YILDIRIMIN TANIMI
\n Havan\u0131n iyi bir iletken olmamas\u0131 b\u00fcnyesinde y\u00fcksek gerilimli bulutlar\u0131 olu\u015fturur. Fiziki sebeplerden \u00f6t\u00fcr\u00fc, bulutun y\u00fcklenmesi s\u0131ras\u0131nda yere yak\u0131n olan k\u0131sm\u0131 negatif de\u011ferle \u015farj olmu\u015ftur (%85 ihtimal). Bu s\u0131rada yer de bulut boyunca pozitif y\u00fcklenir. Baz\u0131 ko\u015fullarda bunun tersi y\u00fcklenme de olabilmektedir (%15 ihtimal). F\u0131rt\u0131nan\u0131n artmas\u0131yla buluttaki negatif y\u00fck oran\u0131 ve buna ba\u011fl\u0131 olarak da yerdeki pozitif y\u00fck ayr\u0131\u015fmas\u0131 h\u0131zlanarak devam eder. Bulutla yer aras\u0131ndaki potansiyel fark artt\u0131k\u00e7a aradaki havan\u0131n da delinmesi kolayla\u015f\u0131r ve belli bir de\u011ferden sonra havan\u0131n delinmesiyle olu\u015fan iletken kanal boyunca buluttan topra\u011fa veya topraktan buluta de\u015farj ba\u015flar.
\nBulutla bulut aras\u0131nda olan de\u015farja \u015fim\u015fek ve bulut \u2013 toprak de\u015farj\u0131na ise y\u0131ld\u0131r\u0131m denir.<\/p>\n
2. YILDIRIMIN OLU\u015eUMU<\/p>\n
Y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131n olu\u015fmas\u0131 i\u00e7in \u00f6ncelikle y\u0131ld\u0131r\u0131m bulutunun olu\u015fmas\u0131 ve sonras\u0131nda bu bulutun elektriksel olarak y\u00fcklenmesi gerekmektedir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde y\u0131ld\u0131r\u0131m bulutunun olu\u015fumu rahatl\u0131kla a\u00e7\u0131klanabilse de bu bulutun elektriksel olarak nas\u0131l y\u00fcklendi\u011fi konusunda kesin bilgiler yoktur. Ancak bu durum baz\u0131 teoriler ile a\u00e7\u0131klanabilmektedir.<\/p>\n
2.1.1. YILDIRIM BULUTUNUN OLU\u015eUMU<\/p>\n
Y\u0131ld\u0131r\u0131m bo\u015falmas\u0131n\u0131n \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131, atmosferde y\u00fcksek miktarda nem bulunmas\u0131 ve s\u0131cak hava ak\u0131mlar\u0131 yard\u0131m\u0131yla y\u00fckl\u00fc bulutlar\u0131n olu\u015fmas\u0131d\u0131r. Hava ak\u0131mlar\u0131, yere yak\u0131n hava tabakalar\u0131n\u0131n iyice \u0131s\u0131nmas\u0131 ile olu\u015fur. \u00c7ok b\u00fcy\u00fck y\u00fcksekliklerden a\u015fa\u011f\u0131 inen so\u011fuk hava ile bu hava tabakas\u0131 yer de\u011fi\u015ftirir. Nem ise y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131kta buharla\u015fma ile meydana gelir. Hava, yukar\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda so\u011fur ve belirli bir y\u00fckseklikte su buhar\u0131na doyaca\u011f\u0131 bir s\u0131cakl\u0131\u011fa eri\u015fir. Daha fazla y\u00fckselmesi kondenzasyona sebep olur ve bulut olu\u015fur.
\n Y\u0131ld\u0131r\u0131m bulutunun olu\u015fumunda \u00fc\u00e7 a\u015fama s\u00f6z konusudur.
\nGen\u00e7lik
\nOlgunluk
\nYa\u015fl\u0131l\u0131k
\n Gen\u00e7lik a\u015famas\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131 do\u011fru ve kenarlardan ortaya do\u011fru hava ak\u0131mlar\u0131 artar. Bu durum yakla\u015f\u0131k 10 – 15 dakika s\u00fcrer.
\n Olgunluk a\u015famas\u0131nda ya\u011fmurlar olu\u015fur. S\u0131f\u0131ra yak\u0131n s\u0131cakl\u0131k derecelerinde iyice azalan bulut kald\u0131rma kuvveti \u015fiddetli ya\u011fmurlara sebep olur. Bu s\u0131rada yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya hareket eden so\u011fuk r\u00fczgarlar g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bunlar yere ula\u015ft\u0131klar\u0131nda k\u0131sa s\u00fcreli, \u015fiddetli f\u0131rt\u0131nalara sebep olurlar. Bu a\u015fama yakla\u015f\u0131k 15 \u2013 30 dakika s\u00fcrer.
