1- Yaln\u0131z oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcp ona bir uyku verir, e\u011fe kemiklerinin birini al\u0131p ondan Havva\u2019y\u0131 yarat\u0131r. \u0130kisi de \u00e7\u0131r\u00e7\u0131plakt\u0131r, fakat utanmay\u0131 bilmezler. Kur\u2019an\u2019daki \u015eeytan yerine Ahd-i At\u0131yk\u2019te hayvanlar\u0131n en zekisi olan y\u0131lan ge\u00e7er. Y\u0131lan, bu a\u011fa\u00e7tan yerseniz g\u00f6zleriniz a\u00e7\u0131l\u0131r, hayr\u0131 \u015ferri tan\u0131r, Tanr\u0131lar gibi olursunuz diyerek \u00f6nce Havva\u2019y\u0131 kand\u0131r\u0131r, a\u011fac\u0131n meyvesinden yedirir, sonra Adem de yer. \u00c7\u0131plak olduklar\u0131n\u0131 anlarlar, utan\u0131p incir a\u011fac\u0131n\u0131n yapra\u011f\u0131yla edep yerlerini \u00f6rterler. Tanr\u0131, y\u0131lana, sen karn\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnde s\u00fcr\u00fcneceksin, insano\u011flu, topu\u011fuyla ba\u015f\u0131n\u0131 ezecek der. Kad\u0131na, sen de do\u011fururken zahmet \u00e7ekeceksin der. Adem\u2019e de r\u0131zk\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fckle kazan deyip her \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fc de bah\u00e7eden \u00e7\u0131kar\u0131r. Ahd-i At\u0131yk\u2019te meleklerin Adem\u2019e secde etmesi yoktur. Ahd-i At\u0131yk\u2019teki hikayelerin \u00e7o\u011fu, halk rivayetlerine girmi\u015ftir.<\/p>\n
2- Hunefa ise bir insan vas\u0131tas\u0131yla ula\u015f\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyerek peygamberli\u011fi ve peygamberleri kabul ederler. Sabie, ruhanileri, yani y\u0131ld\u0131zlar\u0131 takdis ederlerdi (Beyrut, al-Matbaat-al-Ananiyye, ta\u015f basmas\u0131, s. 136-137). Cevher, araz, ak\u0131llar, nefisler gibi h\u00fckema felsefesini geli\u015ftiren ve tasavvufu besleyen esaslar, hep bunlardan ve bunlar\u0131n inan\u00e7lar\u0131ndan ge\u00e7mi\u015ftir (Ayn\u0131 eser, s. 151 ve devam\u0131). Bunlara, Mandeens denirdi. Bu ad, ilim ve irfan anlam\u0131na gelen yunanca Gnosis kelimesinin m\u00fcradifi olan Manda s\u00f6z\u00fcnden al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Zemah\u015feri, bunlar\u0131 Ehl-i Kitap\u2019tan bir f\u0131rka sayar. Yah\u00fbdilikten d\u00f6n\u00fcp melekleri kutlarlar. No\u2019man-\u0130bn-i-Sabit\u2019e isnad edilen bir rivayete g\u00f6re H\u0131ristiyanlardan bir f\u0131rkad\u0131r ve Zebur okurlar. M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131nda merkezleri, Urfa\u2019n\u0131n g\u00fcneyindeki eski Haran \u015fehriydi. Hille ve Kerbela\u2019da da hala bu mezhebe tabi ki\u015filer vard\u0131r. Bunlar\u0131n Ginza denen birtak\u0131m mukaddes kitaplar\u0131 mevcuttur. Bunlar vaftizi de kabul ederler. Bunlarca \u0130sa yalanc\u0131d\u0131r, ger\u00e7ek peygamber Yahya\u2019d\u0131r. Manihaizmin kurucusu Mani de \u00f6nce bu mezhepteydi (M. \u015eemseddin: Kablelislam Araplar ve Tedeyy\u00fcnleri, Dar\u00fclf\u00fcn\u00fcn, \u0130lahiyat Fak\u00fcltesi Mecmuas\u0131, 1. sene, say\u0131. 3, \u0130st. Evkaf Matbaas\u0131, 1926, s. 113-176. Sabie hakk\u0131ndaki k\u0131s\u0131m, s. 164-166). Buhar\u0131, Kurey\u015f\u2019in, Ebu-Zerr-i G\u0131fari\u2019ye, Sabii dediklerini kaydediyor (al-Tecrid, c. 2, s. 48).<\/p>\n
Mecusi, Zert\u00fc\u015ft dinine uyanlara denir, sonradan, puta tapan ve Kitap Ehli olmayanlar\u0131n hepsine denmi\u015ftir. Ayette, Zerd\u00fc\u015ft dinine uyanlar kasdedilmi\u015ftir. \u00d6mer, Avf o\u011flu Abdurrahman, Hz. Muhammed (s.a.a)\u2019in Yemen\u2019deki Mecusilerden cizye ald\u0131\u011f\u0131na tan\u0131kl\u0131k edinceye dek onlardan cizye almam\u0131\u015ft\u0131 (al-Tecrid, Kitabu Bed\u2019il-halk, 2, 39). Bu hadis, bize, Hz. Muhammed (s.a.a)\u2019in Mecusilerden Kitap Ehli\u2019nden ald\u0131\u011f\u0131 gibi cizye ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermesi bak\u0131m\u0131ndan pek \u00f6nemlidir.<\/p>\n
3- Matyus \u0130ncil\u2019inin son bab\u0131 olan 28. bab\u0131n\u0131n 19. ayetinde Baba, O\u011ful, Ruh-\u00fcl-Kud\u00fcs teslisine rastlar\u0131z. Yuhanna \u0130ncil\u2019inde, \u0130sa\u2019n\u0131n m\u00fcjdeledi\u011fi teselli edici ger\u00e7eklik ruhu da H\u0131ristiyanlarca Ruh-\u00fcl-Kud\u00fcs\u2019t\u00fcr (14, 16-17). H\u0131ristiyanlarca Ruh-\u00fcl-Kud\u00fcs, Tanr\u0131 kudretidir ve Baba\u2019yla O\u011ful\u2019dan, yani hayatla kelamdan ayr\u0131lmaz. Peygamberler ve erenler, ola\u011fan\u00fcst\u00fc \u015feyleri bu kudretle yaparlar. M\u00fcsl\u00fcmanlarsa \u0130ncil\u2019de ge\u00e7en teselli ediciyi, Paraklet (Arap\u00e7a\u2019da Firaklit) tarz\u0131nda kabul edip Hz. Muhammed (s.a.a)\u2019in \u0130sa taraf\u0131ndan m\u00fcjdelendi\u011fini iddia ederler (Mesela bak\u0131n\u0131z; Seyyid Hibet\u00fcddin-i \u015eehristani: Rah-n\u00fcma-y\u0131 Yah\u00fbd \u00fc Nasara ya Beybilha, Enc\u00fcmen-i Tebligat-i \u0130slami yay\u0131nlar\u0131ndan, Tehran \u2013 \u015eem\u015fi-hicri 1323, bilhassa s. 107-117).<\/p>\n
4- \u2026b\u00f6ylece \u00e7ocu\u011fun tam H\u0131ristiyan oldu\u011funa inan\u0131rlard\u0131, ayet, yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131 ger\u00e7ek vaftiz, yani do\u011fru dine sahip olu\u015f diye kabul ediyor (al-M\u00fcfredat, s. 275). Hz. Muhammed (s.a.a) de \u201cHer do\u011fan \u00e7ocuk, Tanr\u0131 yarat\u0131\u015f\u0131na uygun do\u011far, sonra dil beller de anas\u0131 babas\u0131, onu Yah\u00fbdi yapar, H\u0131ristiyan yapar, Mecusi yapar\u201d mealindeki hadisinde, Tanr\u0131 yarat\u0131\u015f\u0131n\u0131, M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131k olarak kabul etmi\u015ftir (S\u00fcyuti: al-Camii-al-Sak\u0131yr fi Ahadis-il-Be\u015fir-in-Nezir, Matbuat-\u00fcl-Hariyye- 1321 h. c. 2, s. 79).<\/p>\n
5- Y\u00fckl\u00fc kad\u0131na, \u00e7ocuk emzirene, \u00e7ok ya\u015fl\u0131 ki\u015fiye racidir, ancak ilk ikisine \u015f\u00fcmul\u00fc, sonradan neshedilmi\u015ftir. Baz\u0131lar\u0131na g\u00f6reyse \u201cYut\u0131ykuunehu\u201d s\u00f6z\u00fcnde, bir \u201cla\u201d takdir edilmi\u015ftir ve oru\u00e7 tutmaya g\u00fcc\u00fc yetmeyenler anlam\u0131na gelir. Fakat bu s\u00f6z, ayetteki, \u201cBilseniz oru\u00e7 tutman\u0131z, sizin i\u00e7in daha hay\u0131rd\u0131r\u201d s\u00f6z\u00fcne ayk\u0131r\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in kuvvetli say\u0131lamaz. \u0130mam Ca\u2019fer-\u00fcs-Sad\u0131k (a.s)\u2019a g\u00f6re \u00e7ok ya\u015fl\u0131, susuzluk illetine tutulmu\u015f, yahut bunlara benzer ki\u015filere aittir. Gene ayn\u0131 hazretten, ramazan ay\u0131nda hastalan\u0131p orucunu yiyen ki\u015fi iyile\u015fir, fakat \u00f6b\u00fcr ramazan ay\u0131na kadar yedi\u011fi g\u00fcnleri kaza etmezse bu ki\u015fi, ramazan ge\u00e7ince yedi\u011fi oru\u00e7lar\u0131 kaza etmekle beraber her g\u00fcn de bir yoksulu doyurur (Mecma\u2019\u00fcl-Beyan, 1, 115).<\/p>\n
6- Ancak Hz. Muhammed (s.a.a), kar\u0131s\u0131n\u0131 tekrar alabilmesi i\u00e7in bir ba\u015fkas\u0131yla evlendirene ve kad\u0131n\u0131, tekrar bo\u015fay\u0131p kocas\u0131na helal etmek i\u00e7in alana, yani \u015feriatte helal k\u0131lmak anlam\u0131na gelen \u201ctahlil-i \u015fer\u2019i\u201d yapana ve yapt\u0131rana lanet etmi\u015ftir (al-Cami-\u00fcs-Sag\u0131yr, 2, 103).<\/p>\n
7- Eb\u00fb-Hanife de bunu kabul eder. Rikatlar\u0131 uzun ve k\u0131sa olan namazlar\u0131n ortas\u0131nda, \u00fc\u00e7 rikattan ibaret oldu\u011fu i\u00e7in ak\u015fam namaz\u0131d\u0131r diyenler, orta namaz\u0131n\u0131, sabah ve yats\u0131 namaz\u0131 olarak kabul edenler de vard\u0131r (Mecma\u2019\u00fcl-Beyan, 1. s. 145).<\/p>\n
8- Yapraklar forma haline getirilince, bir araya topland\u0131\u011f\u0131 cihetle \u201ck\u00fcrrase\u201d ve bunun yanl\u0131\u015f s\u00f6yleni\u015fi olan \u201ckerrase\u201d adiyle an\u0131l\u0131r. Kirs, bir \u015feyin asl\u0131 manas\u0131n\u0131 da ifade eder. \u0130bn-i Abbas\u2019\u0131n rivayetine g\u00f6re k\u00fcrsi, Tanr\u0131 bilgisidir. Saltanat, tedbir ve tasarruftur da denmi\u015ftir. Batlamyus mesle\u011fine uyanlarca yedi g\u00f6\u011f\u00fc kavray\u0131p kaplayan ve sabitelerin g\u00f6\u011f\u00fc olan sekizinci kat g\u00f6kt\u00fcr (al-M\u00fcfredat, s. 441. K\u00fcrsi hakk\u0131ndaki \u00e7e\u015fitli rivayetleri anlamak i\u00e7in bak\u0131n\u0131z: Mecma\u2019\u00fcl-Beyan, 1. s. 154. Hasan Basri Cantay: Kur\u2019an-\u0131 Hakim ve Meal-i Kerim, c.1. \u0130st. 1372-1953, s. 71-72, not. 213).<\/p>\n
9- ve kelimenin \u0130braniceden geldi\u011fini s\u00f6yleyenler bulunmu\u015ftur (Ayn\u0131 kitap, s. 484). Manen yomlulukla ve bereketle meshedildi\u011fi, su\u00e7lardan ar\u0131nd\u0131\u011f\u0131, zeytin ya\u011f\u0131yla, inananlar\u0131 meshetti\u011fi, k\u00f6rlerin g\u00f6zlerini, eliyle meshederek a\u00e7t\u0131\u011f\u0131, hastalar\u0131, eliyle s\u0131vazlayarak iyile\u015ftirdi\u011fi i\u00e7in bu adla an\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r diyenler, hatta do\u011fdu\u011fu vakit Cebrail taraf\u0131ndan, kanad\u0131yla meshedildi\u011fi i\u00e7in bu ad\u0131 ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyenler bile vard\u0131r (Mecma\u2019\u00fcl-Beyan 1, s.189).<\/p>\n
10- En do\u011fru s\u00f6z, Peygamberin yak\u0131nlar\u0131ndan olduklar\u0131ndan temiz ki\u015filer anlam\u0131na gelen bu ad\u0131 ald\u0131klar\u0131d\u0131r. Hz. Muhammed (s.a.a)\u2019in, Avvan o\u011flu Z\u00fcbeyr\u2019e \u00fcmmetimden benim havarimdir dedi\u011fi rivayet edilmi\u015ftir (al-Cami\u2019\u00fcs-Sag\u0131yr, c.2, s. 23-24).<\/p>\n
11- Necranl\u0131lar, m\u00fcbaheleye cesaret edememi\u015fler, vergi vermeye raz\u0131 olmu\u015flard\u0131 (Mecma\u2019\u00fcl-Beyan, 1. s. 193). Kur\u2019an\u2019da hususi bir adla an\u0131lan ayetler aras\u0131nda bulunan bu ayete \u201c\u0130btihal\u201d ve \u201cM\u00fcbahele ayeti\u201d denir.<\/p>\n
12- Ayn\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcn 22. bab\u0131nda \u0130brahim Peygamberin, g\u00f6kten inen ko\u00e7u, Tanr\u0131ya mahrika olarak sundu\u011fu bildiriliyor (13). Gene ayn\u0131 kitapta, g\u00fcnah kurban\u0131n\u0131n i\u00e7 ya\u011f\u0131yla karaci\u011ferinin \u00fcst taraf\u0131ndaki zar\u0131n\u0131n ve daha baz\u0131 uzuvlar\u0131n\u0131n yak\u0131lmas\u0131 emredilmekte (Huruc, 29, 104), kahin kurban\u0131n etinden ve ekme\u011finden sabaha kadar kalan k\u0131sm\u0131n da yak\u0131lmas\u0131 buyrulmaktad\u0131r (Ayn\u0131 bab, 34). Laililer k\u0131sm\u0131nda ve daha bir\u00e7ok yerlerde kurban yakmaktan bahis vard\u0131r (1). \u0130lk zamanlarda kurban\u0131n kabul\u00fc, y\u0131ld\u0131r\u0131m d\u00fc\u015ferek kurban\u0131n yanmas\u0131yd\u0131. Tanr\u0131n\u0131n Habil\u2019in kurban\u0131na nazar edip kabul etmesi, bu inanc\u0131n ifadesidir.<\/p>\n
