\u0131za girmeyen gaybe ait hususlarda cimri de de\u011fildir.<\/p>\n
DAN\u0130N, Cimrilik demek olan “dann” kelimesinden t\u00fcretilmi\u015f “fa\u00eel” kal\u0131b\u0131nda bir kelimedir. Cimrilik ve k\u0131skan\u00e7l\u0131k yapan m\u00e2n\u00e2s\u0131na gelebilece\u011fi gibi, k\u0131skan\u0131lan ki\u015fi m\u00e2n\u00e2s\u0131na da gelebilir. Yani o sizin g\u00f6rebildi\u011finiz \u015feyler hususunda cimri olmad\u0131\u011f\u0131 gibi gayb ile ilgili hususlarda da k\u0131skan\u00e7 de\u011fildir. Alm\u0131\u015f oldu\u011fu vahyi duyurmada ve sizin g\u00f6zlem ve ilminizin d\u0131\u015f\u0131nda kalan bilmedi\u011finiz \u015feyleri haber verip bildirmede cimrilik etmez. Gayb bilgi\u00e7li\u011fi taslayan, gayb sat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 yapan k\u00e2hinler veya bildi\u011fini \u00fccretsiz belletmeyen kimseler gibi \u00fccret alma sevdas\u0131yla k\u0131skan\u00e7l\u0131k yapmaz. Dolay\u0131s\u0131yla onun hakk\u0131nda menfaat elde etmek gibi bir maksat ve su\u00e7lama da s\u00f6z konusu olamaz.<\/p>\n
“Danin” kelimesi “mad\u00fbn” yani k\u0131skan\u0131lan ki\u015fi m\u00e2n\u00e2s\u0131na oldu\u011funa g\u00f6re de \u00e2yet \u015f\u00f6yle demek olur: “Sizin g\u00f6zlem sahan\u0131za giren durumlarda ak\u0131ll\u0131 ve erdemli oldu\u011funu bildi\u011finiz O Muhammed (s.a.v) gaybe kar\u015f\u0131 k\u0131skan\u0131lacak bir kimse de\u011fildir. Onun gaybten haber vermesi, vahy almas\u0131, sizin bilmedi\u011finiz \u015feyleri bilmesi \u00e7ok g\u00f6r\u00fclmez. Onu o y\u00fcksek tabiat ve ahl\u00e2kta yaratan y\u00fcce Allah’\u0131n, gayb ilminden onu vahy ve Peygamberlikle \u015fereflendirmesi de kendisine k\u0131skan\u0131lacak, \u00e7ok g\u00f6r\u00fclecek bir \u015fey de\u011fildir, “\u0130nsanlar i\u00e7in, i\u00e7lerinden bir adama “insanlar\u0131 uyar” diye vahyedi\u015fimiz \u015fa\u015f\u0131lacak bir \u015fey mi oldu ki?”(Yunus, 10\/2).<\/p>\n
Baz\u0131 k\u0131r\u00e2etlerde yeri ile “zan\u00een” okunur. Bu da iki m\u00e2n\u00e2 ile tefsir olunmu\u015ftur:<\/p>\n
Birincisi, t\u00f6hmet m\u00e2n\u00e2s\u0131na z\u0131nne’den olup, “O, gayb \u00fczerine zanl\u0131, t\u00f6hmetli de\u011fildir, emin ve g\u00fcvenilir birisidir.” demek olur. Ki bu, birinci m\u00e2n\u00e2 ile ayn\u0131 gibidir.<\/p>\n
\u0130kincisi, suyu az olan kuyuya denilmesinde oldu\u011fu gibi zay\u0131fl\u0131k ve azl\u0131k m\u00e2n\u00e2s\u0131ndan olarak, “O, nefsinde kuvveti zay\u0131f, haf\u0131zas\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fck, kuruntu ve zan ile s\u00f6yleyen, heva ve hevesine kap\u0131lan bir kimse de de\u011fildir.” demek olur. Yani vahyi alma ve yerine ula\u015ft\u0131rma hususunda hi\u00e7bir zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131 yoktur. Onun ald\u0131\u011f\u0131 vahyi normal insanlar\u0131n kuruntu ve zan kar\u0131\u015fan ve ilim sebeplerinden olmayan ilham ve kalbe do\u011fu\u015flar\u0131 gibi zay\u0131f zannetmemek gerekir. O kuvvetli, g\u00fcvenilir ve sayg\u0131n el\u00e7iden tam bir g\u00f6zlem \u00fczere ald\u0131\u011f\u0131 bildirileri tam bir kuvvetle al\u0131p koruyarak hi\u00e7bir harfini kaybetmeksizin kesin ve ku\u015fkusuz bir \u015fekilde al\u0131r ve yerine ula\u015ft\u0131r\u0131r. \u0130\u015fte O Kur’\u00e2n bu arkada\u015f\u0131n\u0131z\u0131n apa\u00e7\u0131k ufukta g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u00f6yle g\u00fcvenilir, emrine uyulur ve Ar\u015f’\u0131n sahibi yan\u0131nda \u015ferefli, son derece kuvvetli, sayg\u0131n bir el\u00e7iden b\u00f6yle kuvvet ve emniyetle al\u0131p yerine ula\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bir kel\u00e2md\u0131r ki bunu o Ar\u015f’\u0131n sahibi y\u00fcce Allah’\u0131n g\u00f6ndermi\u015f oldu\u011funda hi\u00e7 ku\u015fku yoktur.<\/p>\n