\n Ya\u015fl\u0131l\u0131k a\u015famas\u0131nda ise hava ak\u0131mlar\u0131 art\u0131k son bulmu\u015ftur. Yakla\u015f\u0131k 30 dakika s\u00fcrer.<\/p>\n
2.1.2. YILDIRIM BULUTUNDA ELEKTR\u0130K Y\u00dcKLER\u0130N\u0130N MEYDANA GEL\u0130\u015e\u0130<\/p>\n
Y\u0131ld\u0131r\u0131m bulutlar\u0131nda elektrik y\u00fcklerinin nas\u0131l olu\u015ftu\u011fu hen\u00fcz net bir \u015fekilde bilinmemektedir. Tarih boyunca bu konuda \u00e7e\u015fitli teorilerle bulutlar\u0131n y\u00fcklenmesi a\u00e7\u0131klanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu teorilerden biri Simpson ve Lomonosow\u2019 un teorisidir. Bu iki ara\u015ft\u0131rmac\u0131ya g\u00f6re bulutlardaki y\u00fckler hava ak\u0131m\u0131 yard\u0131m\u0131yla olu\u015fmaktad\u0131r. S\u0131cak ve so\u011fuk havan\u0131n yer de\u011fi\u015ftirmesi sonucunda olu\u015fan hava ak\u0131m\u0131 bulutlardaki su damlac\u0131klar\u0131n\u0131 harekete ge\u00e7irir. Hareket halindeki su damlac\u0131klar\u0131, birbirleriyle s\u00fcrt\u00fcnmesiyle, y\u00fckl\u00fc hale ge\u00e7erler.
\n Bulutlardaki hava ak\u0131mlar\u0131 su damlac\u0131klar\u0131n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131na ve tekrar birle\u015fmesine sebep olurlar. Yap\u0131lan labaratuvar \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda da\u011f\u0131lan su damlac\u0131klar\u0131ndan k\u00fc\u00e7\u00fck damlac\u0131klar\u0131n negatif, b\u00fcy\u00fck damlac\u0131klar\u0131n ise pozitif olarak y\u00fcklendi\u011fi g\u00f6zlenmi\u015ftir. Bu bilgilere g\u00f6re b\u00fcy\u00fck su damlac\u0131klar\u0131 yani pozitif y\u00fckl\u00fc damlac\u0131klar bulutun alt kademelerinde ve r\u00fczgar h\u0131z\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu b\u00f6l\u00fcmlerde olmal\u0131lar. K\u00fc\u00e7\u00fck, negatif y\u00fckl\u00fc, su damlac\u0131klar\u0131 ise r\u00fczgar taraf\u0131ndan itilmeli ve bulutun daha yukar\u0131 k\u0131s\u0131mlar\u0131nda da\u011f\u0131lmal\u0131lar.
\n Y\u0131ld\u0131r\u0131m bulutundaki y\u00fcklerin bu \u015fekilde meydana geldi\u011fi kabul edilecek olursa bulutun alt k\u0131s\u0131mlar\u0131 pozitif y\u00fckl\u00fc olaca\u011f\u0131ndan y\u0131ld\u0131r\u0131m de\u015farj\u0131 da pozitif kutbiyette olacakt\u0131r. Yap\u0131lan g\u00f6zlemler pozitif kutbiyetteki y\u0131ld\u0131r\u0131m de\u015farjlar\u0131n\u0131n %5-20 civar\u0131nda oldu\u011funu, de\u015farjlar\u0131n yakla\u015f\u0131k %80-95\u2019 inin negatif kutbiyette oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Dolay\u0131s\u0131yla Simpson ve Lomonosow\u2019 un teorileri y\u0131ld\u0131r\u0131m bulutlar\u0131ndaki elektrik y\u00fcklerinin meydana geli\u015fini tam olarak a\u00e7\u0131klayamamaktad\u0131r.
\n Bu konuda ikinci bir teori de Elster ve Geitel taraf\u0131ndan ortaya konulmu\u015ftur. Onlara g\u00f6re bulutlar\u0131n y\u00fcklenmesi tesirle elektriklenme ile a\u00e7\u0131klanmaktad\u0131r.
\n D\u00fcnya y\u00fczeyindeki elektrik y\u00fck\u00fc \u20135×105 C kabul edilirse bu y\u00fck\u00fcn i\u00e7inde bulunan su damlac\u0131klar\u0131 alt u\u00e7lar\u0131 pozitif ve \u00fcst u\u00e7lar\u0131 negatif olmak \u00fczere kutuplan\u0131rlar. Yer\u00e7ekimi etkisiyle a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru d\u00fc\u015fen b\u00fcy\u00fck su damlac\u0131klar\u0131 havan\u0131n olduk\u00e7a yava\u015f hareket eden iyonlar\u0131na yakla\u015f\u0131rlar ve bu s\u0131rada su damlac\u0131\u011f\u0131n\u0131n pozitif alt ucu havan\u0131n negatif iyonunu absorbe ederken pozitif iyonu da iter. B\u00f6ylece a\u011f\u0131r su damlac\u0131klar\u0131 negatif elektrikli par\u00e7ac\u0131klar haline gelir. Ayn\u0131 \u015fekilde kutuplanan k\u00fc\u00e7\u00fck su damlac\u0131klar\u0131 yukar\u0131ya do\u011fru hareket ederken havan\u0131n pozitif iyonlar\u0131n\u0131 absorbe ederler ve negatif iyonlar\u0131 iterler. B\u00f6ylece hafif su damlac\u0131klar\u0131 da pozitif elektrikli par\u00e7ac\u0131klar haline gelirler.