13- \u201cAnsar\u201d d\u0131r diyenler oldu\u011fu gibi Yemenlilerdir diyenler de olmu\u015f ve bu ayet inince Hz. Muhammed (s.a.a)\u2019in, Abu \u2013 M\u00fbsa-l A\u015f\u2019ariyi i\u015faret ederek bunun kavmidir onlar dedi\u011fi rivayet edilmi\u015ftir. Gene bir rivayete g\u00f6re Hz. Muhammed(s.a.a)\u2019e bu ayetteki kavim hangi kavimdir diye sorulunca Selman\u2019\u0131n omzuna vurup Fars kavmidir. Biatten d\u00f6nenlerle, biat etmeyenlerle ve Haricilerle sava\u015fmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla Hz. Ali ve ashab\u0131d\u0131r diyenler de vard\u0131r ki sahabeden Ammar, Huzayfa ve \u0130bni Abbas bu fikirdedir. Muhammed-al Bak\u0131r ve Ca\u2019fer-al Sad\u0131k\u2019tan da bu rivayet edilmi\u015ftir. Mehdi ve ashab\u0131 hakk\u0131ndad\u0131r diyenler oldu\u011fu gibi her zamanda, k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011fe ve k\u00f6t\u00fcye kar\u015f\u0131 koyanlard\u0131r diyenler de olmu\u015ftur (Macma-al Beyan).<\/p>\n
14- Bunun \u00fczerine Ali, r\u00fck\u00fbdayken elini uzatm\u0131\u015f, yoksul, parma\u011f\u0131ndaki y\u00fcz\u00fc\u011f\u00fc al\u0131p gitmi\u015fti. Bu ayet Ehli Beyt imamlar\u0131na, Sa\u2019labi\u2019ye, Tabari\u2019ye, Ab\u00fb-Bekr-al Razi\u2019ye g\u00f6re bu olay \u00fczerine inmi\u015ftir. Ba\u015fka \u00e7e\u015fitli rivayetler de vard\u0131r (Macma).<\/p>\n
15- M\u00fbsevilerle H\u0131ristiyanlar\u0131 dine davetten \u00e7ekinmemesi, m\u00fc\u015friklerin tanr\u0131lar\u0131n\u0131n as\u0131ls\u0131z oldu\u011funu s\u00f6ylemekten vazge\u00e7memesi i\u00e7in indi\u011fine dair rivayetler de vard\u0131r. Bir ba\u015fka rivayete g\u00f6reyse Vida hacc\u0131ndan d\u00f6nerken inmi\u015ftir. Bunun \u00fczerine Hz. Muhammed (s.a.a), Gadiru Humm denen yere konmu\u015f, \u00f6\u011fle ve ikindi k\u0131l\u0131nd\u0131ktan sonra deve hamutlar\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015f olan minbere \u00e7\u0131k\u0131p, ey insanlar, bilmez misiniz ki ben, insanlara, nefislerinden evlay\u0131m ve bilmez misiniz ki erkek-kad\u0131n, her inanana, nefsinden evlay\u0131m demi\u015f; herkes tasdik edince Hz. Ali\u2019nin elini tutup kald\u0131rarak, ben kimin mevlas\u0131ysam, yani kimin \u00fcst\u00fcnde tasarrufum varsa, yahut kimin efendisiysem, yahut da kimin dostuysam bu Ali de onun mevlas\u0131d\u0131r, demi\u015ftir (Sa\u2019labi Tefsiri, \u0130st. \u00dcniv. K. Arap. yaz. 1703, 32. a \u2013 34 \u2013 a \u2013 Ba\u015fka rivayetler i\u00e7inde ayn\u0131 kitaba b.)<\/p>\n
16- Bir derde u\u011frayan, bir hastal\u0131\u011fa tutulan, bir dile\u011fi bulunan, bir deve adard\u0131. Derdi veya hastal\u0131\u011f\u0131 ge\u00e7ince, yahut dile\u011fi olunca bu deveyi koyuverirdi. Ba\u015f\u0131 bo\u015f dola\u015fan, yemden, sudan men edilmeyen bu deveye \u201cSaibe\u201d denirdi (Rag\u0131b-\u0131 \u0130sfahani, bunun da bahire gibi be\u015f bat\u0131n do\u011furmu\u015f di\u015fi deve oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor: s. 246. Siret-\u00fcn-Nebi, ayn\u0131 cilt, ayn\u0131 sahifeler). Koyun, di\u015fi do\u011furursa yavrunun kendilerine, erkek do\u011furursa putlara ait oldu\u011funu kabul ederlerdi. \u0130kiz olarak di\u015fi ve erkek yavrusu olursa di\u015fi, erkek karde\u015fine kavu\u015ftu derler ve erke\u011fi de di\u015fi y\u00fcz\u00fcnden kurban etmezlerdi. Buna \u201cvasile\u201d ad\u0131 verilirdi (al-M\u00fcfredat, s. 446-547, Sire, s. 95-98). Erkek bir deveden on d\u00f6l al\u0131nm\u0131\u015fsa onun s\u0131rt\u0131 korunmu\u015ftur derler, \u00fcst\u00fcne binmezler, yaz\u0131yla koyuverirler, sudan, yemden menetmezlerdi. Buna da \u201cham\u201d denirdi (al-M\u00fcfredat, s. 132, Sire, ayn\u0131 sahifeler).<\/p>\n
17- \u0130bn-i Abbas, Hasen ve di\u011ferleri, Tanr\u0131n\u0131n, bir dili, iki kefesi olan bir terazi kurduraca\u011f\u0131n\u0131 ve bu terazide kullar\u0131n iyilikleriyle k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerinin tad\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015flerdir. Tart\u0131n\u0131n keyfiyetinde ihtilaf vard\u0131r. Yap\u0131lan i\u015fler, arazd\u0131r, yani kendiliklerinden meydana gelemeyen ve ancak bir cevherle kaim olan ve bir zaman i\u00e7inde v\u00fccuda gelip ge\u00e7en \u015feylerdir. Bu bak\u0131mdan onlar\u0131n ne a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r, ne de tekrar meydana gelebilir diyenler oldu\u011fu gibi amellerin yaz\u0131l\u0131 oldu\u011fu sahifeler tart\u0131lacakt\u0131r, yahut iyi ameller g\u00fczel s\u00fbretlerde, k\u00f6t\u00fcleri \u00e7irkin s\u00fbretlerde zuhur edip tart\u0131lacakt\u0131r diyenler de olmu\u015ftur. Tart\u0131dan maksat, inanman\u0131n, Tanr\u0131 kat\u0131ndaki kadrinin, inanmayan\u0131n da a\u015fa\u011f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n meydana \u00e7\u0131kmas\u0131d\u0131r diyenler de bulunmu\u015ftur (Mecma\u2019 1, 418).<\/p>\n
18- Hasen-i Basri\u2019ye bu kavil nakledilince elini dizine vurup Tanr\u0131, onlar\u0131, cennet ve cehennem ehlini tan\u0131tmak i\u00e7in oraya koymu\u015ftur; onlar, bunlar\u0131 birbirinden ay\u0131rt ederler; andolsun Tanr\u0131ya, belki de onlardan olanlar; \u015fimdi \u015fu evde bizimle beraberdir demi\u015fti. Bu s\u00f6z, ayetin mealindeki \u201cherkesi y\u00fczlerinden tan\u0131rlar\u201d h\u00fckm\u00fcne uygundur. Ehl-i Beyt \u0130mamlar\u0131na g\u00f6re A\u2019raf erleri, Al-i Muhammed\u2019dir (Mecma\u2019 I, 429).<\/p>\n
19- Ar\u015f, tavan ve bir \u015feyin \u00fcst\u00fcn\u00fc \u00f6rten \u015fey anlam\u0131na gelir. \u00c7arda\u011fa da ar\u015f denir. Y\u00fcceli\u011fi bak\u0131m\u0131ndan, padi\u015fah meclisine de ar\u015f derler. Bu takdirde Ar\u015f, saltanat, h\u00fck\u00fcm, y\u00fccelik ve kudretten kinayedir. Ar\u015f\u0131 y\u0131k\u0131ld\u0131 demek, h\u00fckm\u00fc kalmad\u0131, g\u00fcc\u00fc kuvveti yok oldu demektir. Ar\u015fa, b\u00fct\u00fcn g\u00f6kleri kaplayan, i\u00e7inde hi\u00e7bir y\u0131ld\u0131z bulunmayan ve en y\u00fcce g\u00f6k, boz g\u00f6k anlamlar\u0131na gelen \u201cfelek-i a\u2019la, felek-i atlas\u201d diye an\u0131lan dokuzuncu kat g\u00f6kt\u00fcr diyenler de vard\u0131r (al-M\u00fcfredat, 232-233). <\/p>\n
7. S\u00fbrenin 137. ayetinde \u201cya\u2019r\u00fc\u015fun\u201d kelimesi, y\u00fckselttiklerini anlam\u0131na, 16. s\u00fbrenin 68. ayetinde \u00e7ardak anlam\u0131na, 12. s\u00fbrenin 100. ayetiyle 27. s\u00fbrenin 23, 38, 41 ve 42. ayetlerinde taht anlam\u0131na, 2. s\u00fbrenin 259. ayetinde \u00e7ardak, 22. s\u00fbrenin 45. ayetinde tavan anlam\u0131na kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 6. s\u00fbrenin 141. ayetinde \u201cma\u2019r\u00fc\u015fat\u201d \u00e7ardakl\u0131, \u201cgayr-i ma\u2019r\u00fc\u015fat\u201d \u00e7ardaks\u0131z anlam\u0131na gelir.<\/p>\n
Selefiyye mezhebine mensup olanlarca, nassa g\u00f6re, Allah\u2019\u0131n Ar\u015f\u0131 vard\u0131r ve istiva, ger\u00e7ektir, ancak keyfiyetini bilemeyiz. Nitekim Allah\u2019a izafe edilen el ve saire de do\u011frudur, fakat bunlar\u0131n keyfiyetinden bahsetmek caiz de\u011fildir. M\u00fctekellimine g\u00f6reyse Ar\u015f, tevil edilir ve Allah\u2019a izafe edili\u015fi mecazidir. Ar\u015fa Tanr\u0131 bilgisi, kudreti, tasarrufu diyenler olmu\u015ftur. S\u00fbfiyye i\u00e7inde a\u015f\u0131r\u0131 gidenler, Ar\u015f\u0131, insan\u0131n g\u00f6nl\u00fc, hatta v\u00fccudu \u00e7eken ayaklar, ya bu anlama gelen En\u2019am adiyle adlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
20- Bunun kavmi, Hadaramut\u2019la Umman aras\u0131ndaki \u00e7\u00f6lde ya\u015fard\u0131. H\u00fbd, Ahd-i At\u0131yk\u2019te, Tekvin b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, N\u00fbh Peygamberin o\u011fullar\u0131n\u0131n soylar\u0131ndan bahsedilirken Aber diye ge\u00e7er. Bat\u0131 m\u00fctercimlerine g\u00f6re bu Aber, H\u00fbd\u2019dur (Savary: Le Koran, Paris \u2013 1951, s. 217, not, 2. Tekvin, 10, 21-25).<\/p>\n
21- Tanr\u0131, o zerrelere anlay\u0131\u015f ve ak\u0131l vermi\u015f, Tanr\u0131n\u0131n hitab\u0131n\u0131 duyup anlam\u0131\u015flar, sonra tekrar onlar\u0131 Adem\u2019in sulb\u00fcne reddetmi\u015ftir. Sonradan herkes, vakti gelince d\u00fcnyaya gelir. M\u00fcsl\u00fcman olan, yarat\u0131l\u0131\u015fa uymu\u015f demektir, kafir olansa yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131 bozmu\u015f, de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir. M\u00fcfessirler, bu hususta bir\u00e7ok s\u00f6zler s\u00f6ylemi\u015fler, hatta ayeti tevil edenler de bulunmu\u015ftur. Baz\u0131lar\u0131 ise Tanr\u0131, Adem\u2019in demedi, Ademo\u011fullar\u0131n\u0131n dedi, s\u0131rt\u0131ndan demedi, s\u0131rtlar\u0131ndan dedi, z\u00fcrriyetini demedi, z\u00fcrriyetlerini dedi, sonra da \u201cBizim bundan haberimiz yoktur dememeniz, yahut da ancak atalar\u0131m\u0131z \u015firk ko\u015ftu \u00f6nce ve biz, onlardan sonra gelmi\u015f bir soyuz; bizi de o bo\u015f ve as\u0131ls\u0131z i\u015flerde bulunanlar\u0131n amelleri y\u00fcz\u00fcnden helak mi edeceksin gibi bir s\u00f6z s\u00f6ylememeniz i\u00e7indi\u201d buyurmu\u015ftur. Ayn\u0131 zamanda ahdalmak, unutturmak i\u00e7in olamaz demi\u015flerdir. Bunlarca Allah, Ademo\u011fullar\u0131n\u0131, babalar\u0131n\u0131n bellerinden, analar\u0131n\u0131n rahimlerine ihra\u00e7 etmi\u015f, sonra onlar\u0131 d\u00fcnyaya getirmi\u015f, onlara yarat\u0131\u015f\u0131n\u0131n eserlerini, varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n delillerini g\u00f6stermi\u015f, adeta kendilerini kendilerine tan\u0131k tutarak rabbiniz de\u011fil miyim demi\u015ftir; bu da k\u0131yamet g\u00fcn\u00fc \u00f6z\u00fcr getirmemeleri i\u00e7indir (Mecma, 1, 461). Sufilerin de bu hususta \u00e7e\u015fitli s\u00f6zleri vard\u0131r. Onlarca Ademo\u011fullar\u0131, akla mensup babalar\u0131ndayken, yani ak\u0131llar alemindeyken, Tanr\u0131, kendilerine nurani h\u00fcviyetlerini g\u00f6stermi\u015f, onlar, misal aleminde Tanr\u0131y\u0131 tasdik etmi\u015flerdir. Yahut her zerrenin melek\u00fcti bir dili vard\u0131r, her varl\u0131k, mazhariyetine uymakla kendisini yeti\u015ftirip, istidad\u0131na g\u00f6re geli\u015ftiren rabbini her an tasdik edip durur (Molla Muhsin Feyz: Tefsir-Safi, s. 174).<\/p>\n
