KAYA\u00c7LAR
\nKaya\u00e7lar mineral topluluklar\u0131d\u0131r. Kaya\u00e7lar tek bir mineralden olu\u015fabilece\u011fi gibi (mermer, kuvarsit), birden fazla mineralin bir araya gelmesinde de olu\u015fabilirler (granit, bazalt).
\nKaya\u00e7lar olu\u015fumlar\u0131 s\u0131ras\u0131ndaki do\u011fal ortam\u0131 yans\u0131tan belgelerdir. Yerkabu\u011funun jeolojik geli\u015fiminin izleri bu kaya\u00e7lar \u00fczerinde i\u015flenmi\u015ftir. Bu nedenle onlar, yer tarihinin do\u011fal belgeleri say\u0131l\u0131r, kaya\u00e7lar\u0131n jeolojideki \u00f6nemleri de buradan gelir.
\nKaya\u00e7lar olu\u015fum \u015fartlar\u0131 ve k\u00f6kenlerine g\u00f6re ma\u011fmatik, tortul ve metamorfik olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 gruba ayr\u0131l\u0131r.<\/p>\n
MA\u011eMAT\u0130K KAYA\u00c7LAR<\/p>\n
Ergimi\u015f halde bir silikat hamuru durumunda olan ma\u011fman\u0131n yerkabu\u011funun derinliklerinde veya yery\u00fcz\u00fcnde so\u011fuyarak kat\u0131la\u015fmas\u0131 sonucunda meydana gelen kaya\u00e7lard\u0131r. Tabakal\u0131 yap\u0131lar\u0131 yoktur. Fosil bulundurmazlar.
\nMa\u011fma; yeri\u00e7inde bulunan gazlarla doymu\u015f y\u00fcksek bas\u0131n\u00e7 ve s\u0131cakl\u0131kta olan ergimi\u015f bir silikat kar\u0131\u015f\u0131m\u0131d\u0131r. Ma\u011fma yerin derinliklerinde ve y\u00fczeyde hareket edebilir. Ma\u011fman\u0131n yerin derinliklerindeki hareketine pl\u00fctonizma, yery\u00fcz\u00fcndeki hareketine volkanizma denir. Ma\u011fman\u0131n hareket bi\u00e7imi viskozitesiyle do\u011fru orant\u0131l\u0131d\u0131r. Asit ma\u011fmalar\u0131n (SiO2 oran\u0131 % 66\u2019dan fazla) viskozitesi y\u00fcksektir ve \u00e7ok a\u011f\u0131r akarlar. Buna kar\u015f\u0131n bazik ma\u011fmalar (SiO2 oran\u0131 % 52-45 veya daha az) daha ak\u0131c\u0131d\u0131rlar.
\nSiO2 y\u00fczdesi Asitlik > % 66
\nN\u00f6tr % 66-52
\nBazik % 52-45
\nUltrabazik < % 45 \n\n\nMa\u011fmatik kaya\u00e7lar olu\u015ftuklar\u0131 ortama g\u00f6re \u00fc\u00e7e ayr\u0131l\u0131rlar. Bunlar derinlik, damar ve y\u00fczey kaya\u00e7lar\u0131d\u0131r.\nDerinlik kaya\u00e7lar\u0131 (Pl\u00fctonik kaya\u00e7lar); Ma\u011fman\u0131n so\u011fumas\u0131 ve kat\u0131la\u015fmas\u0131 derinlerde yava\u015f yava\u015f meydana geldi\u011fi zaman tam kristalli pl\u00fctonik kaya\u00e7lar olu\u015fur (granit, siyenit, gabro). Taneler birbirine iyice kenetlenmi\u015f olduklar\u0131 i\u00e7in olduk\u00e7a serttirler ve zor k\u0131r\u0131l\u0131rlar. Bunlar genelde iri taneli ve kristalli olup, kristaller aras\u0131nda bo\u015fluk yoktur.\nDamar (Yar\u0131 Derinlik) Kaya\u00e7lar\u0131; Ma\u011fman\u0131n yery\u00fcz\u00fcne yak\u0131n yerlerinde yar\u0131k ve \u00e7atlaklar i\u00e7erisinde so\u011fuyup kat\u0131la\u015fmas\u0131 ile olu\u015fan kaya\u00e7lard\u0131r (porfir ve porfirit diye adland\u0131r\u0131l\u0131r). Bunlar\u0131n karakteristik \u00f6zelli\u011fi, hamur maddesinin cams\u0131 de\u011fil k\u00fc\u00e7\u00fck kristalli (mikrokristalin) olu\u015fu ve di\u011fer kaya\u00e7lar\u0131n yar\u0131k ve \u00e7atlaklar\u0131 i\u00e7erisinde yeralm\u0131\u015f bulunmalar\u0131d\u0131r. Esas yap\u0131sal \u00f6zellikleri iri kristallerin daha ince taneli bir fon i\u00e7inde \u00f6teye beriye da\u011f\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r.