\n Bu teoriye g\u00f6re bulutun alt k\u0131s\u0131mlar\u0131nda negatif y\u00fckler bulunmaktad\u0131r. Teori negatif kutbiyetteki y\u0131ld\u0131r\u0131m de\u015farjlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayabilmektedir gibi g\u00f6z\u00fckse de asl\u0131nda eksik yanlar\u0131 mevcuttur.
\nBir y\u0131ld\u0131r\u0131m bulutunun su damlac\u0131klar\u0131ndan \u00e7ok buz kristalleri ve kar par\u00e7ac\u0131klar\u0131ndan olu\u015ftu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse, bu buz kristalleri ve kar par\u00e7ac\u0131klar\u0131n\u0131n d\u00fcnyan\u0131n elektrik alan\u0131 ile kutuplanma olas\u0131l\u0131klar\u0131 olduk\u00e7a d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr.
\nBu konu \u00fczerine \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir teori de J. I. Frenkel taraf\u0131ndan ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Frenkel\u2019 e g\u00f6re havada her iki i\u015faretli iyonlar var oldu\u011fundan, d\u00fcnyan\u0131n negatif elektrik y\u00fckleri ka\u00e7maya ve iyonosferin pozitif elektrik y\u00fckleri ile birle\u015fmeye yatk\u0131nd\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla d\u00fcnyan\u0131n azalan elektrik y\u00fck\u00fcn\u00fc s\u00fcrekli olarak takviye edecek bir olay\u0131n olmas\u0131 gerekmektedir. D\u00fcnyan\u0131n elektrik y\u00fck\u00fcn\u00fcn sabit kalmas\u0131nda en \u00f6nemli rol\u00fc negatif y\u0131ld\u0131r\u0131m de\u015farjlar\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r. Bu teoriye g\u00f6re her iki i\u015faretli iyonlardan olu\u015fan hava ile k\u00fc\u00e7\u00fck su damlac\u0131klar\u0131 veya buz kristallerinden meydana gelen bir ortam g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131n\u0131r ve havan\u0131n negatif iyonlar\u0131n\u0131n daha k\u00fc\u00e7\u00fck su damlac\u0131klar\u0131na veya buz kristallerine kondu\u011fu var say\u0131l\u0131r. Buna g\u00f6re bulut, negatif elektrikli su damlac\u0131klar\u0131 ve pozitif iyonlu havadan olu\u015fur. (negatif iyonlar su damlac\u0131klar\u0131 taraf\u0131ndan yutulmu\u015ftur).<\/p>\n
Y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131n Olu\u015fumu<\/p>\n
Bir y\u0131ld\u0131r\u0131m bo\u015falmas\u0131n\u0131n olu\u015fabilmesi i\u00e7in elektrik alan \u015fiddetinin 2500kV\/m de\u011ferine ula\u015fmas\u0131 gerekmektedir. Buluttaki elektrik alan \u015fiddeti de\u011feri yeterince artt\u0131\u011f\u0131nda bulut \u2013 bulut veya bulut \u2013 yery\u00fcz\u00fc de\u015farj\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. E\u011fer yery\u00fcz\u00fcndeki alan \u00e7e\u015fitli sebeplerden \u00f6t\u00fcr\u00fc (y\u00fcksek kuleler, g\u00f6kdelenler, v.b.) bozulmu\u015fsa bu takdirde de yery\u00fcz\u00fc bulut de\u015farj\u0131 g\u00f6r\u00fclebilmektedir.
\n Bulut yery\u00fcz\u00fc de\u015farj\u0131, bulutun pozitif veya negatif y\u00fckl\u00fc b\u00f6lgelerinden a\u015fa\u011f\u0131ya veya yery\u00fcz\u00fcndeki pozitif veya negatif y\u00fckl\u00fc sivri u\u00e7lar\u0131ndan yukar\u0131ya ba\u015flayabildi\u011fi i\u00e7in, d\u00f6rt \u00e7e\u015fitte olabilir.<\/p>\n
Yukar\u0131ya \u00c7\u0131kan Y\u0131ld\u0131r\u0131m<\/p>\n
Bu tip y\u0131ld\u0131r\u0131mlar genelde yerin pozitif y\u00fckl\u00fc sivri b\u00f6lgelerinden, bulutun negatif y\u00fckl\u00fc b\u00f6lgesine ba\u015flayan \u00f6n bo\u015falmalar \u015feklinde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. De\u015farjlar genelde d\u00fczg\u00fcn araziler \u00fczerindeki \u00e7ok y\u00fcksek yap\u0131lardan (GSM kuleleri), veya yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn y\u00fcksek da\u011fl\u0131k kesimlerinden ba\u015flarlar. Bu y\u00fcksek kesimlerin sivri u\u00e7lar\u0131ndan buluta do\u011fru \u00f6n bo\u015falmalar ba\u015flar. Bu s\u0131rada 1 ila 10kA aras\u0131nda de\u011fi\u015fen ak\u0131mlar g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. De\u015farj tam olgunla\u015ft\u0131\u011f\u0131nda ak\u0131m de\u011feri 10kA\u2019 i bulur.<\/p>\n