22- Ebu-L\u00fcbabe, eliyle bo\u011faz\u0131n\u0131 i\u015faret ederek \u00f6ld\u00fcr\u00fcleceklerini bildirdi. Fakat hemen nadim oldu. Bu ayetin vahyedilmesinden sonra Medine\u2019ye d\u00f6n\u00fcp kendisini mescidin direklerinden birine ba\u011flatt\u0131, vallahi dedi ne yerim, ne i\u00e7erim, b\u00f6ylece \u00f6l\u00fcr giderim, yahut da Allah t\u00f6vbemi kabul eder. Yedi g\u00fcn ba\u011fl\u0131 kald\u0131. K\u0131z\u0131 gelir, abdest bozaca\u011f\u0131, yahut namaz k\u0131laca\u011f\u0131 zaman ipi \u00e7\u00f6zer, sonra gene ba\u011flard\u0131. Yedinci g\u00fcn\u00fc bay\u0131l\u0131p kendinden ge\u00e7ti. Bu s\u00fbreden sonraki T\u00f6vbe s\u00fbresinin (9) 102-104. ayetleri vahyedilerek t\u00f6vbesinin kabul edildi\u011fi bildirildi Ebu-L\u00fcbabe m\u00fcjde verenlere, Vallahi dedi, Resulullah gelip \u00e7\u00f6zmedik\u00e7e bu ipi \u00e7\u00f6zmem. Hz. Peygamber geldi, bizzat ipi \u00e7\u00f6zd\u00fc. Ebu-L\u00fcbabe, t\u00f6vbemi tamamlamak i\u00e7in su\u00e7a girmeme sebep olan yeri terk etmem ve mal\u0131mdan vazge\u00e7mem gerek dedi. Hz. Peygamber, mal\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7te birini sadaka olarak ald\u0131, geri kalan\u0131n\u0131 kendisine ba\u011f\u0131\u015flad\u0131.<\/p>\n
23- \u0130mamiyye\u2019ye g\u00f6re Allah\u2019a ve Peygambere ait olan pay, imam\u0131n hakk\u0131d\u0131r, bundan sonra bir pay, Hz. Resulullah\u2019\u0131n soyundan gelen yetimlerin, bir pay, ayn\u0131 soya mensup yoksullar\u0131n, bir pay da gene ayn\u0131 soydan olup paras\u0131 biterek yolda kalm\u0131\u015f olanlar\u0131nd\u0131r. Bu paylar, ancak Al-i Muhammed\u2019e aittir, \u00e7\u00fcnk\u00fc onlara zekat ve sadaka haramd\u0131r. Bunu Taberi, Aliyy-ibn-il-Huseyn\u2019den ve Muhammed-ibn-i-Aliyy-il-Bak\u0131r (a.s)\u2019dan rivayet eder. Hum\u00fcs verilecek yak\u0131nlarda da ihtilaf vard\u0131r. Abd\u00fclmuttalip evlad\u0131ndan Ha\u015fimo\u011fullar\u0131 diyenler bulunmu\u015ftur, \u00e7\u00fcnk\u00fc Ha\u015fim\u2019in soyu ancak Abd\u00fclmuttalip\u2019ten y\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu rivayet, \u0130bn-i Abbas\u2019tan gelir. Hum\u00fcs\u00fcn nelerden verilece\u011fi hakk\u0131nda da \u00e7e\u015fitli reyler mevcuttur (Mecma\u2019 1, 482-483).<\/p>\n
24- Zilhiccenin onuncu g\u00fcn\u00fcnden rebi\u00fclah\u0131r\u0131n onuncu g\u00fcn\u00fcne kadar diyenler oldu\u011fu gibi zilhiccenin yirmisinden rebi\u00fclah\u0131r\u0131n yirmisine, \u015fevvalden muharremin sonuna, zilkadenin yirmisinden rebi\u00fclevvelin yirmisine kadar diyenler de olmu\u015ftur. Bu s\u00fbre inince Hz. Muhammed (s.a.a), Ebu-Bekr\u2019i Mekke\u2019ye g\u00f6ndermi\u015f, arkadan da Hz. Ali\u2019yi yollam\u0131\u015f, Ali (a.s), Peygamberin devesine binmi\u015f oldu\u011fu halde bu y\u0131ldan sonra m\u00fc\u015friklerin haccetmemesini, \u00e7\u0131plak tavaf edilmemesini, Kabe\u2019ye, m\u00fcmin olandan ba\u015fkas\u0131n\u0131n girmemesini tebli\u011f etmi\u015f ve Hz. Muhammed (s.a.a)\u2019le muahedesi olanlara muahede m\u00fcddeti bitinceye dek dokunulmayaca\u011f\u0131n\u0131 ve \u015fartlara riayet edilece\u011fini, aralar\u0131nda b\u00f6yle bir muahede bulunmayanlar\u0131n, d\u00f6rt ay sonra tebli\u011f edilen \u015fartlara riayet etmeleri laz\u0131m geldi\u011fini bildirmi\u015f ve s\u00fbrenin ba\u015f\u0131ndan on yahut on \u00fc\u00e7 ayet okumu\u015ftur.<\/p>\n
25- M\u00fc\u015friklerin de m\u00fcminlerle beraber haccetti\u011fi o g\u00fcnd\u00fcr diyenler oldu\u011fu gibi b\u00fct\u00fcn hac g\u00fcnleridir diyenler de olmu\u015ftur.<\/p>\n
26- \u00d6mer, izin ver de ya Resulullah, \u015funun boynunu vuray\u0131m deyince Hz. Peygamber, b\u0131rak demi\u015fti, sizden bir kavim zuhur edecek ki onlar da din emirlerine uymakla beraber sizin i\u015flerinizi a\u015fa\u011f\u0131 g\u00f6recekler. Kur\u2019an okuyacaklar, fakat g\u00f6n\u00fcllerine tesir etmeyecek. Ok yaydan nas\u0131l \u00e7\u0131karsa onlar da \u00f6ylece dinden \u00e7\u0131kacaklar\u2026 (al-Tecrid, 2, Kitabu Fazail-il-Kur\u2019an, s. 122). Bir rivayette bu ayet, \u0130bn-il Cuvaz adl\u0131 bir m\u00fcnaf\u0131k hakk\u0131ndad\u0131r. M\u00fcnaf\u0131klar, Muhammed ho\u015funa gidene ve sevdi\u011fine veriyor, diledi\u011fi gibi pay ediyor demi\u015fler; bu ayet bu m\u00fcnasebetle inmi\u015ftir (Mecma, 1, 508). B\u00f6l\u00fcnen ganimetin, Hayber ganimeti oldu\u011fu da s\u00f6ylenmi\u015ftir.<\/p>\n
27- Ebu-Hanife bu reyi kabul eder. Baz\u0131lar\u0131na g\u00f6reyse bunlar, her zaman vard\u0131r. \u015eafii, bu reyi se\u00e7mi\u015ftir. \u201cZekat toplayanlar\u201d da bug\u00fcn yoktur, \u00e7\u00fcnk\u00fc zekat, art\u0131k devlet m\u00fcessesesi olmaktan \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
28- Kesin h\u00fck\u00fcm verebilmek i\u00e7in bu iki kitaptan hangisinin sonradan yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmemiz laz\u0131md\u0131r. F\u00fctuhat\u2019\u0131, \u00f6l\u00fcm\u00fcnden iki y\u0131l \u00f6nce bitirdi\u011fini biliyorsak da Fusus\u2019u, bundan sonra yaz\u0131p yazmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmiyoruz. Hatta F\u00fctuhat\u2019\u0131, sonradan yazsa bile belki bu kayd\u0131, kendisine itiraz edenleri susturmak i\u00e7in koymu\u015ftur. Has\u0131l\u0131 kesin bir s\u00f6z s\u00f6ylememize imkan yok.<\/p>\n
29- Tand\u0131r\u0131n, N\u00fbh Peygamberin evinde oldu\u011fu, evinin de \u015eam \u00fclkesinde bulundu\u011fu s\u00f6ylenmi\u015ftir. Kufe mescidinden kaynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyenler de vard\u0131r. Tand\u0131r\u0131n, yery\u00fcz\u00fc oldu\u011fu, gene \u0130bn-i Abbas\u2019la \u0130krime\u2019den rivayet edilmi\u015ftir ki Zeccac bu kavli kabul eder. Tand\u0131r\u0131n kaynamas\u0131ndan maksat, tanyerinin \u0131\u015f\u0131mas\u0131, yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn y\u00fcksek yerlerinden sular\u0131n kaynay\u0131p f\u0131\u015fk\u0131rmas\u0131d\u0131r diyenler de olmu\u015ftur.<\/p>\n
30- Ayetin bu ve\u00e7hile vahyedilmesi, ebedili\u011fi bildirmek i\u00e7indir diyenler vard\u0131r. Her iki ayetteki \u201conun diledi\u011finden ba\u015fka\u201d s\u00f6z\u00fc iman sahibi olduklar\u0131 halde k\u00f6t\u00fcl\u00fck i\u015fleyenlerin, su\u00e7lar\u0131 miktar\u0131nca cehennemde kal\u0131p Tanr\u0131 rahmetiyle, yahut \u015fefaatle cehennemden \u00e7\u0131kacaklar\u0131n\u0131 bildirmektedir.<\/p>\n
31- En altta bulunan\u0131 cehennemdir. Onun \u00fcst\u00fcndeki tabaka leza, onun \u00fcst\u00fcndeki huteme, onun \u00fcst\u00fcndeki sakar, onun \u00fcst\u00fcndeki cahim, onun \u00fcst\u00fcndeki sair, onun \u00fcst\u00fcndeki de haviyedir. Bu kavil, Hz. Ali (a.s)\u2019den rivayet edilmi\u015ftir. Bir rivayete g\u00f6reyse en alttaki haviyedir, en \u00fcstteki cehennemdir. \u0130bn-i Abbas\u2019a g\u00f6re birincisi cehennem, ikincisi sair, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc sakar, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc cahim, be\u015fincisi leza, alt\u0131nc\u0131s\u0131 huteme, yedincisi haviyedir. En \u00fcst cehenneme, tanr\u0131y\u0131 bir ve Hz. Muhammed (s.a.a)\u2019i ger\u00e7ek peygamber tan\u0131d\u0131klar\u0131 halde su\u00e7 i\u015fleyenler girecekler ve su\u00e7lar\u0131 miktar\u0131nca yanacaklard\u0131r. En alt cehennemse m\u00fcnaf\u0131klara mahsustur (Mecma, 1, 33). Cehennem kelimesinin Fars\u00e7a\u2019dan geldi\u011fi de s\u00f6ylenmi\u015ftir (al-M\u00fcfredat, 101).<\/p>\n
32- Hasen, Eb\u00fcl-Aliye, Said-ibn-i C\u00fcbeyr, \u0130brahim, M\u00fccahid ve Katade\u2019den b\u00f6yle rivayet edildi\u011fi gibi \u0130mam Muhammed-\u00fcl-Bak\u0131r\u2019la \u0130mam Ca\u2019fer-\u00fcs-Sad\u0131k (a.s)\u2019tan da b\u00f6yle rivayet edilmi\u015ftir. Kur\u2019an\u2019\u0131n ilk uzun yedi s\u00fbresidir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu s\u00fbrelerdeki haberler ve ibretler, tekrarlanm\u0131\u015ft\u0131r diyenler oldu\u011fu gibi b\u00fct\u00fcn Kur\u2019an\u2019d\u0131r diyenler de vard\u0131r (Mecma, 2, 36-37).<\/p>\n
33- Dahhak, Selman-\u0131 Farisi\u2019dir demi\u015ftir. M\u00fccahid ve katade, Ya\u2019\u0131\u015f, yahut Ayi\u015f denen bir Rumdur, sonra M\u00fcsl\u00fcman olmu\u015ftur diye rivayet etmi\u015flerdir. M\u00fcslim o\u011flu Abdullah, Cahiliyye devrinde Yesar ve H\u0131br adl\u0131 iki H\u0131ristiyan vard\u0131, demircilikle ge\u00e7inirler, k\u0131l\u0131\u00e7 yaparlard\u0131. Hz. Muhammed (s.a.a) onlar\u0131n d\u00fckkan\u0131na u\u011frar, onlar Kitab-\u0131 Mukaddes okurlarken dinlerdi. Kurey\u015f, Hz. Muhammed (s.a.a)\u2019in bunlardan \u00f6\u011frendi\u011fini sand\u0131lar der (Mecma, 2, 58-59). Hz. Muhammed (s.a.a), on ya\u015flar\u0131ndayken, amcas\u0131 Ebu-Talib\u2019in kervan\u0131yla \u015eam yak\u0131nlar\u0131ndaki Busra\u2019ya gitmi\u015fti. Orda Sergius ad\u0131nda bir Nasturi rahibiyle g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc. Ayette buna i\u015faret ediliyor diyenler de olmu\u015f, fakat Kur\u2019an\u2019\u0131 \u0130ngilizce\u2019ye \u00e7eviren Sale, Hz. Peygamber\u2019in ya\u015f\u0131 dolay\u0131s\u0131yla bu iddiay\u0131 reddetti\u011fi gibi Selman\u2019\u0131n Medine\u2019de M\u00fcsl\u00fcman oldu\u011fundan bahsederek bu adam\u0131n Selman oldu\u011fu hakk\u0131ndaki rivayeti de reddetmi\u015ftir (\u00d6mer R\u0131za Do\u011frul: Tanr\u0131 Buyru\u011fu, \u0130st. Muallim Ahmet Halit Kitaphanesi \u2013 1934, c. 2, s. 406, not. 2).<\/p>\n
34- \u2026Hz. Muhammed (s.a.a)\u2019e gelip tanr\u0131lar\u0131na inand\u0131\u011f\u0131m\u0131 s\u00f6ylemedik\u00e7e beni b\u0131rakmad\u0131lar dedi. Hz. Peygamber, Ammar\u2019\u0131n g\u00f6z ya\u015flar\u0131n\u0131 elleriyle silerek, gene zorlarlarsa ne dedirtmek istiyorlarsa de buyurdu. Ayet, bu olaya i\u015faret etmektedir.<\/p>\n
35- Lanetlenmi\u015f a\u011fa\u00e7, cehennemin dibinden biten zakkum a\u011fac\u0131d\u0131r. Bu rivayet, \u0130bn-i Abbas ve Hasen\u2019den gelmektedir. Ebu Cehl, Muhammed sizi ta\u015flar\u0131 bile yakacak bir ate\u015fle korkutmada, bir yandan da o ate\u015fin i\u00e7inden a\u011fa\u00e7 bitece\u011fini s\u00f6ylemekte demi\u015f ve m\u00fc\u015frikler ate\u015f i\u00e7inde a\u011fa\u00e7 olamayaca\u011f\u0131n\u0131 dillerine dolay\u0131p alaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131. Bu y\u00fczden, lanetlenmi\u015f a\u011fa\u00e7 da insanlar\u0131 bir s\u0131nama olmu\u015ftu. Bu r\u00fcya ve a\u011fa\u00e7 hakk\u0131nda bir kavil daha vard\u0131r. Said o\u011flu Sehl, babas\u0131ndan \u015f\u00f6yle rivayet etmi\u015ftir. Hz. Muhammed (s.a.a), bir gece minberine maymunlar\u0131n \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015f, pek \u00fcz\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. Bu, Muhammed-\u00fcl-Bak\u0131r\u2019la Ca\u2019fer-\u00fcs-Sad\u0131k (a.s)\u2019tan ve Yesar o\u011flu Said\u2019ten de rivayet edilmi\u015ftir. Bu kavle g\u00f6re lanetlenmi\u015f a\u011fa\u00e7 da \u00dcmeyyeo\u011fullar\u0131d\u0131r (Mecma, 2, 77). \u0130ncil\u2019de de iyi a\u011fa\u00e7 ve k\u00f6t\u00fc a\u011fa\u00e7 temsili vard\u0131r (Matyus, 7, 17-20).<\/p>\n