25. O Kur’\u00e2n, kovulan bir \u015eeytan’\u0131n, (yani il\u00e2h\u00ee rahmetten uzakla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, ta\u015flanacak bir \u015eeytan’\u0131n) s\u00f6z\u00fc de\u011fildir. O arkada\u015f\u0131n\u0131za g\u00f6r\u00fcnen el\u00e7i, k\u00e2hinlere g\u00f6r\u00fcnenler gibi, b\u00fcy\u00fck ve ileri gelen meleklerin topland\u0131\u011f\u0131 yerden kulak h\u0131rs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 edip de “Her taraftan kovulup at\u0131l\u0131rlar, uzakla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131rlar.”(S\u00e2ffat, 37\/8-9) \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcne g\u00f6re her taraftan ta\u015flanan aldat\u0131c\u0131 \u015feytanlardan de\u011fil, sayg\u0131de\u011fer ve itaat olunmas\u0131 gereken g\u00fcvenilir bir melek, bir Allah el\u00e7isi oldu\u011fu s\u00f6z\u00fc ge\u00e7en niteliklerden bilindi\u011fi gibi, onu g\u00f6ren ve size haber veren arkada\u015f\u0131n\u0131z da \u015eeytan’dan ve \u015feytanl\u0131ktan uzakt\u0131r. Bunu arkada\u015f\u0131n\u0131z\u0131n akl\u0131 ve ahl\u00e2k\u0131 \u00fczerindeki tecr\u00fcbelerinizle bilmeniz, inanman\u0131z gerekir. Ahiretin deh\u015fet ve sorumlulu\u011funu ve o vakit “her nefis ne haz\u0131rlay\u0131p getirmi\u015fse onu bilecek” oldu\u011funu ve bu kadar kuvvetli yeminlerle o hakikatlerin ger\u00e7ekle\u015fece\u011fini size O Ar\u015f’\u0131n sahibi taraf\u0131ndan haber verip duran arkada\u015f\u0131n\u0131za inanmamakta ne b\u00fcy\u00fck tehlikeler bulundu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmelisiniz.<\/p>\n
26. O halde siz nereye gidiyorsunuz? Bu hakikatlere kar\u015f\u0131 do\u011fru yolu b\u0131rak\u0131p da hangi g\u00f6r\u00fc\u015f ve d\u00fc\u015f\u00fcncelere kap\u0131l\u0131yorsunuz? Ne b\u00fcy\u00fck sap\u0131kl\u0131klara d\u00fc\u015f\u00fcyorsunuz.<\/p>\n
27. Haberiniz olsun ki O (Kur’\u00e2n), ba\u015fka de\u011fil kat\u0131ks\u0131z, bir zikirdir. Unutulmamas\u0131 gereken bir \u00f6\u011f\u00fctt\u00fcr. B\u00fct\u00fcn ak\u0131ll\u0131 \u00e2lemler i\u00e7in.<\/p>\n
28. Fakat ger\u00e7ek m\u00e2n\u00e2da ak\u0131ll\u0131 olanlar\u0131n kimler oldu\u011fu anlat\u0131lmak \u00fczere ‘den bedel olarak \u00d6zellikle i\u00e7inizden do\u011fru yolda olmak, (hakk\u0131 ve do\u011fruyu arayarak do\u011fru gitmek) dileyenler i\u00e7in. \u00c7\u00fcnk\u00fc hat\u0131rlatmadan, vaaz ve \u00f6\u011f\u00fctten yararlanacak olanlar onlard\u0131r. Ger\u00e7ekte ak\u0131ll\u0131 olanlar da onlar demektir.<\/p>\n
\u0130\u015fte Kur’\u00e2n’\u0131n indirilmesinden ve bu haberleri bildirmekten as\u0131l hikmet ve gaye b\u00f6yle do\u011fru yolda olmak isteyenlere do\u011fruya giden yolu anlatmakt\u0131r. Do\u011fru gitmek istemeyen kimseler ise bu hat\u0131rlatmadan ho\u015flanmaz, ondan istifade etmezler. O zikir onlara etki etmez, gafletlerinden uyand\u0131rmaz. Uyand\u0131rsa da onlar e\u011frilikten ho\u015fland\u0131klar\u0131 i\u00e7in onu e\u011fip b\u00fckerek aksine gitmek ister, daha \u00e7ok zarar g\u00f6r\u00fcrler. “Bu, zalimlerin ancak g\u00f6recekleri zarar\u0131 art\u0131rm\u0131\u015f olur”(\u0130sra, 17\/82).<\/p>\n