\nY\u00fczey Kaya\u00e7lar\u0131; Ma\u011fman\u0131n y\u00fczeyde veya y\u00fczeye yak\u0131n yerlerde \u00e7ok h\u0131zl\u0131 so\u011fumas\u0131 sonucu olu\u015furlar. Bu kaya\u00e7lar\u0131 olu\u015fturan ma\u011fma yar\u0131klardan veya yanarda\u011flardan p\u00fcsk\u00fcrtme sonucu y\u00fczeye \u00e7\u0131karlar. Lav ad\u0131 verilen ve y\u00fczeye \u00e7\u0131kan bu ergimi\u015f haldeki silikat kar\u0131\u015f\u0131mlar\u0131 b\u00fcnyelerinde bulunan u\u00e7ucu maddeleri ve gazlar\u0131 kaybederek aniden kristalle\u015firler. Bunlara volkanik kaya\u00e7lar da denir (andezit, riyolit, bazalt). Bu kaya\u00e7larda \u00e7o\u011funlukla g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclebilen kristaller, kristalli olmayan cams\u0131 bir hamur i\u00e7inde serpilmi\u015f olarak bulunur.\n\nMa\u011fmatik Kaya\u00e7lar\u0131n Genel \u00d6zellikleri\n1- Ma\u011fmatik kaya\u00e7lar ergimi\u015f silikat kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 \u015feklinde olan ma\u011fman\u0131n \u00e7e\u015fitli derinliklerde kat\u0131la\u015fmas\u0131 ile olu\u015ftu\u011fu i\u00e7in sedimanter serilerle hi\u00e7bir ili\u015fkisi yoktur. Yani fosilsizdir.\n2- Ma\u011fman\u0131n \u00e7e\u015fitli \u0131s\u0131da kat\u0131la\u015fmas\u0131yla bu kaya\u00e7lar meydana geldi\u011fi i\u00e7in kristalli veya yar\u0131 kristalli olabilirler. \n3- Tabakal\u0131 bir yap\u0131lar\u0131 yoktur. Ancak so\u011fumadan dolay\u0131 s\u00fctun \u015feklinde bir yap\u0131 kazanabilirler. \n4- Ma\u011fmatik kaya\u00e7lar k\u00fclte halindedir. Litosferin alt\u0131nda uyumlu veya uyumsuz \u015fekilde yerle\u015febildikleri gibi y\u00fczeyde lav ak\u0131nt\u0131lar\u0131 halinde de olabilirler. \n5- Ma\u011fmatik kaya\u00e7larda viskozite yoktur. Sadece baz\u0131 kaya\u00e7 tiplerinde ak\u0131nt\u0131 izlerine rastlanabilir veya baz\u0131 y\u00fczey kaya\u00e7lar\u0131 so\u011fan kabu\u011fu gibi soyulabilirler.\n\nMa\u011fmatik Kaya\u00e7lar\u0131n S\u0131n\u0131flamas\u0131 \n\nMa\u011fmatik kaya\u00e7lar\u0131n adland\u0131r\u0131l\u0131p s\u0131n\u0131flamas\u0131 esas itibariyle mineral bile\u015fenlerine g\u00f6re yap\u0131l\u0131r. Kuvars ve feldispatlar bu minerallerin ba\u015f\u0131nda gelir. \n\nMa\u011fmatik Kaya\u00e7lar\u0131n Yer i\u00e7inde Bulunu\u015f \u015eekilleri\n\nBatolit; Genelde granit ve granodiyorit t\u00fcr\u00fcnden kaya\u00e7lar\u0131n, derinlere do\u011fru geni\u015fleyen ve \u00fcst k\u0131s\u0131mlar\u0131 az \u00e7ok kubbe \u015fekilli olan b\u00fcy\u00fck hacimli k\u00fctlelerine Batolit denir. Batolitler \u00e7o\u011funlukla s\u0131rada\u011flar\u0131n eksenlerine paralel olarak uzan\u0131rlar. Binlerce hatta onbinlerce km2 geni\u015flikte yay\u0131l\u0131mlar\u0131 ve 15-20 km\u2019ye ula\u015fan kal\u0131nl\u0131klar\u0131 bulunmaktad\u0131r.