A\u015fa\u011f\u0131ya \u0130nen Y\u0131ld\u0131r\u0131m<\/p>\n
Bir bulutun alt k\u0131sm\u0131ndaki enerji yeterli seviyeye geldi\u011fi zaman topra\u011fa do\u011fru bir elektron demeti harekete ge\u00e7er. Birinci demet 10 ile 50 metrelik mesafeyi 50 000 \u2013 60 000 km\/sn aras\u0131ndaki h\u0131zla kat eder. 30 ile 100 mikron saniye s\u00fcren bir aradan sonra ikinci bir de\u015farj birinci de\u015farj\u0131n yolunu izler ve birinciden 30 ile 50 metre aras\u0131 daha ileri gider. Daha sonra \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc de\u015farj ard\u0131ndan d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc de\u015farj meydana gelir. Her bir de\u015farj \u00f6ncekinden 30 ile 50 metre ileri giderek \u015fim\u015fe\u011fin ucunun yery\u00fcz\u00fcne yakla\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. \u00d6n bo\u015falma yere yakla\u015ft\u0131k\u00e7a elektrik alan\u0131 havan\u0131n delinme dayan\u0131m\u0131 \u00fczerine \u00e7\u0131kacak kadar artar. B\u00f6ylece yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn sivri bir noktas\u0131ndan bir bo\u015falma yukar\u0131ya do\u011fru ilerleyerek \u00f6n bo\u015falma ile birle\u015fir. Yakla\u015f\u0131k 50.000km\/sn\u2019 lik bir h\u0131zla a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131ya do\u011fru iyonizasyonlu ve kanalda depo edilen y\u00fck\u00fc topra\u011fa bo\u015falt\u0131r. Bu de\u015farj esnas\u0131nda 200 000 Ampere kadar \u00e7\u0131kan ak\u0131m 100 milyon voltluk bir gerilim ile topra\u011fa akar
\n3. YILDIRIMIN ETK\u0130LER\u0130<\/p>\n
3.1. Elektrodinamik Etkisi<\/p>\n
Y\u0131ld\u0131r\u0131m ak\u0131m yolunun bir k\u0131sm\u0131n\u0131n di\u011fer bir k\u0131sm\u0131n magnetik alan\u0131 i\u00e7inde bulunmas\u0131 halinde b\u00fcy\u00fck kuvvetler meydana gelir. Bu etki sonucunda ince anten borular\u0131nda ezilme, paralel iletkenlerde \u00e7arp\u0131\u015fma, iletken kro\u015felerinin s\u00f6k\u00fclmesi gibi hadiseler olu\u015fur.<\/p>\n
3.2. Bas\u0131n\u00e7 ve Ses Etkisi<\/p>\n
Y\u0131ld\u0131r\u0131m kanal\u0131 i\u00e7indeki elektrodinamik kuvvetlerden ileri gelen bas\u0131n\u00e7 bu ak\u0131m\u0131n s\u00f6nmesi ile patlama \u015feklinde havay\u0131 genle\u015ftirerek g\u00f6k g\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fcn\u00fc meydana getirir. Bu g\u00fcr\u00fclt\u00fc yak\u0131nlarda bulunanlara patlama etkisi yaratabilir. Cam k\u0131r\u0131lmas\u0131 gibi olaylarla da kar\u015f\u0131la\u015f\u0131labilir. G\u00f6k g\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fcn\u00fcn bir nedeni de meydana gelen \u0131s\u0131 enerjisinin olduk\u00e7a b\u00fcy\u00fck ve ani bir genle\u015fme meydana getirmesidir.<\/p>\n
3.3. Elektrokimyasal Etkisi<\/p>\n
B\u00fcy\u00fck ak\u0131m \u015fiddetlerinde elektrolit par\u00e7alanma sonucu demir, \u00e7inko, kur\u015fun gibi metaller a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar.<\/p>\n
3.4. I\u015f\u0131k Etkisi<\/p>\n
Y\u0131ld\u0131r\u0131m de\u015farj\u0131 s\u0131ras\u0131nda olu\u015fan iletken kanal etraf\u0131na \u00e7ok parlak bir \u0131\u015f\u0131k yayar. Bu \u0131\u015f\u0131k yak\u0131n mesafelerde g\u00f6z kama\u015fmas\u0131 veya ge\u00e7ici g\u00f6rme bozuklu\u011fu meydana getirebilir.<\/p>\n
3.5. Is\u0131 Etki<\/p>\n
Y\u0131ld\u0131r\u0131m bo\u015falmas\u0131n\u0131n \u0131s\u0131 etkisi ak\u0131m\u0131n ge\u00e7ti\u011fi iletkenlerde bir s\u0131cakl\u0131k art\u0131\u015f\u0131 ortaya \u00e7\u0131kartmas\u0131d\u0131r. Ak\u0131m y\u00fcksek de\u011ferlerde olmas\u0131na ra\u011fmen s\u00fcresinin \u00e7ok k\u0131sa olmas\u0131 sebebi ile iletkenlerde \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir \u0131s\u0131 art\u0131\u015f\u0131 olmaz.<\/p>\n
4. YILDIRIMDAN KORUNMA Y\u00d6NTEMLER\u0130<\/p>\n
Bu b\u00f6l\u00fcmde binalar\u0131n y\u0131ld\u0131r\u0131mdan korunmas\u0131 i\u00e7in tarih boyunca kullan\u0131lm\u0131\u015f ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de kullan\u0131lmakta olan y\u00f6ntemlerden s\u00f6z edilecektir.