36- Bu hadise g\u00f6re halk, Adem, N\u00fbh, \u0130brahim, M\u00fbsa ve \u0130sa peygamberlere ba\u015f vuracak, fakat hi\u00e7biri \u015fefaate kalk\u0131\u015famayacak, nihayet Hz. Muhammed (s.a.a)\u2019e gelecekler, o, ar\u015f\u0131n alt\u0131na gelip secde edecek, \u00fcmmetini ba\u011f\u0131\u015flatacakt\u0131r. \u0130bn-i \u00d6mer de, k\u0131yamette her \u00fcmmete, kendi peygamberini \u015fefaat edece\u011fini, nihayet \u015fefaat n\u00f6betinin Hz. Muhammed (s.a.a)\u2019e gelece\u011fini s\u00f6ylemi\u015f ve Makam-\u0131 Mahmud\u2019un, \u015fefaat makam\u0131 oldu\u011funu bildirmi\u015ftir (al-Tecrid, 2, 103-104). Buhari\u2019nin son hadisinden bir evvelki hadis de Enes\u2019ten rivayet edilmi\u015ftir. Bu hadise g\u00f6re Peygamber, k\u0131yamet g\u00fcn\u00fc, \u00fcmmetine \u015fefaat edecek ve bu \u015fefaat y\u00fcz\u00fcnden Tanr\u0131, kalbinde hardal tanesinden daha da az iman bulunan\u0131 cennete sokacak, bir di\u011fer rivayete g\u00f6re \u201cTanr\u0131dan ba\u015fka yoktur tapacak\u201d diyeni bile cehennemden \u00e7\u0131karacakt\u0131r (Ayn\u0131 kitap, 2, 166). Makam-\u0131 Mahmud\u2019un, Liva-\u00fcl-Hamd denen bayra\u011f\u0131n, Hz. Muhammed (s.a.a)\u2019e verilmesi oldu\u011funu s\u00f6yliyenler de vard\u0131r. B\u00fct\u00fcn peygamberlerle melekler bu bayra\u011f\u0131n alt\u0131nda toplanacakt\u0131r.<\/p>\n
37- Medine Yah\u00fbdilerinin bilginlerine haber g\u00f6ndererek Hz. Muhammed (s.a.a) hakk\u0131nda ne dediklerini sormu\u015flar, onlar da, Muhammed\u2019den ruhu, Ashab-\u0131 Kehf\u2019i, Z\u00fcl-Karneyn\u2019i sorun, ikisinden haber verir, birinden vermese peygamberdir, \u00fc\u00e7\u00fcnden de haber vermez, yahut \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fc da anlatmaya kalk\u0131\u015f\u0131rsa de\u011fildir demi\u015flerdir. M\u00fc\u015frikler, Hz. Peygamber\u2019e bunlar\u0131 sorunca ruh hakk\u0131nda 17. s\u00fbredeki 85. ayet vahyedilmi\u015f ve ruhun mahiyeti anlat\u0131lmam\u0131\u015f, bu s\u00fbredeyse Ashab-\u0131 Kehf\u2019le Z\u00fcl-Karneyn\u2019den etrafl\u0131ca bahsedilmi\u015ftir. Kehf, geni\u015f ma\u011fara anlam\u0131na gelir. Rak\u0131ym, o ma\u011faran\u0131n bulundu\u011fu vadi, yahut da\u011fd\u0131r. Rak\u0131ym, Ashab-\u0131 Kehf\u2019in bulunduklar\u0131 \u015fehrin ad\u0131d\u0131r diyenler de vard\u0131r. Rak\u0131ym\u2019in, sonradan ma\u011faran\u0131n kap\u0131s\u0131na konan ve \u00fcst\u00fcnde, Ashab-\u0131 Kehf\u2019in ba\u015f\u0131ndan ge\u00e7en olaylar kaz\u0131lm\u0131\u015f bulunan ta\u015f levha oldu\u011fu C\u00fcbeyr o\u011flu Said\u2019den rivayet edilmi\u015ftir. Ashab-\u0131 Kehf hakk\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015f bir kitapt\u0131r diyenler de mevcuttur. Rak\u0131ym\u2019in l\u00fcgat manas\u0131 yaz\u0131lm\u0131\u015f \u015feydir. Bat\u0131l\u0131 Kur\u2019an m\u00fctercimlerine g\u00f6re Ashab-\u0131 Kehf\u2019in ma\u011faras\u0131 Efesus \u015fehrindedir (Savary: Le Koran, Paris \u2013 1951, s. 315, not. 1. E. H. Palmer, The Koran, Oxford \u2013 1953, s. 241, not. 1).<\/p>\n
38- Geceleyin, hi\u00e7bir \u015fey g\u00f6r\u00fclmedi\u011fi i\u00e7in \u201ccennel leyl\u201d, gece karanl\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u00f6kt\u00fc denir. Cennet, a\u011fa\u00e7larla, dallarla, yapraklarla topra\u011f\u0131 \u00f6rten bah\u00e7e anlam\u0131nad\u0131r. Ana karn\u0131nda oldu\u011fu i\u00e7in g\u00f6r\u00fcnmeyen \u00e7ocu\u011fa cenin, insan\u0131 \u00f6rten, d\u00fc\u015fmandan gizleyen kalkana c\u00fcnne denir ki bu s\u00f6zler, hep ayn\u0131 k\u00f6ktendir. Cin, duyguyla anlamam\u0131za imkan bulunmayan ruhani yarat\u0131klar demektir. Bu bak\u0131mdan meleklerle \u015eeytanlar da bu yarat\u0131klardand\u0131r. Ancak her melek cindir, fakat her cin, yani g\u00f6ze g\u00f6r\u00fcnmeyen ruhani yarat\u0131k, melek de\u011fildir. Araplar, delili\u011fi cinlerin yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 san\u0131rlard\u0131. Delilik ve deli anlam\u0131na gelen cinnet ve mecnun s\u00f6zleri, bu kanaatten do\u011fan s\u00f6zlerdir (al-M\u00fcfredat, 97-98).<\/p>\n
39- H\u0131z\u0131r\u2019\u0131n, k\u0131yamete dek hayatta oldu\u011funu s\u00f6yleyenler bulundu\u011fu gibi \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr diyenler de vard\u0131r. Sufilerin, H\u0131z\u0131r hakk\u0131nda \u00e7e\u015fitli kanaatleri mevcuttur. H\u0131z\u0131r\u2019\u0131n, peygamber oldu\u011funu s\u00f6yleyenler bulundu\u011fu gibi erenlerden birisi bulundu\u011funu s\u00f6yleyenler de olmu\u015ftur (H\u0131z\u0131r hakk\u0131ndaki incelemeleri ve \u00e7e\u015fitli inan\u00e7lar\u0131 anlamak i\u00e7in Prof. Pertev Naili Boratav\u2019\u0131n, \u0130slam Ansiklopedisi\u2019ndeki H\u0131z\u0131r maddesine bak\u0131n\u0131z, c\u00fcz, 44, s. 457-471).<\/p>\n
40- Z\u00fcl-karneyn hakk\u0131nda en yeni ve en do\u011fru incelemeyi, Hindistan Maarif veziri Mevlana Eb\u00fcl-Kelam Azad ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fct\u00fcn tarih\u00e7ilerin fikirlerini inceleyen Mevlana Eb\u00fcl-Kelam Azad, Ahd-i At\u0131yk\u2019\u0131n Danyal kitab\u0131n\u0131n 8. bab\u0131nda Danyal\u2019\u0131n, r\u00fcyas\u0131nda iki boynuzlu bir ko\u00e7 g\u00f6r\u00fcp bunu Med ve Fars h\u00fck\u00fcmetlerini birle\u015ftiren \u0130ran h\u00fck\u00fcmdar\u0131 olarak yordu\u011funu kaydediyor. Ona g\u00f6re ibranca \u201cLokranim\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn Arap\u00e7a\u2019da tam kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u201cZ\u00fcl-karneyn\u201d dir. Azra\u2019n\u0131n kitab\u0131nda da \u0130srailo\u011fullar\u0131n\u0131 tutsakl\u0131ktan kurtaran bu h\u00fck\u00fcmdar\u0131n ad\u0131 \u201cHuru\u015f\u201d tarz\u0131nda ge\u00e7er (1, 6). E\u015f\u2019iya\u2019da da 45. babda Kuru\u015f\u2019tan bahsedilir (1). 11. babda Kuru\u015f, \u201cdo\u011fudan getirilecek y\u0131rt\u0131c\u0131 ku\u015f\u201d diye an\u0131l\u0131r (11). \u0130rmiya\u2019da da yer yer, esaretten kurtulu\u015f an\u0131lmaktad\u0131r. Kuru\u015f, milattan \u00f6nce 559. y\u0131lda zuhur etmi\u015ftir. 544\u2019te Babil\u2019i alm\u0131\u015f, Yah\u00fbdileri, memleketlerine g\u00f6ndermi\u015ftir. 519 da \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr. Med ve Fars h\u00fck\u00fcmetlerini birle\u015ftirip bir imparatorluk kurmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla Kuru\u015f\u2019un heykelinde iki boynuz vard\u0131r (Mevlana Eb\u00fcl-Kelam Azad\u2019\u0131n bu \u00e7ok de\u011ferli incelemesi, Prof, Said Nefisi taraf\u0131ndan Fars\u00e7a\u2019ya \u00e7evrilmi\u015f ve \u201cZ\u00fcl-Karneyen ya Kuru\u015f-i Kebir\u201d ad\u0131yla ve ba\u015fta Mevlana Eb\u00fcl-Kelam Azad\u2019\u0131n hal terc\u00fcmesini muhtevi olarak 1330 hicri \u015femsi y\u0131l\u0131nda Tahran\u2019da bas\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r).<\/p>\n
M\u0131s\u0131r\u2019da Zevs Amon, iki boynuzlu bir ko\u00e7 \u015feklinde temsil edilen bir ilaht\u0131r. Amon, ko\u00e7 demektir. Z\u00fcl-karneyn\u2019e \u0130skender denmesi belki buraya ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u0130skender, Zevs\u2019in o\u011fludur. Zevs, ziya \u015feklinde anas\u0131na yakla\u015fm\u0131\u015f ve anas\u0131 bu s\u00fbretle gebe kal\u0131p \u0130skender\u2019i do\u011furmu\u015ftur (Prof, H. Ritter\u2019in ders takrirlerinden).<\/p>\n
41- Ahd-i At\u0131yk\u2019\u0131n Tekvin b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde N\u00fbh\u2019un o\u011flu Yafes\u2019in o\u011fullar\u0131 aras\u0131nda Comer ve Macuc vard\u0131r (10, 2). H\u0131zk\u0131yal Peygambere ait kitapta, Macuc, bir \u00fclkedir (38, 1). Ayn\u0131 kitapta, bir \u015fah\u0131s ad\u0131d\u0131r (39, 1). Maksat, Karadeniz k\u0131y\u0131lar\u0131nda ya\u015fayan ve arada bir Kafkas da\u011flar\u0131n\u0131 a\u015farak bat\u0131 Asya\u2019ya sald\u0131ran boylard\u0131r (Ayn\u0131 kitap, 85-91).<\/p>\n
42- Hala art\u0131klar\u0131 mevcut olan settir ki Araplar buna \u201cBab-\u00fcl-Hazer\u201d ve \u201cBab-\u00fct-T\u00fcrk\u201d derler, bizse Derbent ge\u00e7idi deriz (Ayn\u0131 kitap, 91-96).<\/p>\n
43- Sonradan bu iki ayet, bu m\u00fcnasebetle vahyedilmi\u015ftir. Bu rivayet, 53. s\u00fbrenin, yukarda i\u015faret edilen ayetlerinden sonraki 23. ayetinden de a\u00e7\u0131k\u00e7a anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi tamam\u0131yla uydurmad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc 23. ayette, putlar\u0131n, hi\u00e7bir \u015feye g\u00fc\u00e7leri yetmedi\u011fi ve onlar\u0131n, m\u00fc\u015frikler ve atalar\u0131 taraf\u0131ndan konmu\u015f birer addan ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131klar\u0131 bildirilmektedir. Ayn\u0131 zamanda s\u00f6ylenen bir s\u00f6z\u00fcn i\u00e7inde hem medih, hem zem olamaz. Olsa dinleyenler, s\u00f6yleyeni de kabul etmezler, s\u00f6yleneni de. Bu bak\u0131mdan, esasen senedi zay\u0131f olan olay\u0131 tevile hi\u00e7 l\u00fczum yoktur, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00f6yle bir olay yoktur.<\/p>\n
44- Bunun i\u00e7in vuran ki\u015finin, dirse\u011fini bedeninden ay\u0131rmamas\u0131 gerektir. Bu bak\u0131mdan dayak, adeta bir te\u015fhir cezas\u0131ndan ibarettir. Zinada daya\u011f\u0131n \u015fart\u0131, zina edenle zina edilenin evli olmamalar\u0131d\u0131r. Aksi takdirde ayr\u0131 bele kadar topra\u011fa g\u00f6m\u00fcp ta\u015flayarak \u00f6ld\u00fcrme cezas\u0131 tatbik edilir.<\/p>\n
45- M\u00fcnaf\u0131klar\u0131n ba\u015f\u0131 Ubeyy o\u011flu Abdullah, bu olay\u0131 f\u0131rsat bilmi\u015f, Ayi\u015fe hakk\u0131nda k\u00f6t\u00fc s\u00f6zler s\u00f6ylemeye ba\u015flam\u0131\u015f, m\u00fcnaf\u0131klarla beraber baz\u0131 m\u00fcminler de o s\u00f6zlere inanarak dedikoduya giri\u015fmi\u015flerdi. Hz. Muhammed (s.a.a), Ayi\u015fe\u2019nin iste\u011fi \u00fczerine onu, babas\u0131n\u0131n evine g\u00f6ndermi\u015fti. Hz. Muhammed (s.a.a), bu hususta Ali (a.s) ve \u00dcsame\u2019yle dan\u0131\u015fm\u0131\u015f, \u00dcsame Ayi\u015fe\u2019nin lehinde s\u00f6zler s\u00f6ylemi\u015f, Hz. Ali (a.s) ise, kad\u0131nlar\u0131n hepsi bir, onun \u00fcst\u00fcne d\u00fc\u015fmende sebep yok demi\u015fti. Alt\u0131 ay sonra bu ayetler vahyedilmi\u015f, Hz. Muhammed (s.a.a) Ayi\u015fe\u2019yi m\u00fcjdelemi\u015f ve babas\u0131n\u0131n evinden alm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
46- do\u011fuda ve bat\u0131da olmayan kutlu zeytin a\u011fac\u0131\u201dn\u0131, Tanr\u0131y\u0131 tenzih temeline dayanan M\u00fbsa diniyle yaln\u0131z te\u015fbih temeline dayanan H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n ortas\u0131nda, ifrat ve tefritten m\u00fcnezzeh olan dini diye tevil edenler olmu\u015ftur. Bu ayeti tefsir ve Tevil yolunda \u00e7e\u015fitli s\u00f6zler s\u00f6ylenmi\u015f, hatta kitap dahi yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. (Mecma, 2, 197).<\/p>\n