\nBatolitleri olu\u015fturan ma\u011fma yava\u015f yava\u015f yukar\u0131ya do\u011fru y\u00fckselirken \u00fczerindeki kaya\u00e7lar\u0131 da y\u00fckseltir, kubbele\u015ftirir ve yer yer i\u00e7ine al\u0131r. Ma\u011fman\u0131n y\u00fckselmesi s\u0131ras\u0131nda i\u00e7ine ald\u0131\u011f\u0131 yabanc\u0131 kaya\u00e7 par\u00e7alar\u0131na anklav denir.\nStok; \u015eekli genellikle daire ve elipsi and\u0131r\u0131r. Yan kaya\u00e7larla olan dokanaklar\u0131 sarp ve hafif engebeli bir \u015fekil olu\u015fturur. Stoklar k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekli batolitler olarak bilinir.\nDiyapir; \u00c7evresindeki kaya\u00e7lar\u0131n katmanlar\u0131n\u0131 delip ge\u00e7tikten sonra onlar \u00fczerine kubbe gibi oturan kaya\u00e7 k\u00fctleleri diyapir olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r.\nSil; Tortul kaya\u00e7lardaki tabakalanma veya metamorfitlerdeki klivaj d\u00fczlemleri aras\u0131na giren, iki kenar\u0131 az \u00e7ok birbirine paralel ma\u011fmatik kaya\u00e7 k\u00fctlelerine denir. Sil i\u00e7ine girdi\u011fi kayac\u0131n konumuna uygun olarak yatay veya dikey olabilir. \nLakolit; Yerkabu\u011fundaki bir makro s\u00fcreksizlik a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 boyunca y\u00fckselen ma\u011fman\u0131n d\u00fcz tabanl\u0131, kubbemsi tavanl\u0131 \u015feklidir. Alanlar\u0131 birka\u00e7 y\u00fcz km2, kal\u0131nl\u0131klar\u0131 1 km dolay\u0131ndad\u0131r.\nLapolit; Bir makro s\u00fcreksizlik a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7inden y\u00fckselen magman\u0131n tabak-kase \u015fekilli olan\u0131d\u0131r. Binlerce km2lik alanlar\u0131, kilometrelerce kal\u0131nl\u0131klar\u0131 olabilir. \nDayk; \u0130\u00e7ine girdi\u011fi kaya\u00e7lar\u0131 bir duvar gibi kesen ve onlarla uyumsuz olan kaya\u00e7 k\u00fctleleridir. Yan kaya\u00e7lar\u0131 kesmesi ve iki kenar\u0131n\u0131n a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 paralel olmas\u0131 ile karakteristiktir. Geni\u015flikleri bir cm ile metrelerce, uzunluklar\u0131 kilometrelerce olabilir.\nDamar; \u00c7evre kaya\u00e7lar i\u00e7inde bulunan \u00e7atlaklar\u0131n magma ile dolmas\u0131 sonucu meydana gelen d\u00fczensiz olu\u015fuklar\u0131d\u0131r.\nLavlar; Volkanlardan yery\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kan s\u0131v\u0131 ve ak\u0131\u015fkan magmaya lav ad\u0131 verilir. Lavlar yery\u00fcz\u00fcnde bir m\u00fcddet akt\u0131ktan sonra so\u011fuyarak kat\u0131la\u015f\u0131r. Bile\u015fim itibariyle lavlar\u0131n % 90\u2019\u0131 bazaltik, % 10\u2019u ise di\u011fer y\u00fczey kaya\u00e7lar\u0131n\u0131 olu\u015fturan t\u00fcrdendir. Su alt\u0131ndaki volkanlardan \u00e7\u0131kan lavlar genellikle bas\u0131k k\u00fcre veya elipsoid \u015feklinde k\u00fctleler meydana getirirler. Bu t\u00fcr denizalt\u0131 lavlar\u0131 yast\u0131k lav (pillow lava) diye adland\u0131r\u0131l\u0131r.