\n Y\u0131ld\u0131r\u0131mdan korunma g\u00fcn\u00fcm\u00fczde iki \u015fekilde yap\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n
a- Pasif yakalama u\u00e7lar\u0131
\nb- Aktif yakalama u\u00e7lar\u0131<\/p>\n
Y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131 \u00e7ekme \u00f6zelli\u011fi olmayan, sivri \u00e7ubuklar\u0131n kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 pasif yakalama u\u00e7lar\u0131 y\u0131ld\u0131r\u0131mdan korunma y\u00f6ntemleri aras\u0131nda en eski olan\u0131d\u0131r. Bu konudaki ilk \u00e7al\u0131\u015fmalar 1760 l\u0131 y\u0131llarda Franklin taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Franklin, korunacak olan yap\u0131n\u0131n \u00fczerine sivri u\u00e7lu bir demir koyup, iletkenlerle de topra\u011fa irtibatlayarak ilk y\u0131ld\u0131r\u0131mdan korunma sistemini kurdu.
\n O d\u00f6nemlerde konulan \u00e7ubu\u011fun etkinlik sahas\u0131, \u00e7ubuk boyunu yar\u0131\u00e7ap kabul eden bir daire olarak kabul edilmi\u015fti. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise koruma \u00e7ap\u0131 \u00e7ubuk boyu olarak kabul edilmektedir.
\nFranklin \u00e7ubu\u011fu kullan\u0131larak yap\u0131lan bu koruma daha sonralar\u0131 1884 lerde Melsens taraf\u0131ndan daha da geli\u015ftirilerek g\u00fcn\u00fcm\u00fczde s\u0131kl\u0131kla kullan\u0131lan Faraday kafesi olu\u015fturuldu.<\/p>\n
4. 1. FARADAY KAFES\u0130<\/p>\n
Faraday\u2019 \u0131n, yapm\u0131\u015f oldu\u011fu \u00e7al\u0131\u015fmalarla iletken bir kafes i\u00e7indeki elektrik alan\u0131n s\u0131f\u0131r oldu\u011funu belirlemesi \u00fczerine Melsens 1884 de korunacak hacmi iletken bir kafes i\u00e7ine alma fikrini ortaya atm\u0131\u015ft\u0131r. Melsens\u2019 in kuraca\u011f\u0131 bu kafes sistemi \u015fu \u015fekilde olacakt\u0131.
\n Korunacak olan yap\u0131, \u00e7at\u0131s\u0131 ve yan duvarlar\u0131 iyi iletkenlerle (bak\u0131r)yatay ve dikey bir \u015fekilde sar\u0131larak , bak\u0131r kafes i\u00e7ine al\u0131nacakt\u0131r. \u00c7at\u0131 \u00fczerinde belirli aral\u0131klarla dikey sivri \u00e7ubuklar konulacak, tabanda ise iletkenler \u00e7ok noktadan topraklanacakt\u0131.
\n Bu \u015fekilde binan\u0131n her noktas\u0131 e\u015f potansiyel hale gelecek ve herhangi bir y\u0131ld\u0131r\u0131m de\u015farj\u0131nda tehlikeli ak\u0131mlar tamamen \u00f6r\u00fclen bak\u0131r kafes \u00fczerinden topra\u011fa akaca\u011f\u0131ndan binaya bir zarar gelmeyecektir. Bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ger\u00e7ekten de iyi bir koruma gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen Faraday Kafesi sistemi uygulamadaki zorluklar ve bilin\u00e7li veya bilin\u00e7siz yap\u0131lan yanl\u0131\u015f uygulamalar sonucu efektivitesini kaybetmektedir. Faraday kafesinin g\u00fcvenli\u011fi kafesin g\u00f6zlerinin boyutlar\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu g\u00f6zler nekadar k\u00fc\u00e7\u00fck olursa kafes okadar g\u00fcvenli olacakt\u0131r.
\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde daha az iletken kullanma, g\u00f6zlerin aral\u0131klar\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fck tutmakla i\u015fi daha \u00e7abuk bitirme, i\u015f\u00e7ilik maliyetini azaltarak daha fazla kar etme gibi d\u00fc\u015f\u00fcnceler y\u00fcz\u00fcnden Faraday kafesi do\u011fru olarak kurulmamaktad\u0131r. Gerekti\u011fi gibi kurulmayan kafes ise y\u0131ld\u0131r\u0131ma kar\u015f\u0131 iyi bir koruma sa\u011flamayacakt\u0131r.
\n\u0130yi kurulmu\u015f bir faraday kafes sistemi ise gerek i\u015f\u00e7ilik gerekse maliyet olarak olduk\u00e7a pahal\u0131d\u0131r. Ayr\u0131ca kurulan kafesin, ek yerlerindeki oksitlenme veya ba\u015fka sebeplerden \u00f6t\u00fcr\u00fc, periyodik bak\u0131m\u0131 yap\u0131lmas\u0131 gerekecek bu da ilave masraflara yol a\u00e7acakt\u0131r. Bak\u0131m ekibinin \u00e7at\u0131da dola\u015fmas\u0131 belki de \u00e7at\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan farkl\u0131 masraflar ortaya \u00e7\u0131kartabilecektir.