G\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki zikir ve fikir y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc, \u00f6nce buyrularak b\u00fct\u00fcn ak\u0131l sahiplerine y\u00f6neltildikten sonra \u00f6zel olarak da do\u011fru yolda gitmek isteyenlerin dilemesine ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Demek ki y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck ve sorumluluk ihtiyari i\u015flerle ilgilidir. Bunda hidayet de y\u00fck\u00fcml\u00fclerin dilemesine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Hakk’\u0131 aray\u0131p bulmak i\u00e7in her \u015feyden \u00f6nce ki\u015finin fikrini hakka ve hayr\u0131 kazanmak i\u00e7in azim ve iradesini hayra y\u00f6neltmesi farzd\u0131r. Fakat bununla beraber \u015funu da bilmek gerekir ki y\u00fck\u00fcml\u00fcn\u00fcn dilemesinin \u015fart olmas\u0131ndan, bunun ba\u015far\u0131 i\u00e7in ne yeterli bir \u015fart ne de m\u00fcstakil bir illet olmas\u0131 gerekmez. Zikir ve \u00f6\u011f\u00fctten faydalanabilmek kulun do\u011fru yolda gitmeyi dilemesi \u015fart\u0131na ba\u011fl\u0131 oldu\u011fundan dolay\u0131 insan irade ve dilemesinde tamamen h\u00fcr ise ve dolay\u0131s\u0131yla do\u011fru yolda olmay\u0131 dilemek isterse hemen dileyiverir, dilerse hemen do\u011fru yolda oluverirmi\u015f zannetmemelidir. “Her insan\u0131n etti\u011fini kendi boynuna takt\u0131k.” (\u0130sra, 17\/13) \u00e2yetinin ifade etti\u011fi m\u00e2n\u00e2ya g\u00f6re her insan\u0131n sorumlulu\u011fu itibariyle mukadderat\u0131 kendi dilemesine ba\u011flanarak kendi boynuna ge\u00e7irilmi\u015f olmakla, o mukadderat\u0131nda b\u00fct\u00fcn illet ve sebepler insan\u0131n dilemesinden ibaret imi\u015f gibi b\u00fct\u00fcn ba\u015far\u0131 da insan\u0131n kendine verilmi\u015f de\u011fildir.<\/p>\n
29. Ger\u00e7ekte insan\u0131n do\u011fruya erme\u011fe muvaffak olabilmesi i\u00e7in dilemesi bir \u015fartt\u0131r. Fakat b\u00fct\u00fcn \u015fart ve sebepler ondan ibaret de\u011fil, onun da bir \u015fart\u0131 vard\u0131r. Onun i\u00e7in burada zikirden faydalanma h\u00fckm\u00fc insan\u0131n do\u011fruya erme\u011fi dilemesine ba\u011flanm\u0131\u015f olmakla insanlar kendi i\u015flerinde tamamen hakim imi\u015fler gibi bir vehim ve zanna kap\u0131lmamak ve dileme hususunda da istikamet noktas\u0131 anlat\u0131lmak \u00fczere hal bildiren veya yeni bir c\u00fcmle ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren “vav” ile \u015f\u00f6yle buyruluyor: “\u00c2lemlerin Rabbi olan Allah dilemedik\u00e7e siz dileyemezsiniz”.<\/p>\n
Burada hitap, “ak\u0131ll\u0131 \u00e2lemler i\u00e7in bir zikirdir” genellemesine g\u00f6re genel g\u00f6r\u00fcnmekle beraber “sizden do\u011fru yolda olmak isteyenler” ifadesindeki karine sayesinde bu hitab\u0131n \u00f6zellikle do\u011fru yolda olmak isteyenlere yap\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek daha kuvvetlidir. \u015eu halde birisi \u00e2yetlerin yak\u0131n ak\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re nass olarak \u00e2yetin ibaresinden anla\u015f\u0131lan, birisi de \u00e2yetlerin uzak ak\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re veya \u00e2yetlerin ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne almay\u0131p g\u00f6r\u00fcnen