47- Abdullah-az Zib\u2019ari, Abu-S\u00fcfyan ibn-al Hars, Hubayrat ibni Abu-Vahab, Musafi\u2019ibni Abdi Manaf, Abu-G\u0131rra, Abdullah, Umayyat ibni Ah\u0131ssalt, bunlardand\u0131r. Hz. Peygamberi ve ashab\u0131n\u0131 hecvederler, biz de onun gibi s\u00f6zler s\u00f6yleriz derlerdi. K\u0131z\u0131nca s\u00f6ven, s\u00f6yleyince yalanlar d\u00fczen, \u00f6v\u00fcnce yalan s\u00f6yleyip \u00f6vd\u00fc\u011f\u00fc adama, sahip olmad\u0131\u011f\u0131 vas\u0131flar\u0131 veren \u015fairlerin hepsidir diyenler de olmu\u015ftur.<\/p>\n
48- Bir g\u00fcn babas\u0131n\u0131n yan\u0131na gelmi\u015f, Hz. Muhammed (s.a.a) onu siyah abas\u0131n\u0131n alt\u0131na alm\u0131\u015f, sonra gelen Hz. Ali, Hz. Hasen ve Hz. Huseyn\u2019i de abas\u0131n\u0131n alt\u0131na alarak Allah\u2019\u0131n, bunlar Ehl-i-Beytim\u2019dir, soyumdur, sen onlardan pisli\u011fi gider, onlar\u0131 ar\u0131t, tertemiz et buyurmu\u015ftur. \u00dcmm\u00fc Seleme, ya ben ya Rasulallah dedim, sen de hayra kar\u015f\u0131s\u0131n buyurdu demi\u015ftir. Arkam o\u011flu Zeyd\u2019e g\u00f6re Ehl-i-Beyt, zekat ve sadaka almalar\u0131 haram olan Al-i Muhammed\u2019dir ve Al-i Muhammed de Ukayl, Ca\u2019fer, Abbas, Ali ile bunlar\u0131n soylar\u0131d\u0131r.<\/p>\n
49- Me\u015fhur bir rivayete g\u00f6reyse bu \u00e7ocuk, Hz. \u0130smail\u2019dir. S\u00fbrede, bu olaydan sonra ayr\u0131ca \u0130shak Peygamberin an\u0131lmas\u0131 da g\u00f6steriyor ki kurban edilecek \u00e7ocuk, M\u00fcsl\u00fcman inanc\u0131na g\u00f6re \u0130smail Peygamberdir.<\/p>\n
50- \u015eaban\u0131n on be\u015finci gecesi olarak kabul edenlerin yan\u0131ld\u0131klar\u0131 meydandad\u0131r. \u0130ni\u015fin keyfiyetinde ihtilaf vard\u0131r. Kadir Gecesi t\u00fcm olarak d\u00fcnya g\u00f6\u011f\u00fcne inmi\u015f, sonra l\u00fczum has\u0131l olduk\u00e7a ayet ayet vahyedilmi\u015ftir diyenler oldu\u011fu gibi bir y\u0131l i\u00e7inde vahyedilecekler, bu gece inmi\u015f, sonra ayet ayet vahyedilmi\u015ftir diyenler de vard\u0131r. Kadir Gecesinde indirildi demekten maksat, o gece inmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatmakt\u0131r diyenler de olmu\u015ftur.<\/p>\n
51- adla an\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu tefsiri Dahhak, M\u00fccahid ve Kelbi kabul eder. Arap\u00e7a\u2019da tencim, ay\u0131rmak anlam\u0131nad\u0131r, m\u00fcneccem, ayr\u0131lm\u0131\u015f demektir. Burdaki y\u0131ld\u0131z, \u00fclker y\u0131ld\u0131z\u0131d\u0131r diyenler de vard\u0131r. \u0130bn-i Abbas buna zahib olmu\u015ftur. Hasen\u2019e g\u00f6re do\u011frudan do\u011fruya y\u0131ld\u0131z anlam\u0131nad\u0131r. \u201c\u0130nerken\u201d den murat, k\u0131yamet g\u00fcn\u00fc, y\u0131ld\u0131z\u0131n yere d\u00fc\u015fmesidir diyenler de vard\u0131r.<\/p>\n
52- \u201cHatim\u2019de (Ka\u2019be\u2019ye dahilken tamirde binadan hari\u00e7 kalan yer) yatm\u0131\u015ft\u0131m. Cebrail geldi. G\u00f6\u011fs\u00fcm\u00fc yard\u0131, kalbimi \u00e7\u0131kard\u0131, i\u00e7i imanla dolu bir alt\u0131n kapta y\u0131kad\u0131, yerine koydu. Sonra e\u015fekten b\u00fcy\u00fck, kat\u0131rdan k\u00fc\u00e7\u00fck bembeyaz bir binek getirdi (Burak). \u00dcst\u00fcne bindim, g\u00f6z yumup a\u00e7\u0131ncaya dek Mescid-i Aksa\u2019ya vard\u0131k. Oradan d\u00fcnya g\u00f6\u011f\u00fcne \u00e7\u0131kt\u0131k. Cebrail, kap\u0131y\u0131 a\u00e7malar\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. Kimdir dendi. Cebrail\u2019im dedi. Yan\u0131ndaki kim dediler. Muhammed dedi. Peygamber olarak g\u00f6nderildi mi diye sordular, evet dedi. Merhaba, kutlu olsun geli\u015fin deyip kap\u0131y\u0131 a\u00e7t\u0131lar. Adem ordayd\u0131. Cebrail, bu, baban Adem\u2019dir, selam ver dedi. Selam verdim, selam\u0131m\u0131 al\u0131p, merhaba ey temiz o\u011ful, temiz Peygamber dedi. Sonra ikinci kat g\u00f6\u011fe \u00e7\u0131kt\u0131k. Gene kap\u0131s\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 istedi. Kimsin diye sordular. Cebrail\u2019im dedi. Yan\u0131ndaki kim dediler, Muhammed dedi. G\u00f6nderildi mi, Peygamber oldu mu diye sordular, oldu dedi. Merhaba, kutlu olsun geli\u015fin deyip kap\u0131y\u0131 a\u00e7t\u0131lar. Bir de g\u00f6rd\u00fcm ki Yahya ile \u0130sa orda; onlar, teyze o\u011fullar\u0131yd\u0131. Cebrail, bu Yahya, bu da \u0130sa, selam ver onlara dedi. Selam verdim, ald\u0131lar ve merhaba ey temiz karde\u015f, ey temiz Peygamber dediler. Sonra \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kat g\u00f6\u011fe \u00e7\u0131kt\u0131k. Gene Cebrail kap\u0131y\u0131 a\u00e7\u0131n dedi. Kimsin dendi. Cebrail\u2019im dedi. Yan\u0131ndaki kim dediler, Muhammed dedi. Peygamber olarak g\u00f6nderildi mi diye sordular. Evet dedi. Kap\u0131y\u0131 a\u00e7t\u0131lar, merhaba, kutlu olsun geli\u015fin dediler. Bakt\u0131m ki Y\u00fbsuf orda. Cebrail, bu Y\u00fbsuf dedi, selam ver. Selam verdim, ald\u0131 ve sonra merhaba temiz karde\u015f, temiz Peygamber dedi. Sonra a\u011fd\u0131k, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc kat g\u00f6\u011fe vard\u0131k. Kap\u0131y\u0131 a\u00e7\u0131n dedi. Kim o dediler, Cebrail\u2019im dedi. Yan\u0131ndaki kim dediler. Muhammed dedi. Peygamber olarak g\u00f6nderildi mi dediler, evet dedi. A\u00e7t\u0131lar, merhaba dediler, kutlu olsun geli\u015fin. G\u00f6rd\u00fcm ki \u0130dris orda. Cebrail, bu \u0130dris\u2019tir dedi, selam ver. Selam verdim, ald\u0131 ve merhaba temiz karde\u015f, temiz Peygamber dedi. Sonra be\u015finci kat g\u00f6\u011fe y\u00fckseldik. Kap\u0131y\u0131 a\u00e7\u0131n dedi, kimsin dediler, Cebrail\u2019im dedi. Yan\u0131ndaki kim dediler, Muhammed, Tanr\u0131 rahmeti, esenli\u011fi ona dedi. G\u00f6nderildi mi dediler, evet dedi. A\u00e7t\u0131lar, merhaba, kutlu olsun geli\u015fin, dediler. Bakt\u0131m ki Har\u00fbn orda. Cebrail, bu Har\u00fbn dedi, selam ver. Selam verdim, ald\u0131, merhaba temiz karde\u015f, temiz Peygamber dedi. Sonra alt\u0131nc\u0131 g\u00f6\u011fe a\u011fd\u0131k. Kap\u0131y\u0131 a\u00e7\u0131n dedi. Kimsin dediler, Cebrail\u2019im dedi. Yan\u0131ndaki kim dediler, Muhammed dedi. Peygamber olarak g\u00f6nderildi mi dediler, evet dedi. Merhaba, kutlu olsun geli\u015fin deyip kap\u0131y\u0131 a\u00e7t\u0131lar. G\u00f6rd\u00fcm ki M\u00fbsa orda. Cebrail, bu M\u00fbsa\u2019d\u0131r dedi, selam ver. Selam verdim, ald\u0131, merhaba temiz karde\u015f, temiz Peygamber dedi. Oradan ge\u00e7erken bir de bakt\u0131m, a\u011flamaya ba\u015flad\u0131. Niye a\u011fl\u0131yorsun diye soruldu. Bir gen\u00e7, benden sonra peygamber olarak g\u00f6nderildi de onun \u00fcmmetinden, benim \u00fcmmetimden daha \u00e7ok ki\u015fi cennete girecek dedi. Sonra yedinci kat g\u00f6\u011fe a\u011fd\u0131k. Kap\u0131y\u0131 a\u00e7\u0131n dedi. Kimsin dediler, Cebrail\u2019im dedi. Yan\u0131ndaki kim dediler, Muhammed dedi. Peygamber olarak g\u00f6nderildi mi, Peygamberlik verildi mi ona dendi, evet dedi. A\u00e7t\u0131lar, merhaba, kutlu olsun geli\u015fin dediler. Bir de bakt\u0131m ki \u0130brahim orda. Cebrail, bu dedi baban \u0130brahim, selam ver. Selam verdim, ald\u0131, merhaba temiz o\u011ful, temiz Peygamber dedi. Sonra Sidret-\u00fcl-M\u00fcnteha\u2019ya (S\u0131n\u0131r a\u011fac\u0131) vard\u0131k. Yemi\u015fleri iri iriydi, da\u011f gibiydi, yapraklar\u0131 fil kula\u011f\u0131na benziyordu. Cebrail, bu a\u011fa\u00e7 dedi, S\u0131n\u0131r a\u011fac\u0131 dedi. Derken d\u00f6rt \u0131rmak g\u00f6rd\u00fcm, iki tanesi a\u00e7\u0131ktan akmadayd\u0131, iki tanesi yeralt\u0131ndan. Ya Cebrail dedim, Bunlar ne \u0131rma\u011f\u0131? Cebrail, alttan akan \u0131rmaklar cennetteki iki \u0131rmak, a\u00e7\u0131ktan akanlarsa Nil\u2019le F\u0131rat dedi. Sonra beni Beyt-i Ma\u2019mur\u2019a y\u00fcceltti. Oraya her g\u00fcn yetmi\u015f bin melek girip \u00e7\u0131kmada, oras\u0131n\u0131 ziyaret etmedeydi. Sonra bana bir tas \u015farap, bir tas s\u00fct, bir tas bal sunuldu. Ben s\u00fct\u00fc i\u00e7tim. Cebrail, o i\u00e7ti\u011fin dedi, yarat\u0131l\u0131\u015ft\u0131r, yarat\u0131l\u0131\u015ftaki selamettir ve sen de ona tabisin, \u00fcmmetin de. Sonra bana her g\u00fcn elli vakit namaz farzedildi. D\u00f6nd\u00fcm, M\u00fbsa\u2019n\u0131n yan\u0131ndan ge\u00e7erken bana, ne emredildi sana diye sordu. G\u00fcnde elli vakit namaz dedim. Dayanamaz \u00fcmmetin bu elli vakte, andolsun Allah\u2019a, ben insanlar\u0131 senden \u00f6nce s\u0131nad\u0131m ve \u0130srailo\u011fullar\u0131yla \u015fiddetle sava\u015ft\u0131m, d\u00f6n Rabbine, \u00fcmmetin i\u00e7in bu emri hafifletmesini iste dedi. D\u00f6nd\u00fcm, \u0130stedim, on vaktini ba\u011f\u0131\u015flad\u0131. Geriye d\u00f6n\u00fcp M\u00fbsa\u2019n\u0131n yan\u0131ndan ge\u00e7erken bunu s\u00f6yledim M\u00fbsa, gene ayn\u0131 s\u00f6z\u00fc s\u00f6yledi. D\u00f6nd\u00fcm, on vaktini daha ba\u011f\u0131\u015flad\u0131. Gene M\u00fbsa\u2019n\u0131n yan\u0131ndan ge\u00e7erken ayn\u0131 s\u00f6z\u00fc s\u00f6yledi. Gide gele be\u015f vakit kald\u0131. M\u00fbsa, \u00fcmmetin dayanamaz dedi, ben insanlar\u0131 s\u0131nad\u0131m, d\u00f6n, Rabbinden bunu da hafifletmesini iste. \u0130stedim, art\u0131k utan\u0131r\u0131m, raz\u0131y\u0131m buna dedim. Oradan d\u00f6n\u00fcp ge\u00e7erken bir m\u00fcnadinin bana, namaz\u0131 farzettim ve kullar\u0131m\u0131n y\u00fck\u00fcn\u00fc hafiflettim diye nida etti.\u201d (Al-Tecrid, Hadis-\u00fcl-\u0130srai vel Mi\u2019rac, 2, 62-64). Buhari\u2019de, \u201cKitab-\u00fcs-Salat\u201d \u0131n ba\u015f\u0131nda da Malik o\u011flu Enes\u2019ten tahric edilen bir hadis vard\u0131r. Meal itibariyle buna \u00e7ok benzer. Ancak orda, bu hadiste bulunmayan baz\u0131 \u015feyler de vard\u0131r ki Levh\u2019a yaz\u0131 yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131, kalemlerin g\u0131c\u0131rt\u0131s\u0131n\u0131 duydu\u011fu, Cebrail\u2019le Sidre\u2019ye d\u00f6n\u00fcnce, a\u011fac\u0131n, mahiyeti bilinmeyen renklerle kapland\u0131\u011f\u0131, sonra cennete girdi\u011fi, cennetin topra\u011f\u0131n\u0131n miskten oldu\u011fu bunlar aras\u0131ndad\u0131r (al-Tecrid, I, 35-36). Mirac hakk\u0131nda daha bir\u00e7ok hadisler vard\u0131r (Mesela Kevser \u0131rama\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc gibi. al-Tecrid, 2, Kitabu Tefsir-il-Kur\u2019an, 120).<\/p>\n