\nMa\u011fman\u0131n K\u00f6keni ve Olu\u015fumu\nSismik dalgalardan yararlan\u0131larak yerk\u00fcrenin \u00e7ekirde\u011fini \u00e7evreleyen manto ve kabu\u011funun kat\u0131 \u00f6zellikli oldu\u011fu bilinmektedir. Bu nedenle ma\u011fmatik kaya\u00e7lar\u0131 olu\u015fturan ma\u011fman\u0131n yerk\u00fcrenin \u00e7ekirde\u011finden kaynaklanamayaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Di\u011fer taraftan ma\u011fmatik faaliyetin yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn de\u011fi\u015fik kesimlerinde ve de\u011fi\u015fik zamanlarda meydana geldi\u011fi dikkate al\u0131n\u0131rsa, manto veya kabuk i\u00e7inde bu ma\u011fmatik faaliyetleri besleyen tek bir kayna\u011f\u0131n olamayaca\u011f\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131r. \nMa\u011fman\u0131n, mantonun \u00fcst ve kabu\u011fun alt kesimlerinde bulunan kat\u0131, silikat bile\u015fimli malzemenin yer yer veya k\u0131smen ergimesi sonucu olu\u015ftu\u011funa inan\u0131lmaktad\u0131r. \nYery\u00fcz\u00fcnde rastlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e7ok \u00e7e\u015fitli ma\u011fmatik kaya\u00e7lar, ba\u015fl\u0131ca \u00fc\u00e7 grup ana ma\u011fmadan t\u00fcremi\u015flerdir. Bunlar meydana getirdikleri en \u00e7ok volkanik kaya\u00e7 t\u00fcr\u00fcne g\u00f6re bazaltik, andezitik ve riyolitik ma\u011fma olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r.\nBazaltik Ma\u011fma; Yeri\u00e7inin 75-250 km derinlikleri aras\u0131nda yer alan Astenosfer kat\u0131n\u0131n k\u0131smen ergimesi ile meydana gelir ve en \u00e7ok okyanus ortas\u0131 s\u0131rtlarda yery\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131karak deniz diplerinde geni\u015f alanlara yay\u0131l\u0131r.\nRiyolitik Ma\u011fma; Granitik bile\u015fimli kimyasal kabu\u011fun veya sedimentlerin ergimesi sonucu meydana gelir ve silisce zengin riyolit-ignimbrit lavlar\u0131 olarak yery\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kar, k\u0131talar \u00fczerinde geni\u015f alanlar\u0131 kaplar. \nAndezitik Ma\u011fma; bazalt ile riyolit aras\u0131nda bir bile\u015fime sahiptir. Bazaltik ma\u011fman\u0131n farkl\u0131 ko\u015fullar alt\u0131nda andezitik ma\u011fmaya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc ile meydana gelir. \n- En \u00e7ok dalma-batma zonlar\u0131nda okyanusal litosferin astenosfer i\u00e7ine dalmas\u0131 ve orada ergimesi ile meydana gelir. Bu okyanusal litosferin ergiyen k\u0131sm\u0131na deniz taban\u0131ndaki sedimentlerden yeteri kadar SiO2 al\u0131n\u0131r ve andezitik ma\u011fmaya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. \n- Manto malzemesinin sulu bir ortamda k\u0131smen ergimesi\n- Mafik bir ma\u011fman\u0131n \u00e7evresindeki granitik kaya\u00e7lar\u0131 asimile etmesi\n- Bazaltik