ve i\u015faret yoluyla anla\u015f\u0131lan m\u00e2n\u00e2 olmak \u00fczere derece derece iki m\u00e2n\u00e2 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebildi\u011fi gibi, \u00e2yetin ba\u015f\u0131nda bulunan n\u0131n, \u015fimdiki zaman veya gelecek zaman\u0131n olumsuzlu\u011funu ifade eden bir edat olabilmesine ve dilemelerin bir kayda ba\u011fl\u0131 olup olmamalar\u0131na, bir de “ancak Allah’\u0131n diledi\u011fi” \u015feklindeki “istisna-i m\u00fcferra”\u0131n, “ancak Allah’\u0131n dilemesiyle…”, bir ihtimale g\u00f6re de “ancak Allah diledi\u011fi vakit..” takdirinde olabilece\u011fine g\u00f6re metnin kendisinde dahi birka\u00e7 izah \u015fekli ihtimali bulunmakla beraber \u00e2yetlerin as\u0131l ak\u0131\u015f\u0131, do\u011fru yolda olmay\u0131 dilemek \u00fczerine bir hat\u0131rlatma ve \u00f6\u011f\u00fct olup di\u011ferleri ikinci derecede kal\u0131r.<\/p>\n
Dilemek, mutlak m\u00e2n\u00e2da dilemek gibi g\u00f6r\u00fcnmekle beraber, bu dilemenin, do\u011fru yolda olmay\u0131 dilemek olmas\u0131 s\u00f6z\u00fcn ak\u0131\u015f\u0131 gere\u011fidir. Yani s\u00f6z\u00fcn geli\u015fi bunu g\u00f6stermektedir. Bu bak\u0131\u015ftan evvela bir karine bulundu\u011fu zaman gelecek zaman\u0131 olumsuz yapmakta da kullan\u0131l\u0131rsa da as\u0131l olarak \u015fimdiki zaman\u0131 olumsuz yapmakta kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re \u015fu m\u00e2n\u00e2 akla gelebilir: Bununla beraber siz dilemiyorsunuz, do\u011fru yolda olmak istemiyorsunuz. Ancak ilerde Allah’\u0131n dilemesi yani do\u011fru yolda olman\u0131z\u0131 dileyip de sizi bunu dilemeye mecbur etmesi hali hari\u00e7. Bunda “\u015fimdi dilemiyorsunuz”, da “Allah’\u0131n ilerde dilemesi” demek olur. Fakat bu durumda hitap, sadece do\u011fru yolda olmak istemeyenlere yap\u0131lm\u0131\u015f, y\u00fcce Allah’\u0131n dilemesine de “Dilersek g\u00f6kten \u00fczerlerine bir \u00e2yet indiriveririz de ona boyunlar\u0131 e\u011filekal\u0131r.” (\u015euara, 26\/4) gibi zorlay\u0131c\u0131 ve mecbur b\u0131rak\u0131c\u0131 bir dileme m\u00e2n\u00e2s\u0131 verilmi\u015f olur. \u0130nsan\u0131 dilemesinde tamamen h\u00fcr ve fiilinin yarat\u0131c\u0131s\u0131 saymak isteyen Mutezile bu m\u00e2n\u00e2ya sar\u0131lmak istemi\u015f ise de bunda do\u011fru yolda olmak isteyenlere bir \u00f6\u011f\u00fct verilmemi\u015f, ancak istemeyenlere hitap ile bir korkutma yap\u0131lm\u0131\u015f oluyor. Bu ise “sizden do\u011fru yolda olmak isteyenler i\u00e7in” \u015feklinde \u00e2yetin ak\u0131\u015f\u0131na uygun d\u00fc\u015fmez. Buna uygun olan hitap, ya genel veya do\u011fru yolda olmak isteyenlere y\u00f6neltilmi\u015f olarak do\u011fru olma hususunda da kulun dilemesinin Allah’\u0131n dilemesiyle beraber oldu\u011funu hat\u0131rlatmakt\u0131r. Bununla beraber, ey insanlar, veya ey do\u011fru yolda olmay\u0131 dileyenler! Siz o do\u011fru yolda olmay\u0131 ba\u015fka bir sebep ve suretle dilemiyorsunuz, ancak Allah’\u0131n onu dilemesiyle, yani sizin dilemenizi dilemesi, irade etmenizi irade etmesiyle diliyorsunuz.<\/p>\n
O halde do\u011fru yolda olmay\u0131 ba\u015faranlar ba\u015far\u0131y\u0131 kendilerinden bilmemeli, bunu Allah’\u0131n l\u00fctuf ve ikram\u0131ndan bilmelidirler.<\/p>\n
Yahut, siz hi\u00e7bir takdirde o dilemeyi kendi kendinize yapamazs\u0131n\u0131z, o do\u011fru yolda olmay\u0131 dileyemezsiniz. Ancak Allah diledi\u011fi, yani sizin dilemenizi istedi\u011fi takdirde dilersiniz, yapars\u0131n\u0131z.<\/p>\n