\u0130bn-i Abbas, 17. s\u00fbrenin 60. ayetinde bahsedilen r\u00fcyay\u0131 tefsir ederken Hz. Peygamber\u2019in Kud\u00fcs\u2019e, Beyt-i Makbis\u2019e g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gece g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc r\u00fcyad\u0131r diyerek Mirac\u2019\u0131n r\u00fcya oldu\u011funu kail olmu\u015ftur (al-Tecrid, 2, 64). Mirac\u2019\u0131n, cismani, yahut ruhani oldu\u011funu s\u00f6yleyenler bulundu\u011fu gibi Mekke\u2019den Kud\u00fcs\u2019e cismen gitti\u011fini, g\u00f6klere de ruhen a\u011fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul edenler de bulunmu\u015ftur. 6-9. ayetlerde yakla\u015fan, ayetteki a\u00e7\u0131k ifadeye g\u00f6re Cebrail\u2019dir. B\u00f6yle oldu\u011fu halde Hz. Muhammed (s.a.a)\u2019in, Tanr\u0131ya yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyerek \u00e7e\u015fitli tevillerde bulunanlar da \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
53- Kinane o\u011fullar\u0131n\u0131n putuydu. Irak yolu \u00fcst\u00fcndeydi. Kurey\u015f, bu puta b\u00fcy\u00fck bir sayg\u0131 g\u00f6sterirdi. Menat, Evs ve Hazrec\u2019in putuydu, putlar\u0131n en eskisi buydu. Mekke ile Medine aras\u0131ndayd\u0131, ona kurban keserlerdi (Siret-\u00fcn-Nebi, c. 1, s. 48, 84 \u2013 88, not. 4, s. 90, not. 3. 17. s\u00fbrenin 60. ayetine verilen izahata bak\u0131n\u0131z).<\/p>\n
54- \u2026hadislerde rivayet edilmi\u015ftir (Bak\u0131n\u0131z, Hasan Basri \u00c7antay: Kur\u2019an-\u0131 Hak\u0131m ve Meal-i Kerim, c. 3, \u0130st. 1372-1953, s. 955-956, not. 4). Ay\u0131n k\u0131yamette yar\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 ve bunun, kesin ifadesi olarak burada mazi s\u0131ygas\u0131n\u0131n kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyenler de vard\u0131r.<\/p>\n
55- Hz. Peygambere gelmi\u015f ya Resulallah demi\u015fti, kocam Samit o\u011flu Evs, Beni ald\u0131, gen\u00e7tim, mal\u0131m vard\u0131, soyum vard\u0131. \u015eimdi kocald\u0131m, mal\u0131m\u0131 yedi, soyum sopum da\u011f\u0131ld\u0131. Derken bana z\u0131har yapt\u0131, fakat nadim oldu, tekrar birle\u015fmemize imkan var m\u0131? Hz. Peygamber, sen ona haram oldun demi\u015fti. Kad\u0131n, \u00e7ocuklar\u0131m var, onu da seviyorum diye s\u0131zlanm\u0131\u015ft\u0131. Hz. Peygamber, ayn\u0131 s\u00f6z\u00fc s\u00f6yleyince, yoksullu\u011fumu, ihtiyac\u0131m\u0131 Allah\u2019a arz ediyorum, halimden ona \u015fikayet ediyorum, Allah\u2019\u0131m, Peygamberinin dilinden bir \u015fey indir diye Tanr\u0131ya yalvarmaya koyulmu\u015ftu. Bu M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131kta ilk Z\u0131hard\u0131. Bu s\u0131rada Ayi\u015fe ba\u015f\u0131n\u0131 y\u0131k\u0131yordu. Kad\u0131na d\u00f6n\u00fcp s\u00f6z\u00fcn\u00fc k\u0131sa kes dedi, Resulullah\u2019\u0131n y\u00fcz\u00fcn\u00fc g\u00f6rm\u00fcyor musun? Vahiy gelince Hz. Peygamber terler, titrer, kendinden ge\u00e7erdi. Tam o anda da o hale gelmi\u015fti. Kendisine gelince kad\u0131na, kocan\u0131 \u00e7a\u011f\u0131r bana dedi. Kad\u0131n \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131. Hz. Peygamber, ayetleri okuduktan sonra bir kul azat edebilir misin dedi. Evs, kul pahal\u0131, bense yoksulum deyince peki dedi, iki ay, bir teviye oru\u00e7 tutabilir misin? Evs, imkan\u0131 yok dedi, g\u00fcnde \u00fc\u00e7 kere yemek yemezsem g\u00f6z\u00fcm karar\u0131r bay\u0131l\u0131r\u0131m ben. Altm\u0131\u015f yoksulu doyurabilir misin dedi. Vallahi yapamam dedi. Bunun \u00fczerine Hz. Peygamber, ben de sana on be\u015f \u00f6l\u00e7ek yard\u0131m edeyim dedi ve yard\u0131m etti. Evs yoksullar\u0131 doyurdu, kar\u0131s\u0131yla tekrar birle\u015fti.<\/p>\n
56- Hz. Peygamber, Abd\u00fclmuttalip o\u011fullar\u0131na g\u00f6nderdi. Doyurdular. Giydirdiler. Hz. Muhammed (s.a.a), bu s\u0131rada Mekke fethi i\u00e7in haz\u0131rl\u0131k yap\u0131yordu. Hat\u0131b, bunu Mekkelilere bunu Mekkelilere bildirmek i\u00e7in bir mektup yazd\u0131, kad\u0131na on dinarla bu mektubu verip g\u00f6nderdi. Hz. Muhammed (s.a.a), bunu haber al\u0131nca Ali\u2019yi, Ammar\u2019\u0131, yahut Amr\u2019\u0131, Z\u00fcbeyr\u2019i, Talha\u2019y\u0131, M\u0131kdad\u2019\u0131 ve Ebu-Nersed\u2019\u0131 kad\u0131n\u0131n ard\u0131ndan g\u00f6nderdi. Kad\u0131n\u0131 yakalad\u0131lar, mektubu sordular, inkar etti. Ali, k\u0131l\u0131\u00e7la tehdit edince sa\u00e7lar\u0131n\u0131n aras\u0131ndan mektubu \u00e7\u0131kar\u0131p verdi. Kad\u0131n\u0131 b\u0131rakt\u0131lar, mektubu Hz. Peygamber\u2019e getirdiler. Hz. Peygamber mektubu Hat\u0131b\u2019a g\u00f6sterince Hat\u0131b Mekke\u2019deki ayalimi kurtarmak i\u00e7in yapt\u0131m diyerek \u00f6z\u00fcr diledi ve affolundu.<\/p>\n
57- \u2026Hafsa\u2019yla da g\u00f6r\u00fc\u015ferek bir karara vard\u0131. Hz. Peygamber, her ikisinin yan\u0131na gitti\u011fi zaman, ya Resulullah, a\u011fz\u0131ndan arkat a\u011fac\u0131n\u0131n kokusu geliyor demi\u015flerdi. Hz. Peygamber, bu kokuyu Hz. Peygamber, bu kokuyu hi\u00e7 sevmezdi. Bal \u015ferbeti i\u00e7ti\u011fini s\u00f6yleyince ar\u0131 demi\u015flerdi, mutlaka bu a\u011fa\u00e7tan bal alm\u0131\u015f. Bunun \u00fczerine Hz. Peygamber, bir daha bal \u015ferbeti i\u00e7meyece\u011fini s\u00f6ylemi\u015fti. Ayn\u0131 zamanda Hafsa\u2019ya, bunu s\u00f6ylememesini emretmi\u015fti, fakat o, dayanamam\u0131\u015f bunu yaym\u0131\u015ft\u0131 (al-Tecrid, Kitabu Tefsir-il-Kur\u2019an, 2. 119). Mariye adl\u0131 cariyesine, Hafsa\u2019n\u0131n evinde yakla\u015fm\u0131\u015f, Hafsa buna g\u00fccenmi\u015f, Hz. Peygamber, bunun \u00fczerine bir daha Mariye\u2019ye yakla\u015fmayaca\u011f\u0131n\u0131, fakat bunu kimseye s\u00f6ylememesini buyurmu\u015f, fakat Hafsa, Ayi\u015fe\u2019ye s\u00f6ylemi\u015fti diyenler de vard\u0131r (Mecma, 2, 514-515).<\/p>\n
58- \u2026Bir kavle g\u00f6reyse inanan herkestir (Beyzavi, Medarik). Dahhak, m\u00fcminlerin hay\u0131rl\u0131s\u0131 Katade\u2019yse peygamberlerdir demi\u015f, Zeccac, ayetteki temiz anlam\u0131na gelen \u201cSalih\u201d kelimesi ceme delalet eder, b\u00fct\u00fcn inananlara \u015famildir h\u00fckm\u00fcne varm\u0131\u015ft\u0131r. M\u00fccahid, Kitabu \u015eevahid-it-Tenzil, Sedr-i Sayraf\u0131 vas\u0131tas\u0131yla \u0130mam Muhammed-\u00fcl-Bak\u0131r (a.s)\u2019dan rivayet ederek inananlar\u0131n en temizinden maksat, Hz. Ali (a.s)\u2019dir der (Mecma, 2, 515-516).<\/p>\n
59- \u2026rahman kelimesinin harflerinden bir harftir, hokkad\u0131r, levihtir, cennette bir nehirdir, bal\u0131kt\u0131r diyenler olmu\u015ftur. Bal\u0131kt\u0131r diyenler, 21. s\u00fbrenin 27. ayetinde. Yunus Peygambere \u201cZ\u00fcn-nun Bal\u0131k sahibi\u201d dendi\u011fini delil tutmu\u015flard\u0131r. Kalemden maksat da do\u011frudan do\u011fruya kalem, yahut levha, olacaklar\u0131 yazan keyfiyetini bilmedi\u011fimiz ilahi kalemdir demi\u015flerdir (al-M\u00fcfredat, s. 422-423, 531). Hukema mesle\u011fini benimseyenlerle Sufiler, kalem\u2019e tafsil bilgisi de demi\u015flerdir. Onlarca harfler, etrafl\u0131ca anlat\u0131\u015f\u0131n mazharlar\u0131d\u0131r, hepsi de m\u00fccmel bir s\u00fbrette m\u00fcrekkep hokkas\u0131ndad\u0131r. Fakat hokkada kald\u0131k\u00e7a tafsil aleminde zahir olamazlar. Fakat hokkadan, kalemle m\u00fcrekkep al\u0131nd\u0131 da yaz\u0131lmaya ba\u015fland\u0131 m\u0131 ka\u011f\u0131tta zuhur ederler ve kalem, onlar\u0131, gayeye kadar yazar. Nitekim insan\u0131n maddesi olan nutfe de insan\u0131n b\u00fct\u00fcn s\u00fbretlerini m\u00fccmel olarak toplam\u0131\u015f oldu\u011fu halde insan\u0131n kalemiyle rahim levhine intikal etmedik\u00e7e tafsil aleminde zuhur etmez; fakat rahim levhine yaz\u0131ld\u0131 m\u0131 insan s\u00fbreti, tafsil aleminde zahir olur (Ta\u2019rifat, al-Kalem maddesi, s. 75).<\/p>\n
60- Bu bah\u00e7enin, Yemen\u2019de \u015ean\u2019a’ya on iki millik bir yer olan Sarvan\u2019da oldu\u011fu rivayet edilmi\u015ftir. \u0130htiyar bir adam\u0131nm\u0131\u015f, kendisine ve \u00e7olu\u011funa \u00e7ocu\u011funa ne kadar laz\u0131msa o kadar mahsul al\u0131r, \u00f6te yan\u0131n\u0131 yoksullara da\u011f\u0131t\u0131rm\u0131\u015f, O\u011fullar\u0131, babalar\u0131 \u00f6l\u00fcnce onun gibi hareket etmemi\u015fler, bah\u00e7e de mahvolmu\u015ftur.<\/p>\n
61- \u2026Hz. Peygambere tebli\u011f etmi\u015ftir. Yahut da kerem sahibi b\u00fcy\u00fck el\u00e7i Hz. Muhammed (s.a.a)\u2019dir, telakki etti\u011fi vahyi, halka tebli\u011f buyurmu\u015ftur. 41 ve 42. ayetlerde Kur\u2019an\u2019\u0131n, \u015fair ve kahin s\u00f6z\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131, 43. ayette de alemlerin rabbinden indirildi\u011fi bildirildi\u011fine g\u00f6re ikinci mana, daha uygundur.<\/p>\n
62- \u0130bn-i Abbas ve Katade, bunlar\u0131n N\u00fbh peygamberin kavmine ait putlar olup sonradan Araplar taraf\u0131ndan da kabul edildi\u011fini s\u00f6ylemi\u015flerdir. Bunlar\u0131n, Adem Peygamberle N\u00fbh Peygamber aras\u0131ndaki devirde ya\u015fayan temiz ki\u015filer oldu\u011fu, sonradan heykelleri yap\u0131larak bunlara tap\u0131lmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 da rivayet edilmi\u015ftir. Vak\u0131di\u2019ye g\u00f6re Ved, bir erkek, S\u00fcva\u2019 kad\u0131n, Yaguus arslan, Yaug at, Nesr de kartal \u015feklindeydi (Mecma, 2, 636-537).<\/p>\n
63- Ukaz mevkiine giderken sahabesiyle sabah namaz\u0131n\u0131 k\u0131lm\u0131\u015f, cinler, Kur\u2019an\u2019\u0131 duyup kavimlerine giderek haber vermi\u015flerdir, Tanr\u0131 da bunu, bu s\u00fbreyle Hz. Muhammed (s.a.a)\u2019e bildirmi\u015ftir. Abdullah-ibn-i-Mes\u2019ud, Hz. Peygamberin bir gece Mekke\u2019den kayboldu\u011funu, nereyi arad\u0131larsa bulamad\u0131klar\u0131n\u0131, sabahleyin Hira da\u011f\u0131 taraf\u0131ndan geldi\u011fini ve cinlerden bir el\u00e7i geldi, beni \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131; gittim, onlara din tebli\u011f ettim, Kur\u2019an okudum dedi\u011fini rivayet eder (Mecma, 2, 538-539).<\/p>\n
Cin taifesi, 55. s\u00fbrenin 15. ayetine g\u00f6re alevden yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ulvileri, s\u00fcfileri, inananlar\u0131, inanmayanlar\u0131 vard\u0131r. T\u00fcrl\u00fc \u015fekillerde temess\u00fcl edebilirler. H\u00fckema mesle\u011fini benimseyenlerse cin ve \u015eeytan\u0131n, insan\u0131 do\u011fru yoldan \u00e7eviren, \u00e7elen insanlarla d\u00fc\u015f\u00fcncelerden ibaret oldu\u011funu, meleklerin de iyili\u011fe sevk eden ki\u015filer ve kuvvetler bulundu\u011funu kabul ederek tevil yolunu tutmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n
64- \u2026 ayetleri vahyedilmi\u015f, ondan sonra \u00fc\u00e7 y\u0131l vahiy kesilmi\u015ftir. Bir g\u00fcn g\u00f6kten bir ses duymu\u015f, ba\u015f\u0131n\u0131 kald\u0131r\u0131p bak\u0131nca H\u0131ra da\u011f\u0131nda, \u00fc\u00e7 y\u0131l \u00f6nce kendisine gelen mele\u011fin yerle g\u00f6k aras\u0131nda bir k\u00fcrs\u00fcde oturdu\u011funu g\u00f6r\u00fcp korkarak evine d\u00f6nm\u00fc\u015f, beni \u00f6rt\u00fcn, beni \u00f6rt\u00fcn demi\u015f, \u00f6rt\u00fcl\u00fcp b\u00fcr\u00fcn\u00fcnce bu s\u00fbre vahyedilmi\u015ftir (al-Tecrid, 1. Babu keyfe kane bed\u2019\u00fcl-vahyi ila Ras\u00fblillahi sallallahu aleyhi ve sellem, 5-6).<\/p>\n