ma\u011fman\u0131n kristallenmesi s\u0131ras\u0131nda olivin gibi koyu ve a\u011f\u0131r minerallerin ana ma\u011fmadan ayr\u0131lmalar\u0131, dib k\u0131s\u0131mlara \u00e7\u00f6kmesi\nMa\u011fman\u0131n bu \u00fc\u00e7l\u00fc ayr\u0131m\u0131 ma\u011fma bile\u015fimindeki SiO2 oran\u0131na dayan\u0131r. Ortalama bir de\u011ferle bazaltik ma\u011fma % 50, andezitik ma\u011fma % 60 ve riyolitik ma\u011fma % 70 oran\u0131nda SiO2 i\u00e7erirler.\nMa\u011fman\u0131n fizikokimyasal \u00f6zelli\u011fi onun bile\u015fimine s\u0131cakl\u0131\u011fa ve ak\u0131c\u0131l\u0131\u011fa ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bile\u015fimine giren ba\u015fl\u0131ca oksitler; SiO2, Al2O3, CaO ve H2O\u2019dur. Bunlarda silisyum oksit (SiO2) ve su buhar\u0131 (H2O) ma\u011fman\u0131n \u00f6zelli\u011fini en \u00e7ok etkileyen elemanlard\u0131r.\nMa\u011fman\u0131n yo\u011funlu\u011fu; so\u011fuyup kat\u0131la\u015farak meydana getirdikleri kaya\u00e7lar\u0131n yo\u011funlu\u011fundan daha azd\u0131r. So\u011fuma ve kat\u0131la\u015fma s\u0131ras\u0131nda % 11-12 oran\u0131nda hacimleri k\u00fc\u00e7\u00fcl\u00fcr, dolay\u0131s\u0131yla yo\u011funluklar\u0131 artar. \nMa\u011fma genellikle s\u0131v\u0131 ve ak\u0131c\u0131 bir maddedir. Ak\u0131c\u0131l\u0131k derecesi veya viskozitesi bile\u015fimindeki SiO2 miktar\u0131na ve s\u0131cakl\u0131\u011fa ba\u011fl\u0131d\u0131r. SiO2 artmas\u0131 ile viskozite artar, ma\u011fman\u0131n ak\u0131c\u0131\u011f\u0131 azal\u0131r. S\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n y\u00fckselmesi ile de viskozite d\u00fc\u015fer, ak\u0131\u015fkanl\u0131k artar.\nMa\u011fma ak\u0131c\u0131l\u0131k bak\u0131m\u0131ndan suya de\u011fil asfalta benzer, viskozitesi d\u00fc\u015f\u00fck say\u0131labilen bazaltik ma\u011fma olduk\u00e7a ak\u0131c\u0131d\u0131r. Buna kar\u015f\u0131n viskozitesi y\u00fcksek riyolit ma\u011fmas\u0131 \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fckle hareket edebilmektedir.\nTORTUL KAYA\u00c7LAR\nHava ve suyun mekanik ve kimyasal etkisiyle olu\u015fan par\u00e7ac\u0131klar\u0131n (tortu) su, r\u00fczgar, dalga ve buzullarla ta\u015f\u0131n\u0131p deniz, g\u00f6l, akarsu veya kanallarda \u00fcst \u00fcste birikmesi olay\u0131na \u2018tortulla\u015fma-sedimantasyon-\u00e7\u00f6kelme; bu yolla olu\u015fan kaya\u00e7lara da tortul veya sedimanter kaya\u00e7lar denir. \nTortul Kaya\u00e7lar\u0131n Olu\u015fum Evreleri\n1- Ayr\u0131\u015fma \u2013 a\u015f\u0131nma, par\u00e7alanma-ufalanma; hava, su, \u0131s\u0131, bas\u0131n\u00e7 etkisiyle fiziksel, mekanik ve kimyasal yollarla da\u011f\u0131lma\n2- Ta\u015f\u0131nma; Hava, su, bas\u0131n\u00e7 etkisiyle yer de\u011fi\u015ftirme ve bulunulan ilk yerden uzakla\u015ft\u0131r\u0131lma\n3- \u00c7\u00f6kelme \u2013tortulla\u015fma, Birikme-depolanma; Sulu ve susuz ortamlarda toplanma\nSulu ortam: deniz, g\u00f6l, akarsu, batakl\u0131k, hali\u00e7, lag\u00fcn, k\u0131y\u0131, delta\nSusuz