\n \u0130yi kurulmam\u0131\u015f bir kafes sistemine \u00f6rnek vermek gerekirse Mont Blanc G\u00f6zlemevi g\u00f6sterilebilir. Burada binan\u0131n topra\u011fa oturan yatay y\u00fcz\u00fcn\u00fcn de sar\u0131lmas\u0131 gerekirken bu yap\u0131lmay\u0131p kafesin buradaki kapan\u0131\u015f\u0131 i\u00e7in topra\u011f\u0131n iletkenli\u011fine g\u00fcvenilmi\u015ftir. Halbuki bu iletkenlik \u00e7o\u011fu zaman yetersiz kalmaktad\u0131r. Bu sebeplerden \u00f6t\u00fcr\u00fc g\u00f6zlem evinde y\u0131ld\u0131r\u0131m darbelerinden dolay\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc kazalar olmu\u015ftur.<\/p>\n
PARATONERLER (AKT\u0130F YAKALAMA U\u00c7LARI)<\/p>\n
Pasif yakalama u\u00e7lar\u0131n\u0131n aksine paratonerler, buluta do\u011fru iyonize bir yol a\u00e7arak veya iyon g\u00f6ndererek, y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131 \u00e7ekme \u00f6zelli\u011fi g\u00f6sterirler. Kendi aralar\u0131nda da \u00e7al\u0131\u015fma prensipleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan farkl\u0131l\u0131k g\u00f6steren paratonerler bu b\u00f6l\u00fcmde \u00fc\u00e7 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda anlat\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n
4.2. RADYOAKT\u0130F PARATONER<\/p>\n
M. Dauzere\u2019 nin (1930) y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131n \u00e7ok\u00e7a g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc yerlerde havan\u0131n normal \u015fartlara g\u00f6re daha y\u00fcksek bir iyonizasyona sahip oldu\u011funu g\u00f6zlemlemesi ile iyonize edici paratonerlerin kullan\u0131mlar\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 olmu\u015ftur. Bu konudaki ilk deneyi Szillard yapm\u0131\u015ft\u0131r. Szillard iletken bir \u00e7ubu\u011fun \u00fczerine radyum koyarak yapt\u0131\u011f\u0131 denemelerde ba\u015far\u0131lar elde etmesi ise radyoaktif paratonerlerin ba\u015flang\u0131c\u0131 olmu\u015ftur.
\n Temel olarak i\u00e7erdi\u011fi radyoaktif elementin yayd\u0131\u011f\u0131 radyasyon ile havay\u0131 iyonize eden radyoaktif paratonerlerin g\u00f6vdesi i\u00e7inde kur\u015fun bir hazne bulunur. Bu k\u00fcresel kur\u015fun haznenin \u00fczerinde \u0131\u015f\u0131man\u0131n engellenmemesi i\u00e7in delikler bulunur. Radyo element bu kur\u015fun hazne i\u00e7inde konur. I\u015f\u0131ma, kur\u015fundan ge\u00e7emeyece\u011fi i\u00e7in \u00fcst k\u0131s\u0131mlardaki deliklerden havaya do\u011fru y\u00f6nelecektir. Bu sa\u00e7\u0131lan pozitif iyonlar belli bir \u00e7ap i\u00e7indeki y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131 kendisine \u00e7ekerek koruma sa\u011flayacaklard\u0131r. Koruma \u00e7ap\u0131n\u0131n belirlenmesinde kullan\u0131lan radyoaktif elementin miktar\u0131 belirleyici fakt\u00f6rd\u00fcr. Kullan\u0131lan element nekadar fazla ise koruma \u00e7ap\u0131 da o oranda artar. Radyoaktif madde \u00e7ok fazla artt\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 halde koruma yar\u0131\u00e7ap\u0131nda do\u011fadaki baz\u0131 s\u0131n\u0131rlamalardan dolay\u0131 art\u0131\u015f olmad\u0131\u011f\u0131 belirlendi\u011finden, \u00fcretimlerinde en fazla koruma \u00e7ap\u0131 200m olacak \u015fekilde planlanmaktad\u0131r.
\nParatonerde kullan\u0131lan radyoaktif element alfa, beta ve gama \u0131\u015f\u0131mas\u0131 yapar.
\n Radyasyon taraf\u0131ndan havan\u0131n iyonize olma miktar\u0131 alfa \u0131\u015f\u0131mas\u0131n\u0131n kinetik enerjisiyle orant\u0131l\u0131d\u0131r. Bu sebeple radyoaktif paratonerlerin \u00fcst k\u0131s\u0131mlar\u0131nda \u0131\u015f\u0131man\u0131n h\u0131z\u0131n\u0131 yava\u015flatmayacak \u015fekilde bo\u015fluklar vard\u0131r. I\u015f\u0131ma h\u0131z\u0131n\u0131n azalmas\u0131 alfa partik\u00fcllerinin iyonlama g\u00fcc\u00fcn\u00fc nerdeyse tamamen yok ederler. 1mgr radyumun saniyede 136 milyon alfa partik\u00fcl\u00fc \u00fcretti\u011fi ve her bir partik\u00fcl\u00fcn 187 bin iyon \u00e7ifti meydana getirdi\u011fini dikkate alacak olursak, i\u00e7inde 1mgr radyum bulunan bir radyoaktif paratonerin bir saniyede 25,4 x 1012 tane pozitif iyon \u00e7ifti meydana getirdi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.