65- \u2026 oldu\u011fu gibi bekleyi\u015f anlam\u0131na alanlar da olmu\u015ftur. Bu ayeti, Rablerinin nimetlerine bakarlar tarz\u0131nda kabul edenler de olmu\u015ftur ki bunlar, Tanr\u0131y\u0131 g\u00f6rmenin m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, nitekim 6. s\u00fbrenin 103. 7. s\u00fbrenin 143. ayetlerinde de buna i\u015faret edildi\u011fini s\u00f6yliyen ve Mu\u2019tezile\u2019nin reyini kabul edenlerdir. Bunlara g\u00f6re g\u00f6rmenin m\u00fcmk\u00fcn olmas\u0131 i\u00e7in g\u00f6r\u00fclen \u015feyin bir mekanda ve bir zaman zarf\u0131nda temekk\u00fcn\u00fc, cisim sahibi bulunmas\u0131 ve bo\u015flukta yer kaplamas\u0131 \u015fartt\u0131r. Allah\u2019sa bunlardan m\u00fcnezzehtir. Ehl-i S\u00fcnnet\u2019e g\u00f6reyse g\u00f6r\u00fcl\u00fc\u015f\u00fcn keyfiyeti malum olmamakla beraber bu ayete ve baz\u0131 hadislere nazaran ahirette, inananlar\u0131n g\u00f6zlerine kabiliyet verilecek ve Allah, cennette g\u00f6r\u00fclecektir.<\/p>\n
66- Ayn\u0131 zamanda 5. ayette itaat eden ve iyilikte bulunanlardan bahsedildi\u011fi i\u00e7in iyiler anlam\u0131na Ebrar s\u00fbresi de denir. Mekkidir, otuz bir ayettir. T\u00fcm\u00fc Mekkidir diyenlere kar\u015f\u0131l\u0131k t\u00fcm\u00fc Medenidir diyenler de olmu\u015ftur. 24. ayeti Mekkidir, 23. ayetten sonuna kadar Mekkidir diyenler de vard\u0131r.<\/p>\n
67- \u2026\u00fc\u00e7 g\u00fcn oru\u00e7 tutmay\u0131 adam\u0131\u015f, anneleriyle hizmet\u00e7ileri F\u0131dda da bu ada\u011fa kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u00c7ocuklar\u0131 iyile\u015fince Ali (a.s), bor\u00e7 olarak bir Yah\u00fbdi\u2019den biraz arpa alm\u0131\u015f, Fat\u0131ma (s.a) ekmek pi\u015firmi\u015fti. \u0130lk g\u00fcn iftar edecekleri vakit kap\u0131ya bir yoksul gelmi\u015f, alt\u0131s\u0131 da paylar\u0131n\u0131 vermi\u015flerdi. \u0130kinci g\u00fcn\u00fc bir yetim, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc g\u00fcn\u00fc bir esir gelmi\u015f, ayn\u0131 tarzda hepsi yiyeceklerini vermi\u015fler, suyla iftar etmi\u015flerdi. Bu ayetler, bu olay \u00fczerine vahyedilmi\u015ftir.<\/p>\n
68- \u2026gibi melek de de\u011fildir. Ruh denen bu yarat\u0131kla, bir saf, melekler de bir saf olarak dizilecekler diyenler vard\u0131r. M\u00fccahid, Katade, Ebu-Salih bu fikirdedir. Ruh, meleklerdendir, k\u0131yamette o, y\u00fcceli\u011fi dolay\u0131siyle ayr\u0131 bir saf te\u015fkil edecektir diyenler vard\u0131r. Bu, \u0130bn-i Mes\u2019ud, Ata ve \u0130bn-i Abbas\u2019tan rivayet edilmi\u015ftir. \u0130nsanlar\u0131n ruhlar\u0131, meleklerle ha\u015fredilecek ve ayr\u0131 bir saf te\u015fkil edecektir; bu da sur\u2019un birinci ve ikinci \u00fcf\u00fcr\u00fcl\u00fc\u015f\u00fc aras\u0131nda ve ruhlar\u0131n, bedenlere reddedilmesinden \u00f6nce olacakt\u0131r diyenler olmu\u015ftur. Atiyye, bunu \u0130bn-i Abbas\u2019tan rivayet etmi\u015ftir. Ruh\u2019tan murat Cebrail\u2019dir diyenler de olmu\u015ftur ki Dahhak bu fikri kabul eder. \u0130mam Ca\u2019fer-\u00fcs-Sad\u0131k (a.s)\u2019tan, ruh\u2019un, Cebrail ve Mikail\u2019den b\u00fcy\u00fck bir melek oldu\u011fu rivayet edilmi\u015ftir. Hasen, ruhtan maksat, insanlar\u0131n ruhlar\u0131d\u0131r, saftan da se\u00e7ilmi\u015f, ar\u0131nm\u0131\u015f olarak manas\u0131 \u00e7\u0131kar der. Ger\u00e7ek s\u00f6z, yoktur Tanr\u0131\u2019dan ba\u015fka tapacak s\u00f6z\u00fcd\u00fcr (Mecma, 2, 566).<\/p>\n
69- \u2026yerlerden \u00e7\u0131k\u0131p batt\u0131klar\u0131 yerlerde kaybolan y\u0131ld\u0131zlar, ok\u00e7ular gibi \u00e7e\u015fitli anlamlar verilmi\u015ftir.<\/p>\n
70- \u2026ne\u015feyle alan melekler gibi anlamlara yorulmu\u015ftur.<\/p>\n
71- \u2026 inen melekler, y\u0131ld\u0131zlar ve gaziler diye anlayanlar vard\u0131r.<\/p>\n
72- \u2026 ruhlar\u0131, y\u0131ld\u0131zlar, sava\u015ftaki atlar anlamlar\u0131na alanlar vard\u0131r.<\/p>\n
73- \u2026ve \u00dcmeyye\u2019yle oturup konu\u015fur, onlar\u0131 dine davet ederken g\u00f6zleri g\u00f6rmeyen \u00dcmm\u00fc Mektum o\u011flu Abdullah gelmi\u015f, ya Resulullah, Tanr\u0131n\u0131n sana \u00f6\u011fretti\u011finden bir k\u0131sm\u0131n\u0131 bana \u00f6\u011fret demi\u015f ve bu s\u00f6z\u00fc birka\u00e7 kere tekrarlam\u0131\u015ft\u0131. Hz. Peygamber, s\u00f6z\u00fcn\u00fcn kesilmesi y\u00fcz\u00fcnden s\u0131k\u0131lm\u0131\u015f, y\u00fcz\u00fcn\u00fc ek\u015fitmi\u015f ve \u00e7evirmi\u015fti. Bu ayetler, bunun \u00fczerine vahyedildi ve \u00dcmm\u00fc Mektum geldik\u00e7e, merhaba ey y\u00fcz\u00fcnden rabbimin azar\u0131na u\u011frad\u0131\u011f\u0131m diye iltifat ederdi. Onu, iki kere, Medine\u2019de halife olarak b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131. Bunu, Hz. Peygamberin \u015fan\u0131na lay\u0131k g\u00f6rmeyip yan\u0131ndakilerden birisi y\u00fcz\u00fcn\u00fc ek\u015fitti, ayetler onu anlatmadad\u0131r diyenler de olmu\u015ftur.<\/p>\n
74- \u2026Cennetlerin en y\u00fcce yeridir, cehennemin en k\u00f6t\u00fc yerinin ad\u0131 sicc\u0131n oldu\u011fu gibi. Bu s\u00f6z, oradakilerden kinayedir. M\u00fcminlerin amel defterlerinin bulundu\u011fu g\u00f6kt\u00fcr diyenler de vard\u0131r (Ayn\u0131 kitap, 351). Siccin ve \u0130lliyyin\u2019e amel defterleri diyenler de olmu\u015ftur. Ayetin zahiri manas\u0131 bu s\u00f6ze kuvvet vermektedir. Bu takdirde kafirlerin amel defterleri, kendilerini k\u00f6t\u00fc bir zindana benzeyen cehenneme s\u00fcrece\u011fi, inananlar\u0131n defterleri de kendilerini y\u00fccelere a\u011fd\u0131raca\u011f\u0131, nimetlere ula\u015ft\u0131raca\u011f\u0131 i\u00e7in sebebiyet yoluyla defterlere bu ad verilmi\u015ftir.<\/p>\n
75- \u2026kurban bayram\u0131 g\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Hz. Muhammed (s.a.a)\u2019dir, arefe g\u00fcn\u00fcd\u00fcr, melektir, Tanr\u0131d\u0131r da denmi\u015ftir. G\u00f6r\u00fcnen, arefe g\u00fcn\u00fcd\u00fcr, k\u0131yamet g\u00fcn\u00fcd\u00fcr, kurban bayram\u0131 g\u00fcn\u00fcd\u00fcr; tan\u0131k, Ka\u2019be\u2019deki Hacer-i Esved\u2019dir, g\u00f6r\u00fcnen, hac\u0131lard\u0131r. Tan\u0131k, g\u00fcnlerle gecelerdir, g\u00f6r\u00fcnen, insanlard\u0131r diyenler de olmu\u015ftur.<\/p>\n
76- \u2026Abdanagoh, Mi\u015fak ve \u015eadrak adl\u0131 \u00fc\u00e7 ki\u015fiyi, Babil\u2019de Dora ovas\u0131na diktirdi\u011fi b\u00fcy\u00fck alt\u0131n puta tapmad\u0131klar\u0131 i\u00e7in, i\u00e7inde ate\u015f yanan f\u0131r\u0131na att\u0131rd\u0131\u011f\u0131, fakat bunlar\u0131n yanmad\u0131\u011f\u0131 hikaye edilir. \u0130htimal buna i\u015farettir (3).<\/p>\n
77- \u2026ba\u015fkalar\u0131ndan korunmu\u015f demektir. Allah indinde korunmu\u015f diyenler de vard\u0131r. Levh, \u00fcst\u00fcne yaz\u0131 yaz\u0131lan d\u00fcz \u015fey anlam\u0131na gelir. \u201cLevh-i Mahfuz\u201dun keyfiyetini bilmeyiz (al-M\u00fcfredat, 472). Uzunlu\u011fu g\u00f6kle yer aras\u0131, enlili\u011fi, do\u011fu ile bat\u0131 aras\u0131 kadar olan ve ak inciden yarat\u0131lan bir levha oldu\u011fu rivayet edilmi\u015ftir (Mecma, 2, 590). Kur\u2019an\u2019da, burada, \u201ckorunmu\u015f levha\u201d diye an\u0131lan \u015fey, her \u015feyi a\u00e7\u0131klayan ve kendisine uyulmas\u0131 gereken nesne, a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 kitap, kitab\u0131n temeli anlamlar\u0131na gelen \u201c\u0130mam-i M\u00fcbin, Kitab-i M\u00fcbin, \u00dcmm-\u00fcl-Kitab\u201d gibi s\u00f6zlerle de an\u0131l\u0131r. Maksat, Tanr\u0131n\u0131n takdirini, her olacak \u015feyi, bilgisiyle kavram\u0131\u015f oldu\u011funu, her \u015feyin, onun bilgisine g\u00f6re ve muayyen bir zamanda zuhurunu anlatmakt\u0131r. Hukema mesle\u011fine uyanlarla Sufiler, korunmu\u015f levha\u2019y\u0131 \u00e7e\u015fitli tarzlarda tevil ederler (Abd\u00fclkerim-i Ciyli\u2019nin al-\u0130nsan-\u00dcl-Kamil\u2019inde Levh bab\u0131na ve Seyyid \u015eerif\u2019in Ta\u2019rifat\u2019\u0131na bak\u0131n\u0131z, 83).<\/p>\n
78- erkekli di\u015fili yarat\u0131lan b\u00fct\u00fcn yarat\u0131klard\u0131r, tekse Tanr\u0131d\u0131r tarz\u0131nda anlayanlar da olmu\u015ftur. \u00c7iftin, gece k\u0131l\u0131nan iki rikat nafile namaz, tekin de gene bir rikat, yahut \u00fc\u00e7 rikat olarak k\u0131l\u0131nan gece nafilesi oldu\u011funu, Ebu-Said\u2019il-H\u00fbdri\u2019den tahric etmi\u015flerdir. \u00c7ift bayram g\u00fcn\u00fcd\u00fcr, tek arefe g\u00fcn\u00fc; \u00e7ift terviye g\u00fcn\u00fcd\u00fcr, yani zilhiccenin sekizinci g\u00fcn\u00fcd\u00fcr, tek arefe g\u00fcn\u00fcd\u00fcr; tek Adem Peygamberdir, Zevcesiyle \u00e7ifttir; \u00e7ift b\u00fct\u00fcn g\u00fcnlerle gecelerdir, tek, ondan sonra art\u0131k gece olmayan k\u0131yamet g\u00fcn\u00fcd\u00fcr diyenler olmu\u015f, hatta \u00e7ift Safa ile Merve\u2019dir, tek de Ka\u2019be\u2019dir; \u00e7ift, Ali ile Fat\u0131ma (s.a)\u2019d\u0131r, tek de Hz. Muhammed (s.a.a)\u2019dir tarz\u0131nda tevil edenler bile bulunmu\u015ftur (Mecma, 2, 596).<\/p>\n
79- de vard\u0131r. Bir \u015fehir ad\u0131d\u0131r diyenler olmu\u015f, hatta \u0130skenderiye\u2019nin yerindeydi de denmi\u015ftir; bu \u015fehri, Ad\u2019\u0131n o\u011flu olup tanr\u0131l\u0131k davas\u0131na kalk\u0131\u015fan \u015eeddad yapt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Ad\u2019\u0131n lakab\u0131d\u0131r, di\u011fer bir ad\u0131d\u0131r diyenler de var. Direklerden maksat, g\u00fc\u00e7 kuvvet, \u015fiddet ve kudret, yahut uzun boy postur denmi\u015ftir.<\/p>\n
80- vahiy, on be\u015f g\u00fcn gecikmi\u015fti. M\u00fc\u015frikler, rabbi, Muhammed\u2019i terk etti, dar\u0131ld\u0131 ona dediler. Hatta Harb\u2019in k\u0131z\u0131 ve Ebu-Leheb\u2019in kar\u0131s\u0131 \u00dcmm\u00fc Cemil, bir g\u00fcn, ya Muhammed, \u015eeytan\u0131n\u0131 g\u00f6m\u00fcyorum, herhalde seni terk etti demi\u015fti. Bu s\u00fbre, bu olay \u00fczerine vahyedildi. Vahyin on iki, k\u0131rk, yahut birka\u00e7 g\u00fcn gecikti\u011fi ve bu gecikmenin 18. s\u00fbrede bahsi ge\u00e7en, Ashab-\u0131 Kehf ve Z\u00fcl-karneyn\u2019e aid olaylarla ruhun mahiyeti sorulunca, Tanr\u0131 dilerse demeyip yar\u0131n haber veririm demesiydi diye sebebini s\u00f6yleyenler de olmu\u015ftur.)<\/p>\n
81- \u2026ona en kolay yolu, yani dini, ibadeti, cennete girmeyi, Tanr\u0131 raz\u0131l\u0131\u011f\u0131na ermeyi, daha da kolay bir hale getiririz. Fakat kim nekeslik eder, zenginle\u015fmeyi diler, g\u00fczel s\u00f6z\u00fc yalanlarsa ona, g\u00fc\u00e7 olan ate\u015fi, cehenneme girmeyi, azaba u\u011framay\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131r\u0131z.<\/p>\n
