Canlılar yaşamlarını sürdürebilmek için, ortamdan besin ve oksijen alırlar Alınan bu maddeler hücrelere taşınmak zorun¬dadır Bir hücrelilerde taşıma sistemi yoktur Zar yüzeyi ile alı¬nan maddeler sitoplazmik hareketlerle veya endoplazmik re-tikulumla hücre içine yayılırlar Çok hücrelilerde ise taşıma ve¬ya dolaşım sistemi bulunur
Bitkilerde Taşıma
Bitkilerde taşıma sistemine ilk olarak eğrelti otlarında rastla- -nır Bitkilerde taşıma sistemi odun (ksilem) ve soymuk (floem) borularından oluşur Odun demetleri; odun boruları, canlı pa¬rankima hücreleri ve destek hücrelerinden oluşur Soymuk demetleri ise, soymuk boruları, arkadaş hücreleri ve destek hücrelerinden oluşur Odun ve soymuk borularının birlikte oluşturduğu demete iletim demeti denir Tek çeneklilerde ve tek yıllık çift çeneklilerde odun ve soymuk boruları arasında kambiyum bulunmadığından, bu demetlere kapalı demet de¬nir Çok yıllık çift çeneklilerde ise kambiyum bulunduğundan bu demetlere de açık demet denir, iletim demetleri kök, göv¬de ve yaprakta bulunur
Bitkilerde iki taşıma sistemi bulunur
1 Su ve Mineral Taşınması ;
Emici tüylerle alınan su ve mineraller, odun boruları ile ilgili bölgelere iletilirler Odun boru (ksilem) hücreleri;
– Ölüdür ve ince boru oluşturur
– İletim aşağıdan yukarı ve hızlıdır
– Su ve mineral taşır
Su ve minerallerin bitkinin üst kısımlarına taşınmasında üç faktör etkilidir -,
a) Kök Basıncı
– Köklerle suyun alınmasını sağlar
– Kökler topraktan daha yoğundur
– Yoğunluk farkı ile köklere suyun girmesidir
b) Kılcallık fadezyon
– Gövdede suyun ilerlemesini sağlar
– Kılcal odun borularında su moleküllerinin çekilerek yük¬selmesidir
c) Terleme – Kohezyon
– Yaprakların odun borularından su çekmesini sağlar
– Su molekülleri birbirini çeker
– Kökten yaprağa su yolu oluşur Terlemeyle su atılınca yoğunluk artar ve alt bölgelerden su çekilir, (yoğunluk kade-melenmesi) :
2 Organik Maddelerin Taşınması
Yapraklarda oluşturulan organik besinler ve köklerde oluşan amino asitler soymuk boruları ile taşınırlar Soymuk boru (flo¬em) hücreleri;
– Canlıdır ve maddeler sitoplazmadan geçer
– Taşıma çift yönlüdür, fakat taşıma hızı yavaştır
– Glikoz, amino asit, vitamin Vs taşır
Organik maddelerin taşınması sıvı basınçlarının farklı olması ve difüzyon kurallarına göre olur
Yaprak ve Stoma
Yapraklar gaz alış verişi, terleme, fotosentez ve oksijenli so¬lunumun yapıldığı organdır Yapraktaki stomalar gaz alışveri¬şi ve terlemeyi sağlayan gözeneklerdir Stomalar;
– İki hücreden oluşur ve epidermis hücrelerinden farklılaşır
– Hücrelerin birbirlerine bakan yüzlerinin çeperleri kalın dışa bakan çeperleri incedir
– Kloroplastı olduğu için fotosentez yapar, nişasta depolar
– Gaz alış verişi ve terlemeyi sağlar
– Kurak bölge bitkilerinde yaprakların ait yüzeyine, sulak böl¬ge bitkilerinde yaprakların üst yüzeyinde ve ılıman bölgelerde ise yaprağın her iki yüzünde bulunur
– Stoma epidermisle aynı sırada (ılıman), içeri girmiş (kurak) veya dışarı çıkmış (sulak) olabilir