Bu iki m\u00e2n\u00e2n\u0131n ikisinden de elde edilen netice \u015fu olur: Allah’\u0131n iradesi olmay\u0131nca sizin ne iradeniz olur, ne murad\u0131n\u0131z, ne do\u011fru yolda olman\u0131z, ne de \u00f6\u011f\u00fct alman\u0131z. Bunlar\u0131n hi\u00e7biri meydana gelmez. \u00c7\u00fcnk\u00fc Allah \u00e2lemlerin Rabbidir. Onun m\u00fclk\u00fcnde, o istemedik\u00e7e hi\u00e7bir \u015fey olamaz. Onun i\u00e7in do\u011fru yolda olmay\u0131 isteyenler de buna muvaffak olmay\u0131 kendi iradelerinden bilmemeli, Allah’\u0131n l\u00fctuf ve ikram\u0131ndan bilmelidirler. \u0130\u015fte s\u00f6z\u00fcn ak\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re bu \u00e2yetin zikir olmas\u0131n\u0131n faydas\u0131 budur.<\/p>\n
G\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki bu m\u00e2n\u00e2larda “sizden do\u011fru yolda olmay\u0131 isteyenler i\u00e7in” karinesiyle, “siz dilemezsiniz” \u00e2yeti, “siz do\u011fru yolda olmay\u0131 dilemezsiniz” \u015feklinde; “Allah dilemedik\u00e7e” \u00e2yeti de “Allah sizin dilemenizi dilemedik\u00e7e” diye tefsir edilmi\u015ftir. Ebu’s-Suud, demekle daha ince bir m\u00e2n\u00e2 ifade etmi\u015ftir. Yani, “Siz do\u011fru yolda olmay\u0131 gerektirecek bir dileme ile hi\u00e7bir vakit dileyemezsiniz.”.Ancak Allah o dilemeyi istedi\u011fi vakit dilersiniz. \u00c7\u00fcnk\u00fc Allah’\u0131n dilemesi olmay\u0131nca sizin dilemeniz do\u011fru yolda olma neticesinin ger\u00e7ekle\u015fmesini gerektirmez.” demi\u015ftir. Ger\u00e7ekte Allah irade etmeyince kul irade edemez. Fakat Allah kulun irade etmesini irade etmekle onun murad\u0131n\u0131 da irade etmi\u015f olmas\u0131 gerekmez. \u0130nsan bir \u015fey elde etmek ister de murad\u0131n\u0131 elde edemeyebilir. Niceleri do\u011fru gitmek ister de ba\u015f\u0131 d\u00f6ner, d\u00fc\u015fer. O vakit Allah onun irade etmesini irade etmi\u015f, fakat irade etti\u011fi \u015feyin meydana gelmesini istememi\u015f olur. Zira Allah kulun irade etmesini irade etmese idi, o irade edemezdi. E\u011fer murad\u0131n\u0131 yani istedi\u011fi \u015feyin meydana gelmesini isteseydi o \u015fey meydana gelirdi. Demek ki Allah’\u0131n dilemesi, istenilen \u015feyin olmas\u0131n\u0131 gerektirici, fakat kulun dilemesi, Allah dilemedik\u00e7e istenilen \u015feyin olmas\u0131n\u0131 gerektirici de\u011fildir. Burada do\u011fru yolda olmay\u0131 dilemekten murat, bunun meydana gelmesi oldu\u011fu i\u00e7in, onun olmas\u0131n\u0131 gerekli k\u0131lmayan dileme, bahis konusunun d\u0131\u015f\u0131nda ve h\u00fck\u00fcms\u00fcz olaca\u011f\u0131ndan “siz dilemezsiniz” den murat da istenilen \u015feyin olmas\u0131n\u0131 gerektiren dileme olmal\u0131d\u0131r. \u015eu halde b\u00f6yle bir kayd\u0131n \u00f6zeti, kulun hem iradesinin hem de irade etti\u011fi \u015feyin meydana gelmesi i\u00e7in ikisinin de Allah’\u0131n iradesine ba\u011fl\u0131 olmas\u0131n\u0131n \u015fart oldu\u011funu anlatmakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc do\u011fru yolda olmak isteyenlere onlar\u0131 buna ula\u015ft\u0131rmayan neticesiz bir dileme ile l\u00fctufta bulunman\u0131n m\u00e2n\u00e2s\u0131 olmaz. O l\u00fctuf, ancak do\u011fru yola varmaya muvaffak olmalar\u0131 durumunda faydal\u0131 olmu\u015f olur.<\/p>\n