82- rahmeti \u015famil olan, en fazla \u00fcmit veren ayet, \u201cEy nefislerine uyup hadden a\u015f\u0131r\u0131 hareket eden kullar\u0131m, Allah rahmetinden \u00fcmit kesmeyin; \u015f\u00fcphe yok ki Allah, b\u00fct\u00fcn su\u00e7lar\u0131 \u00f6rter, \u015f\u00fcphe yok ki o, su\u00e7lar\u0131 \u00f6rter, rahimdir\u201d ayetidir san\u0131yorsunuz (39, 53), halbuki biz Ehl-i Beyt deriz ki, Allah\u2019\u0131n kitab\u0131nda, insana en fazla \u00fcmit veren ayet, \u201cVe elbette yak\u0131nda rabbin, \u00f6yle \u015feyler verecek ki sana, nihayet raz\u0131 olacaks\u0131n ona\u201d ayetidir; andolsun Allah\u2019a ki Muhammed Peygamberin raz\u0131l\u0131\u011f\u0131, Tanr\u0131y\u0131 bir tan\u0131yanlara \u015fefaattir. O derece ba\u011f\u0131\u015flayacak Tanr\u0131 ki sonucu, Muhammed Peygamber raz\u0131 oldum, raz\u0131 oldum diyecektir dedi\u011fi rivayet edilmi\u015ftir. \u0130mam Ca\u2019fer-\u00fcs-Sad\u0131k (a.s), ceddimin r\u0131zas\u0131, Tanr\u0131y\u0131 bir tan\u0131yan hi\u00e7bir kimsenin cehennemde kalmamas\u0131d\u0131r buyurmu\u015ftur (Mecma, 2, 606).<\/p>\n
83- \u2026yitirdi\u011fi ve Ebu-Cehl taraf\u0131ndan bulunup dedesi Abd\u00fclmuttalib\u2019e g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc rivayet edilmi\u015ftir.<\/p>\n
84- \u0130n\u015firah suresindeki ayetlerin a\u00e7\u0131klamalar\u0131:<\/p>\n
1. Ayet Manen g\u00f6\u011fs\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131p peygamberlikle, bilgiyle geni\u015fletmedik mi? Bu y\u00fczden peygamberli\u011fe koyuldun, eziyetlere dayand\u0131n, kalbin. imanla yat\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
2. Ayet Sana a\u011f\u0131r gelen peygamberlik y\u00fck\u00fcn\u00fc hafifletmedik mi? Yahut kafirlerden \u00e7ekti\u011fi eziyetlere kar\u015f\u0131 sana tahamm\u00fcl vermedik mi?<\/p>\n
3. Ayet Ad\u0131n\u0131, tevhit kelimesinde ve ezanda, ad\u0131m\u0131zdan sonra and\u0131rd\u0131k, bu s\u00fbretle ad\u0131n\u0131 y\u00fcceltmedik mi, iman etmeyi, senin peygamberli\u011fini de ger\u00e7eklemeye ba\u011flamad\u0131k m\u0131?<\/p>\n
7. Ayet Namaz\u0131 k\u0131ld\u0131ktan sonra oturdu\u011fun yerde duaya koyul; yahut farz namazlar\u0131 k\u0131l\u0131p bitirdikten sonra gece namaz\u0131na kalk; yahut d\u00fcnya i\u015flerini yap\u0131p bitirdikten sonra namaza dur. Sava\u015ftan sonra ibadete, yahut nefsinle sava\u015fa giri\u015f, peygamberlik hizmetini bitirdikten sonra \u015fefaat et tarz\u0131nda anlayanlar da olmu\u015ftur.<\/p>\n
8. Ayet Rabbine yalvar, halktan de\u011fil, ondan iste.<\/p>\n
85- Tin suresindeki ayetlerin a\u00e7\u0131klamalar\u0131:<\/p>\n
1. Ayet Tin, incir anlam\u0131na gelir, zeytun da bildi\u011fimiz zeytindir. Bu iki nesnenin, her \u015feyinden faydalan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Tanr\u0131, bilhassa bunlar\u0131 and\u0131 denmi\u015ftir. Tin, \u015eam\u2019\u0131n, \u00fcst\u00fcne kuruldu\u011fu tepedir, Zeytun da Beyt-i Makdis\u2019in kuruldu\u011fu da\u011fd\u0131r diyenler olmu\u015ftur ki bu, Katade\u2019den rivayet edilmi\u015ftir. \u0130kreme\u2019ye g\u00f6re Tin ve Zeytun iki da\u011fd\u0131r; bu da\u011flar\u0131n birinde incir, \u00f6b\u00fcr\u00fcnde zeytin yeti\u015fti\u011fi i\u00e7in bu adlarla adlanm\u0131\u015ft\u0131r. Tin, \u015eam mescididir, zeytun da Beyt-i Makdis\u2019tir; Tin, Cudi tepesinde, N\u00fbh Peygamberin mescididir, Zeytun, Beyt-i Makdis\u2019tir; Tin, Ka\u2019be\u2019dir, Zeytun, Mescid-i Aksad\u0131r diyenler de olmu\u015ftur. \u0130ncirin, Musevili\u011fi temsil etti\u011fi s\u00f6ylenegelmi\u015ftir. 24. s\u00fbrenin 35. ayetinde M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131k, do\u011fuda ve bat\u0131da olm\u0131yan zeytin a\u011fac\u0131na benzetilmi\u015ftir.<\/p>\n
2. Ayet Tanr\u0131n\u0131n, M\u00fbsa Peygamberle g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc ve ona tecelli etti\u011fi da\u011f, Seyna\u2019daki T\u00fbr da\u011f\u0131.<\/p>\n
3. Ayet Mekke.<\/p>\n
4. Ayet \u0130ki ayak \u00fcst\u00fcnde y\u00fcr\u00fcyen yarat\u0131k. En g\u00fczel yarat\u0131k. Ak\u0131l, d\u00fc\u015f\u00fcnce, anlay\u0131\u015f, s\u00f6z s\u00f6yleme kabiliyetleriyle di\u011fer yarat\u0131klardan se\u00e7ilmi\u015f en g\u00fczel mahluk, insan.<\/p>\n
5. Ayet A\u015fa\u011f\u0131lar\u0131n en a\u015fa\u011f\u0131s\u0131; kocal\u0131k, ak\u0131l azl\u0131\u011f\u0131, zay\u0131fl\u0131k, bunakl\u0131k diye tevil edilmi\u015ftir. Cehennem diyenler de vard\u0131r ki bu takdirde kafirler kastedilmededir, nitekim bundan sonraki ayetlerde, inananlar ve iyi i\u015fler yapanlar, bu h\u00fck\u00fcmden istisna edilmi\u015ftir.<\/p>\n
86- \u2026ramazanda indirildi\u011fi a\u00e7\u0131k\u00e7a bildirildi\u011finden bu gece, ramazan ay\u0131n\u0131n i\u00e7indedir. O gecenin kadri, \u015ferefi, 3. ayetten itibaren anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi pek y\u00fcce oldu\u011fundan, yahut kadri y\u00fcce Kur\u2019an\u2019\u0131n, kadri y\u00fcce olan Peygambere o gece vahyedildi\u011finden, o y\u0131l i\u00e7inde olacak \u015feyler, o gece takdir edildi\u011finden, o gece ibadet etmenin kadri, pek \u00fcst\u00fcn bulundu\u011fundan bu adla an\u0131lm\u0131\u015f ve o geceye Kadir Gecesi denmi\u015ftir. Kadr, s\u0131k\u0131\u015fmak anlam\u0131na da geldi\u011fi cihetle o gece meleklerin yere inmesi, inenlerin kendilerine bir daha n\u00f6bet d\u00fc\u015fmemek \u00fczere g\u00f6\u011fe \u00e7\u0131kmalar\u0131, yery\u00fcz\u00fcnde \u00f6ylesine bir kalabal\u0131k meydana getirir ki ayak basacak yer bulunmaz, bu y\u00fczden Kadir Gecesi denmi\u015ftir diyenler de vard\u0131r. <\/p>\n
Baz\u0131lar\u0131na g\u00f6re Kadir Gecesi, yaln\u0131z asr\u0131 saadette vard\u0131. Fakat bu rey, umumi olmay\u0131p \u015fazd\u0131r. Ramazan\u0131n on be\u015finden sonraki tek gecelerden, yani on yedinci, on dokuzuncu, yirmi birinci, yirmi \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc, yirmi be\u015finci, yirmi yedinci, yirmi dokuzuncu gecelerden biridir; on be\u015finci ve on yedinci geceleri de bunlara katanlar vard\u0131r. Son on gecede Hz. Muhammed (s.a.a)\u2019in, kendini ibadete verdi\u011fi rivayet edilmi\u015ftir. Ebu-Said-il-H\u00fbdri de Hz. Muhammed (s.a.a)\u2019le beraber itikafa girdi\u011fini, yirminci g\u00fcn\u00fc sabah\u0131, Hz. Muhammed (s.a.a)\u2019in, Kadir Gecesi bana g\u00f6sterildi, fakat unutturuldu, onu, son on gecenin teklerinde aray\u0131n; ancak ben o sabah bal\u00e7\u0131k i\u00e7ine secde etti\u011fimi g\u00f6rd\u00fcm dedi\u011fini s\u00f6yler ve yirmi birinci gecenin sabah\u0131nda ya\u011fmur ya\u011f\u0131p mescidin dam\u0131n\u0131n damlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirip Tanr\u0131 ona rahmet etsin ve esenlikler versin, Ras\u00fblullah\u0131n bal\u00e7\u0131k i\u00e7ine secde etti\u011fini, hatta aln\u0131nda toprak eseri bulundu\u011funu g\u00f6rd\u00fcm der (al-Tecrid, Babu Fazl\u0131 Leylet-\u00fcl-Kadr, 126). \u015eafii, bunu kabul etmi\u015ftir. Hanefiyye\u2019ye g\u00f6re yirmi yedinci gecedir. \u0130mamiyye, on dokuzuncu, yirmi birinci, yirmi \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc gecelerden biri yahut her \u00fc\u00e7\u00fc, yahut da bilhassa yirmi \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc gece oldu\u011funda m\u00fcttefiktir. (Mecma, 2, 612-613). Sufiyye, ger\u00e7ek yolcunun, hak\u0131ykat yolcusunun, kendi kadrini bilip \u00f6\u011frenmesine vesile olan, sevgilisi bulunan rabbinin indindeki derecesini anlatan hususi tecelliye mazhar oldu\u011fu gecedir ki bu da birlik makam\u0131na ula\u015fmas\u0131n\u0131n iptidas\u0131d\u0131r demi\u015flerdir (Ta\u2019rifat, 84).<\/p>\n
87- \u2026i\u00e7in bu adla adlanm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lk kelimesi olan Lemyek\u00fcn adiyle de an\u0131l\u0131r. Ayn\u0131 zamanda 5. ayette ge\u00e7en \u201ch\u00fck\u00fcmleri sabit do\u011fru kitaplardaki din\u201d anlam\u0131na gelen ve \u201cKayyime\u201d kelimesi de s\u00fbrenin ba\u015fka bir ad\u0131d\u0131r. 6. ve 7. ayetlerdeki \u201cberiyye \u2013 yarat\u0131klar\u201d s\u00f6z\u00fcne bak\u0131larak \u201cBeriyye s\u00fbresi\u201d de denmi\u015ftir. Medenidir, Mekki diyenler de vard\u0131r.)<\/p>\n
88- Araplar taraf\u0131ndan o mabedin ziyaret edilmesini sa\u011flamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, fakat bir ba\u015far\u0131 elde edememi\u015fti. Bunun \u00fczerine Ka\u2019be\u2019yi y\u0131kmaya karar vermi\u015f ve bir orduyla Mekke\u2019ye gitmi\u015fti. Bu ordu, b\u00fcy\u00fck bir bozguna u\u011fram\u0131\u015f, yok olmu\u015ftu. S\u00fbre, bu olay\u0131 nakletmektedir. Bat\u0131 m\u00fctercimlerine g\u00f6re orduda bula\u015f\u0131c\u0131 bir hastal\u0131k zuhur etmi\u015f, \u00f6lenlerin cesetlerini ku\u015flar, didik didik etmi\u015flerdi. Bu orduda fil bulundu\u011fundan ve hen\u00fcz Araplarca umumi bir tarih kabul edilmedi\u011finden o y\u0131la \u201cFil y\u0131l\u0131\u201d demi\u015flerdi. Hz. Muhammed (s.a.a)\u2019in, bu olaydan elli, elli be\u015f g\u00fcn sonra do\u011fdu\u011fu s\u00f6ylenir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
1- Yaln\u0131z oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcp ona bir uyku verir, e\u011fe kemiklerinin birini al\u0131p ondan Havva\u2019y\u0131 yarat\u0131r. \u0130kisi de \u00e7\u0131r\u00e7\u0131plakt\u0131r, fakat utanmay\u0131 bilmezler. Kur\u2019an\u2019daki \u015eeytan yerine Ahd-i At\u0131yk\u2019te hayvanlar\u0131n en zekisi olan y\u0131lan ge\u00e7er. Y\u0131lan, bu a\u011fa\u00e7tan yerseniz g\u00f6zleriniz a\u00e7\u0131l\u0131r, hayr\u0131 \u015ferri tan\u0131r, Tanr\u0131lar gibi olursunuz diyerek \u00f6nce Havva\u2019y\u0131 kand\u0131r\u0131r, a\u011fac\u0131n meyvesinden yedirir, sonra Adem de yer. …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[355,356,5348,11,12],"class_list":["post-237","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-abdulbaki-golpinarli-meali","tag-abdulbaki-golpinarli","tag-abdulbaki-golpinarli-turkce-meali","tag-abdulbaki-golpinarli-meali","tag-meal","tag-turkce-meal"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kuran\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/237","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kuran\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kuran\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kuran\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kuran\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=237"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kuran\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/237\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kuran\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=237"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kuran\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=237"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kuran\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=237"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}