\n Meydana gelen bu y\u00fcksek iyon say\u0131s\u0131 kimi zaman, y\u0131ld\u0131r\u0131m d\u00fc\u015f\u00fcrecek kadar fazla y\u00fckl\u00fc olmayan bulutlar\u0131 da tetikleyecek ve gereksiz yere risk olu\u015fturabilecektir.
\n Gama \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131n y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131 yakalamada bir rol\u00fc olmasa da paratonerde kullan\u0131lan radyoaktif element bu \u0131\u015f\u0131may\u0131 da do\u011fal olarak yapar. Gama \u0131\u015f\u0131mas\u0131 insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in son derece tehlikelidir. Y\u00fcksek seviyeli bir gama \u0131\u015f\u0131mas\u0131na kar\u015f\u0131 \u00f6nlem al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 taktirde mide bulant\u0131s\u0131 ve kusma ile ba\u015flayan rahats\u0131zl\u0131klar h\u00fccre b\u00f6l\u00fcnmesinde d\u00fczensizlik, kanser, DNA yap\u0131s\u0131nda bozukluklara (mutasyon) ve \u00f6l\u00fcme kadar ilerleyecektir.
\n Bu paratonerlerde radyoaktif element olarak Americium 241 ve Radium 226 kullan\u0131lmaktad\u0131r. Bu elementlerin y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131 yakalamak i\u00e7in yapt\u0131klar\u0131 alfa \u0131\u015f\u0131mas\u0131n\u0131n \u00f6mr\u00fc en iyi (kuru, y\u0131prand\u0131r\u0131c\u0131 olmayan) hava ko\u015fullar\u0131nda 10 y\u0131l iken do\u011fal hava \u015fartlar\u0131nda 5 y\u0131la kadar d\u00fc\u015febilmektedir. Be\u015f ila on y\u0131l aras\u0131nda y\u0131ld\u0131r\u0131m yakalama \u00f6mr\u00fc olan radyoaktif paratonerin \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131n insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na zararlar\u0131 ise \u00e7ok daha uzun y\u0131llar boyunca s\u00fcrer.
\n Montaj\u0131 ve periyodik bak\u0131mlar\u0131 s\u0131ras\u0131nda yan\u0131na yakla\u015f\u0131rken dahi dikkatli olunmas\u0131 ve \u00e7\u0131plak elle katiyen temas edilmemesi gereken, m\u00fcmk\u00fcnse \u00f6zel eldivenler ve giysilerle yakla\u015f\u0131lmas\u0131 gereken bu paratonere maalesef yurdumuzda bu hususlara hi\u00e7 dikkat edilmeden bilin\u00e7sizce davran\u0131lmakta ve zaman zaman istenmeyen olaylar ya\u015fan\u0131lmaktad\u0131r.
\n Paratoner i\u00e7indeki radyoaktif elementin tutuldu\u011fu kur\u015fun k\u0131l\u0131f\u0131n y\u0131ld\u0131r\u0131m de\u015farj\u0131 an\u0131ndaki y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131ktan erimesiyle olu\u015fabilecek tehlike son derece \u00fcrk\u00fct\u00fcc\u00fcd\u00fcr. Serbest, koruyucu k\u0131l\u0131fs\u0131z kalan radyoaktif element k\u00fcresel bir \u015fekilde \u0131\u015f\u0131ma yapacak ve paratonerin yakla\u015f\u0131k koruma \u00e7ap\u0131 kadar olan b\u00f6lgede radyasyon de\u011feri istenmeyen bi\u00e7imde artacakt\u0131r.
\n Y\u0131ld\u0131r\u0131m riskine kar\u015f\u0131 \u00f6nlem al\u0131rken bizi \u00e7ok farkl\u0131 tehlikelerle y\u00fcz y\u00fcze getiren radyoaktif paratonerler, 1982 y\u0131l\u0131ndan beri Avrupa ve Amerika\u2019 da kullan\u0131m\u0131 yasaklanm\u0131\u015f olup \u00fclkemizde de, TAEK\u2019 in 31-03-2000 tarihli yaz\u0131s\u0131yla, kullan\u0131m\u0131na s\u0131n\u0131rlama getirmek amac\u0131yla \u00fcretiminde kullan\u0131lan radyoaktif elementlerin ithalat\u0131na bu kurum taraf\u0131ndan izin verilmemektedir. Bu geli\u015fimi takiben kullan\u0131m\u0131na da yasak getirilmesi beklenmektedir.<\/p>\n
4.3. Piezzoelektrik Prensibi ile \u00c7al\u0131\u015fan Paratoner<\/p>\n
Piezzoelektrik elementler bas\u0131nca maruz b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda y\u00fcksek gerilim \u00fcreten elementlerdir. Elementin bu \u00f6zelli\u011fi paratoner \u00fcreticileri taraf\u0131ndan kullan\u0131lm\u0131\u015f ve piezzoelektrik prensibiyle \u00e7al\u0131\u015fan paratonerler imal edilmi\u015flerdir.
\n R\u00fczgar etkisiyle sal\u0131n\u0131m yapan paratonerin g\u00f6vdesi, i\u00e7erisindeki piezzoelektrik kristallerini bas\u0131nca maruz b\u0131rak\u0131r ve y\u00fcksek gerilim darbeleri olu\u015fur. Bu darbeler paratonerin yakalama ucu \u00fczerindeki ark boynuzlar\u0131na g\u00f6nderilir ve burada ark etkisiyle hava iyonizasyona u\u011frat\u0131l\u0131r.