\u015eu halde “Allah dilemedik\u00e7e” \u00e2yeti mutlak g\u00f6r\u00fcnmekle beraber metinde an\u0131lmayan bir mef’\u00fbl (t\u00fcmlec)\u00fc vard\u0131r. B\u00f6yle bir mef’\u00fbl\u00fcn olup da zikredilmedi\u011fini g\u00f6steren karine fiilin m\u00fcte\u00e2ddi (ge\u00e7i\u015fli) olmas\u0131 bu zikredilmeyen mef’\u00fbl\u00fcn ne oldu\u011funu g\u00f6steren karine de “siz dilemezsiniz” \u00e2yetidir. Dolay\u0131s\u0131yla m\u00e2n\u00e2n\u0131n, “Allah, sizin dilemenizi dilemedik\u00e7e” demek oldu\u011fu ku\u015fkusuzdur. Bu da hem dilemeyi hem de onun mef’\u00fbll\u00fcn\u00fc kapsam\u0131\u015f olmak i\u00e7in an\u0131lan dilemenin, dilenen \u015feyin olmas\u0131n\u0131 gerektirici olmas\u0131, s\u00f6z\u00fcn ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n gere\u011fidir, daha d\u00fc\u015f\u00fcn “Siz dilemezsiniz” fiili de ayn\u0131 \u015fekilde m\u00fcteaddi oldu\u011fu i\u00e7in bir mef’\u00fbl\u00fc (t\u00fcmleci)nin bulunmas\u0131 gerekir. Bu t\u00fcmle\u00e7 de daha \u00f6nce ge\u00e7enlerden anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re “do\u011fru yolda olmak”t\u0131r. Ancak hitap herkese oldu\u011funa g\u00f6re, bunda daha genel olarak “herhangi bir \u015fey” yani “herhangi bir \u015feyi dileyemezsiniz” m\u00e2n\u00e2s\u0131 ihtimal dahilinde oldu\u011fu gibi, fiili l\u00e2z\u0131m (ge\u00e7i\u015fsiz) fiil yerine koymak suretiyle yani, “siz hi\u00e7bir dileme yapamazs\u0131n\u0131z” demek olma ihtimali de vard\u0131r. Bu durumda ise do\u011fru yolda olmak m\u00e2n\u00e2s\u0131 \u00fczerinde minneti ifade i\u00e7in yakla\u015ft\u0131rma, tamam olmak \u00fczere bunun bir b\u00fcy\u00fck \u00f6nerme mevkiinde bulunmas\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla “do\u011fru yolda olmay\u0131 dilemeniz de ancak Allah’\u0131n dilemesiyledir” diye \u00f6rt\u00fcl\u00fc bir dalland\u0131rma daha g\u00f6zetilmesi gerekir. Birinci izah \u015feklinde ise buna ihtiya\u00e7 kalmam\u0131\u015f olaca\u011f\u0131ndan do\u011frudan do\u011fruya “siz do\u011fru yolda olmay\u0131 dileyemezsiniz” diye anlamak daha kestirme ve daha iyi olmu\u015f olur. Onun i\u00e7in ara\u015ft\u0131rmac\u0131 \u00e2limler bizim s\u00f6yledi\u011fimiz gibi hep bunu tercih etmi\u015flerdir.<\/p>\n
Bununla beraber hitap genel olmak i\u00e7in fiili l\u00e2z\u0131m (ge\u00e7i\u015fsiz) fiil yerinde veya “siz hi\u00e7 bir \u015fey dileyemezsiniz” \u015feklinde bir b\u00fcy\u00fck \u00f6nerme olmas\u0131n\u0131 tercih edenler de olmu\u015ftur. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu durumda Allah’\u0131n dilemesi olmad\u0131k\u00e7a kulun hi\u00e7bir dilemesinin olam\u0131yaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k se\u00e7ik ve ibare ile ifade edilmi\u015f olur ki, bu da Ehl-i S\u00fcnnet’in tam g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr. Do\u011fru yolda olmay\u0131 dilemesiyle kay\u0131t alt\u0131na al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 takdirde ise, bu b\u00fcy\u00fck \u00f6nerme ibare yoluyla de\u011fil, delalet yoluyla anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f olacakt\u0131r. Bu zahir\u00ee m\u00e2n\u00e2ya daha uygun gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcrse de beyan etti\u011fimiz \u015fekilde do\u011fru yolda olma siyak\u0131na takribinde bir mukaddimeye daha muhta\u00e7 olaca\u011f\u0131ndan dolay\u0131 as\u0131l s\u00f6ylenecek \u015feyden uzakla\u015fmakt\u0131r.<\/p>\n