ortam: \u00e7\u00f6l, da\u011f, etek ve yama\u00e7lar\u0131\n4- Ta\u015fla\u015fma; Parcac\u0131k ve minerallerin bir b\u00fct\u00fcn olarak bir arada tutulmas\u0131 (\u00e7imentolanma, s\u0131k\u0131\u015fma, kristallenme) \n\u015eEK\u0130L\nAyr\u0131\u015fma; Daha\u00f6nceden olu\u015fmu\u015f kaya\u00e7lar\u0131n yery\u00fcz\u00fcnde atmosfer etkisi ile meydana gelen olaylar\u0131 kapsar. Bozulma de\u011fimi ayr\u0131\u015fma i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. 3 t\u00fcr ayr\u0131\u015fma vard\u0131r.\n1. Fiziksel Ayr\u0131\u015fma; Kaya\u00e7lar\u0131n bile\u015fiminde \u00f6nemli bir de\u011fi\u015fiklik olu\u015fturmadan par\u00e7alanmas\u0131d\u0131r. Fiziksel ayr\u0131\u015fma \u015fu nedenlerle olabilir.\n- S\u0131cakl\u0131k etkisiyle ayr\u0131\u015fma; buna g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131nlar\u0131, \u0131s\u0131nma ve so\u011fuma neden olur. Cisimler s\u0131cakl\u0131kla genle\u015fir. Kaya\u00e7taki farkl\u0131 genle\u015fme nedeniyle k\u00fctlede bir bas\u0131n\u00e7 olu\u015fur. Bas\u0131nc\u0131n devaml\u0131 de\u011fi\u015fimi ile ayr\u0131\u015fma meydana gelir.\n- Donma etkisiyle ayr\u0131\u015fma; su dondu\u011funda hacmi % 9 artar. Kaya\u00e7 bo\u015fluklar\u0131ndaki su ile b\u00fcy\u00fck itme ve patlatma kuvveti do\u011furur ve b\u00f6ylece bas\u0131n\u00e7 olu\u015fur. Bu bas\u0131n\u00e7 kayac\u0131 par\u00e7alar.\n- Tuz etkisiyle ayr\u0131\u015fma; Kuru iklimlerde zeminde ergimi\u015f halde bulunan tuz k\u0131lcal yollarla kaya\u00e7lar taraf\u0131ndan emilir. Bu tuz \u00e7atlaklarda kuruyarak kristalle\u015fir. Kristalle\u015fme ise bir itme meydana getirir. Bu itme kayac\u0131n ayr\u0131\u015fmas\u0131na neden olur.\n- Fiziksel biyolojik ayr\u0131\u015fma; Bitki k\u00f6klerinin b\u00fcy\u00fcme bas\u0131nc\u0131 kayac\u0131n ayr\u0131\u015fmas\u0131na neden olur. Toprak hayvanlar\u0131n\u0131n baz\u0131lar\u0131n\u0131n biyolojik ayr\u0131\u015fmaya faydas\u0131 vard\u0131r.\n2. Kimyasal Ayr\u0131\u015fma; Genellikle kayalarla yeralt\u0131suyu alt\u0131ndaki ili\u015fkiden do\u011far. Kimyasal ayr\u0131\u015fma, kayac\u0131n \u00f6zelliklerine, iklime, bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fcne ve zamana ba\u011fl\u0131d\u0131r. Kimyasal ayr\u0131\u015fma fiziksel ayr\u0131\u015fmalara g\u00f6re daha derinlerde olur. Kuvars kimyasal ayr\u0131\u015fmaya dayan\u0131kl\u0131, kire\u00e7ta\u015f\u0131 daha az dayan\u0131kl\u0131d\u0131r. \n- Erime etkisiyleayr\u0131\u015fma; Sadece tuzlu kaya\u00e7lar i\u00e7in \u00f6nemlidir. Kaya tuzu, jips gibi kaya\u00e7lar kimyasal olaylar etkisiyle su i\u00e7inde erir ve ayr\u0131\u015fabilir.\n- Karbonik asit etkisiyle ayr\u0131\u015fma; CO2\u2019li sular kire\u00e7ta\u015f\u0131n\u0131 kolayca eritir. \nH2O + CO2 H2CO3 (Karbonik asit)\nH2CO3 + CaCO3 Ca(HCO3)2 kire\u00e7ta\u015f\u0131n\u0131 eritir. \n- Oksidasyon etkisiyle ayr\u0131\u015fma; Koyu renkli 2 dereceli demir bile\u015fikleri pek \u00e7ok mineralde ve kaya\u00e7ta vard\u0131r. Suda erimi\u015f havan\u0131n oksijeni 2 de\u011ferli demiri oksitleyerek 3 de\u011ferli demir bile\u015fikleri yapabilir.