\n Paratonerin r\u00fczgar enerjisi ve ark boynuzu ile \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 en b\u00fcy\u00fck dez avantaj\u0131d\u0131r.<\/p>\n
4.4. ELEKTROSTAT\u0130K AKT\u0130F PARATONER PULSAR<\/p>\n
Y\u0131ld\u0131r\u0131mdan korunma teknolojilerinden en geli\u015fmi\u015f olan\u0131 elektrostatik aktif paratonerdir. Y\u0131ld\u0131r\u0131mdan daha iyi bir korunma sistemi i\u00e7in onun yap\u0131s\u0131n\u0131, olu\u015fumunu detayl\u0131 bir \u015fekilde inceleyen \u00fcreticiler buluttan yery\u00fcz\u00fcne do\u011fru inen y\u0131ld\u0131r\u0131m kolunu, yery\u00fcz\u00fcndeki herhangi bir sivri noktadan olan atlama ile birle\u015fmeden \u00f6nce, yakalay\u0131p de\u015farj\u0131 g\u00fcvenli bir \u015fekilde topra\u011fa aktarma y\u00f6ntemi ile ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar yapm\u0131\u015flard\u0131r.
\nFrans\u0131z Helita firmas\u0131n\u0131n ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 bu \u00e7al\u0131\u015fmalarda ba\u015far\u0131lar elde edilince, y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131 t\u00fcm sivri u\u00e7lardan olacak atlamalardan daha \u00f6nce yakalayan ERKEN AKI\u015e UYARILI aktif paratonerlerin (ESE, Early Streamer Emmission) \u00fcretimine ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r.
\n \u00c7al\u0131\u015fma prensibi elektrik alan \u015fiddetinin artt\u0131r\u0131lmas\u0131na dayanan PULSAR patentli tasar\u0131m\u0131 ile negatif ve pozitif t\u00fcm y\u0131ld\u0131r\u0131m \u00e7e\u015fitlerinde ayn\u0131 etkinlikte koruma yapan TEK PARATONERD\u0130R.
\n Havadaki elektrostatik y\u00fck ile \u00e7al\u0131\u015fan Pulsar ESE (Erken Ak\u0131\u015f Uyar\u0131) \u00fcnitesi, havan\u0131n SADECE y\u0131ld\u0131r\u0131m riskinin olu\u015fabilece\u011fi y\u00fcksek elektrik alan de\u011ferlerinde \u00e7al\u0131\u015farak koruma b\u00f6lgesine do\u011fru gelmekte olan y\u0131ld\u0131r\u0131ma iletken bir yol a\u00e7arak, herhangi bir sivri u\u00e7tan ve di\u011fer T\u00dcM PARATONER \u00e7ok daha \u00f6nce yakalar. Dolay\u0131s\u0131 ile y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131n d\u00fc\u015fmeyece\u011fi herhangi bir (E) e\u015fik alan \u015fiddetinde havay\u0131 ionize ederek l\u00fczumsuz de\u015farjlara sebebiyet vermez.
\n Yakalama h\u0131z\u0131 (.t) gerek Helita gerekse di\u011fer ba\u011f\u0131ms\u0131z labaratuvarlarda belirlenmi\u015f ve en yak\u0131n rakiplerinden \u00e7ok daha h\u0131zl\u0131 oldu\u011fu belgelenmi\u015ftir.
\n (.t de\u011feri bir paratonerin herhangi bir sivri uca g\u00f6re y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131 nekadar daha s\u00fcratli yakalad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren de\u011ferdir. .t b\u00fcy\u00fcd\u00fck\u00e7e paratoner koruma sahas\u0131na do\u011fru gelen y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131 di\u011fer sivri u\u00e7lara g\u00f6re daha \u00e7abuk yakalar ).
\n 2 metre uzunlu\u011fundaki som \u00e7elik \u00fcnite bak\u0131m gerektirmez ve \u00e7al\u0131\u015fma esnas\u0131nda ark \u00e7\u0131karmaz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
YILDIRIMIN TANIMI Havan\u0131n iyi bir iletken olmamas\u0131 b\u00fcnyesinde y\u00fcksek gerilimli bulutlar\u0131 olu\u015fturur. Fiziki sebeplerden \u00f6t\u00fcr\u00fc, bulutun y\u00fcklenmesi s\u0131ras\u0131nda yere yak\u0131n olan k\u0131sm\u0131 negatif de\u011ferle \u015farj olmu\u015ftur (%85 ihtimal). Bu s\u0131rada yer de bulut boyunca pozitif y\u00fcklenir. Baz\u0131 ko\u015fullarda bunun tersi y\u00fcklenme de olabilmektedir (%15 ihtimal). F\u0131rt\u0131nan\u0131n artmas\u0131yla buluttaki negatif y\u00fck oran\u0131 ve buna ba\u011fl\u0131 olarak …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[2158,3065,3063,3062,3061,3060,3064],"class_list":["post-1033","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-basinc","tag-elektrodinamik","tag-negatif-yuk","tag-nem","tag-simsek","tag-yildirim-nedir","tag-yildirimin-olusumu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1033","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1033"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1033\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1033"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1033"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1033"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}