Bundan ba\u015fka baz\u0131lar\u0131 bu “siz dileyemezsiniz” \u015feklindeki mutlak m\u00e2n\u00e2y\u0131 bir zorlama d\u00fcsturu gibi saym\u0131\u015flar ve mutlak olarak kulun dilemesinin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyerek yaln\u0131z Allah’\u0131n dilemesinin bulundu\u011funu g\u00f6stermek istemi\u015flerdir. Fakat bu hi\u00e7 do\u011fru de\u011fildir. Zira istisna-i m\u00fcferra\u011flarda h\u00fck\u00fcm istisn\u00e2dan sonra oldu\u011fu i\u00e7in burada kulun dilemesi tamamen yok say\u0131lm\u0131\u015f de\u011fil, Allah’\u0131n dilemesi olmad\u0131k\u00e7a hi\u00e7bir dilemenin olmayaca\u011f\u0131 belirtilmi\u015ftir. Allah’\u0131n dilemesi ile kulun da dileyebilece\u011fi ve hatta istedi\u011finin olmas\u0131n\u0131 gerektirecek bir dilemeye sahip oldu\u011fu g\u00f6sterilmi\u015ftir. Nitekim “sizden do\u011fru yolda olmay\u0131 isteyen i\u00e7in” s\u00f6z\u00fcnde de kulun dilemesinin oldu\u011fu a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclmektedir. Burada, olsa olsa, bir \u015feyi yapmaya zorlama de\u011fil de “cebr-i mutavass\u0131t” (orta derecede zorlama) denilen “dilemeye zorlama” d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Bu ise do\u011frudur. Bununla beraber kulun dilemesi Allah’\u0131n dilemesine g\u00f6re olunca, il\u00e2h\u00ee irade ne ile ilgili olursa, kulun iradesinin de o \u015fekilde olmas\u0131 gerekir. \u015eu halde Allah’\u0131n dilemesi, kulun, iradesinde serbest olmas\u0131 \u015feklinde tecelli ederse kul dilemesinde serbest b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f olaca\u011f\u0131ndan cebr-i mutavass\u0131t\u0131n da kalkm\u0131\u015f olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olur. Nitekim Maturidiyye mezhebi bu esas \u00fczerinedir. Kulun irade-i k\u00fclliyesi yani irade kuvveti yarat\u0131lm\u0131\u015f ise de irade-i c\u00fcz’iyyesi ba\u015fkaca bir yarat\u0131l\u0131\u015fa muhta\u00e7 olm\u0131yacak \u015fekilde itib\u00e2ri bir emirdir, demekle bunu s\u00f6ylemi\u015ftir. Fakat kulun dilemesi Allah’\u0131n dilemesinden b\u00fcsb\u00fct\u00fcn ayr\u0131 ve ona ayk\u0131r\u0131 olabilecek \u015fekilde serbest ve h\u00fcr oldu\u011funu zannetmek de Allah’\u0131n, \u00e2lemlerin Rabb’i oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmemektir. Allah’\u0131n dilemesi d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7bir olay d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. Onun i\u00e7in kullar\u0131n kendi tercihlerini kullanarak yapt\u0131klar\u0131 fiillerde ne s\u0131rf cebir, ne de s\u0131rf serbest b\u0131rakma vard\u0131r. Aksine kullar i\u00e7in s\u0131rf cebir yani zorlama cereyan eden bir\u00e7ok zorunlu fiiller bulundu\u011fu halde s\u0131rf serbestlik yoktur. “Rabbin diledi\u011fini yarat\u0131r ve se\u00e7er. Onlar i\u00e7in ise se\u00e7me hakk\u0131 yoktur.”(Kasas, 28\/68), “\u0130yi bilin ki, yaratmak ve emretmek ona mahsustur. O, \u00e2lemlerin Rabb’i olan Allah ne y\u00fccedir.”