– Kökte, su bitkilerinde ve odunsu gövdelerde stoma yoktur
– Açılıp kapanabilir
Stomanın Açılması
– Stoma hücrelerinin yoğunluğu arttırılır
– Fotosentezle glikoz üretilir
– Nişastadan glikoz oluşturulur
– Kofuldaki mineraller sitoplazmaya boşaltılır
– Osmotik basınç artar
– Komşu hücrelerden su gelir
– Turgor basıncı artar su
– Stoma açılır
Önce Kapalı
Stomanın Kapanması
– Stoma hücrelerinin yoğunluğu azaltılır
– Oksijenli solunumla glikoz parçalanır
– Glikozlar nişastaya çevrilir
– Mineraller kofulda depolanır
– Osmotik basınç azalır
– Komşu hücrelere su gider
– Turgor basıncı düşer
Hayvanlarda Dolaşım Sistemi
Bir hücreli ve hidra gibi çok hücreli canlılarda oksijen ve besi¬nin alınması, karbondioksit ve artıkların atılması vücut yüzeyi ile olur Bu canlılarda maddeler hücreden hücreye geçtiğin¬den dolaşım sistemleri yoktur Diğer çok hücreli hayvanlarda ise iki çeşit dolaşım sistemi bulunur
1 Açık Dolaşım
– Kan kalpten sonra vücut boşluklarında (sinüs) dolaşır
– Atar ve toplardamarlar birbirinin devamı değildir
– Kılcaldamar bulunmaz
– Kan akış hızı yavaştır
– Bazı omurgasızlarda görülür
– Karasal eklembacaklılarda trake solunumu olduğu için, kan solunum gazları (O2 ve CO2) taşımaz Dolayısı ile solunum pigmenti yoktur
– Açık dolaşım görülen ve solungaç solunumu yapan canlılar¬da kılcaldamar sadece solunum organlarında bulunur
2 Kapalı Dolaşım
– Kan, vücut boşluğuna dökülmez, damarlarda dolaşır
– Atar, toplar ve kılcaldamarlar birbirinin devamıdır
– Kan akışı hızlıdır
– Omurgasızlardan halkalı solucan, bazı yumuşakçalar (Ahta¬pot, mürekkep balığı) derisi dikenlilerde ve tüm omurgalılarda görülür
– Solunum sistemi ile dolaşım sistemi bağlantılıdır
– Kan, solunum gazlarını taşır, solunum pigmenti bulunur a) Omurgasızlarda Dolaşım
– Bazılarında (sünger, hidra vs) dolaşım sistemi yoktur
– Bazılarında (böcekler) açık dolaşım sistemi vardır
– Bazılarında (toprak solucanı) kapalı dolaşım sistemi vardır
– Örneğin toprak solucanlarında;
– Kapalı dolaşım vardır
– Kanın hareketini sağlayan yapılar bulunur
– Derideki kılcallar gazları alır
– Sindirim kanalındaki kılcallar besinleri alır
b) Omurgalılarda Dolaşım
– Kapalı dolaşım bulunur
– Taşıma pigmentleri alyuvarlardadır
– Balık, kurbağa ve sürüngenler soğuk kanlıdır
– Kuş ve memeliler sıcak kanlıdır 1 Balıklarda Dolaşım *
– Kalp iki odalıdır
– Temiz ve kirli kan karışmaz Kalpte her zaman kirli kan bu¬lunur
– Solungaçlarda temizlenen kan kalbe dönmez, vücuda dağı¬tılır
2 Kurbağalarda Dolaşım
– Kalp üç odalıdır
– Temiz ve kirli kan kalpte karışır Vücuda karışık kan gider
– Kan larvada solungaçta, erginde ise akciğerde temizlenir
3 Sürüngenlerde Dolaşım
– Kalp üç odalıdır ve yarım perdelidir (Timsahta dört odalı ve tam perdelidir)
– Temiz ve kirli kan kalpte karışır(Timsahta damarda karışır) Vücuda karışık kan gider
– Kan akciğerlerde temizlenir
4 Kuş ve Memelilerde Dolaşım
– Kalp dört odalıdır Temiz ve kirli kan ayrı ayrı dolaşır
– Kan akciğerlerde temizlenir