(A’r\u00e2f, 7\/54). Dolay\u0131s\u0131yla insanlar do\u011fru yolda olmay\u0131 dileyerek hakk\u0131 ve do\u011fruyu aramal\u0131 ve b\u00f6ylece bu zikirden yararlanmal\u0131d\u0131r. Fakat do\u011fru yolda bulunmaya muvaffak olanlar da bu ba\u015far\u0131y\u0131 Allah’tan bilmeli ve y\u00fcce Allah’\u0131n, vermi\u015f oldu\u011fu dilemeyi kald\u0131r\u0131p yok edebilece\u011fini de unutmamal\u0131, “sizden do\u011fru yolda olmay\u0131 dileyenler i\u00e7in” buyrulmakla, “madem ki i\u015f bizim dilememize b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r, o halde biz her ne dilersek hak ve do\u011fru olur” zann\u0131na d\u00fc\u015fmemeli, dilemeleriyle sorumlulu\u011fun kendilerine ait oldu\u011funu daima hat\u0131rda tutmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Al\u00fbs\u00ee’de S\u00fcleyman b. Musa ve Kas\u0131m b. Muhaymire’den \u015f\u00f6yle rivayet olunmu\u015ftur: \u00e2yeti inince Ebu Cehil: Demek ki i\u015f bize b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Dilersek do\u011fru yolda oluruz, dilersek olmay\u0131z.” demi\u015fti. Bunun \u00fczerine \u00e2yeti indi. Buna g\u00f6re de bu \u00e2yet, cebrin oldu\u011funu g\u00f6stermek i\u00e7in de\u011fil, tamamen serbest b\u0131rakman\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermek suretiyle do\u011fru yolda olmay\u0131 Allah’tan dilemeye te\u015fvik ak\u0131\u015f\u0131 i\u00e7inde inmi\u015ftir. Korkutmaya ve dileme mecburiyetine delaleti i\u015faret yoluylad\u0131r. Bu iki \u00f6zellikte yine a\u015fa\u011f\u0131da oldu\u011fu gibi a\u00e7\u0131klanacakt\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
81-TEKV\u0130R: S\u00fbresi denilir. Mekke’de inmi\u015ftir. \u00c2yetleri : Yirmidokuz. Kelimeleri : Y\u00fcz otuz dokuz. Harfleri : Be\u015fy\u00fcz otuz\u00fc\u00e7. Fas\u0131las\u0131 : harfleridir. \u0130mam Ahmed, Tirmiz\u00ee ve H\u00e2kim’in \u0130bn\u00fc \u00d6mer (r.a)’den rivayet ettiklerine g\u00f6re Resulullah (s.a.v) \u015f\u00f6yle buyurmu\u015ftur: “Her kim K\u0131yamet g\u00fcn\u00fcne g\u00f6z\u00fcyle g\u00f6r\u00fcyormu\u015f gibi bakmay\u0131 arzu ederse ve s\u00fbrelerini okusun.” Me\u00e2l-i \u015eerifi 1- G\u00fcne\u015f katlan\u0131p d\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, 2- …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":12156,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1003],"tags":[1072,1071,5030,5031,5219,5351,5222,5220,1583,5221,1582,1586],"class_list":["post-1788","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-hak-dini-kuran-dili","tag-81-tekvir","tag-81-tekvir-tefsiri","tag-elmalili","tag-elmalili-hamdi-yazir","tag-elmalili-tefsir-oku","tag-hak-dini-kuran-dili","tag-hak-dini-tefsiri","tag-hamdi-yazir-tefsir-oku","tag-kuran","tag-sure-tefsirleri","tag-tefsir","tag-tefsir-oku"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kuran\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1788","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kuran\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kuran\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kuran\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kuran\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1788"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kuran\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1788\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kuran\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12156"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kuran\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1788"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kuran\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1788"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kuran\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1788"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}