\n- Biyolojik kimyasal ayr\u0131\u015fma; Organizmalar kimyasal ayr\u0131\u015fmaya neden olabilirler. Bakteriler, yosunlar, mantarlar \u00e7\u0131plak kaya \u00fczerine yerle\u015febilir ve bu organizmalar organik asit gibi etkileyici madde \u00fcretirler. \nA\u015f\u0131nma; Ayr\u0131\u015fma sonucu olu\u015fmu\u015f materyalin d\u0131\u015f etkenler yard\u0131m\u0131yla yerinden al\u0131nmas\u0131d\u0131r. A\u015f\u0131nma etkileri su, r\u00fczgar ve buzul olabilir. Ayr\u0131\u015fma ve a\u015f\u0131nma bazen birlikte, bazen de birbirini izleyecek \u015fekilde faaliyet g\u00f6sterirler. Ayr\u0131\u015fma \u00e7ok uzun zaman al\u0131rken a\u015f\u0131nma daha k\u0131sa zamanda olur.\nTa\u015f\u0131nma; Ayr\u0131\u015fm\u0131\u015f materyalin erimi\u015f kolloidal veya kat\u0131 halde yerinden al\u0131n\u0131p ba\u015fka y\u00f6relere g\u00f6t\u00fcr\u00fclmesi olay\u0131d\u0131r. Ta\u015f\u0131nma su, r\u00fczgar, buzul ve gravite (yer\u00e7ekimi) ile olur. Akarsular en \u00f6nemli ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131d\u0131rlar.\nAkarsuda suyun h\u0131z\u0131 dolay\u0131s\u0131yla tabandaki b\u00fcy\u00fck par\u00e7alar birbiri \u00fczerinden kayarlar. K\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7alar ise gerek zeminde gerek suyun i\u00e7erisinde akarsuyun h\u0131z\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak daha h\u0131zl\u0131 ta\u015f\u0131n\u0131rlar. Herhangi bir kaya\u00e7 par\u00e7as\u0131 akarsu ile s\u00fcr\u00fcklenme esnas\u0131nda sivri olan kenar ve k\u00f6\u015feleri t\u00f6rp\u00fclenerek yuvarlakla\u015f\u0131r. Yuvarlakla\u015fman\u0131n iyi veya k\u00f6t\u00fc geli\u015fmi\u015f olmas\u0131 bu par\u00e7an\u0131n ana kayadan uzakl\u0131\u011f\u0131 ile orant\u0131l\u0131d\u0131r. Akarsularda k\u0131r\u0131nt\u0131lar iki tip ak\u0131nt\u0131yla ta\u015f\u0131n\u0131rlar. Sakin ak\u0131nt\u0131 (laminer) \u2013\u00e7alkant\u0131l\u0131 ak\u0131nt\u0131 (t\u00fcrb\u00fclansl\u0131)\nPar\u00e7alanma; Akarsularda, buzullarda ve \u00e7\u00f6llerde taneler birbirine \u00e7arparak daha k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7alara b\u00f6l\u00fcn\u00fcr. Ezilme, ufalanma, \u00f6\u011f\u00fctme \u015feklinde kaya\u00e7lar par\u00e7alan\u0131r.\n\u00c7\u00f6kelme; \u00c7e\u015fitli ara\u00e7larla ta\u015f\u0131nan materyalin ta\u015f\u0131nma kuvveti yer\u00e7ekimi kuvvetinin alt\u0131na d\u00fc\u015fmesi nedeniyle \u00e7\u00f6kelme ba\u015flar. R\u00fczgarlar kuvvetleri oran\u0131nda en \u00f6nde tozlar olmak ko\u015fuluyla k\u0131r\u0131nt\u0131lar\u0131 ta\u015f\u0131r. Is\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6kelmedeki rol\u00fc b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Bir\u00e7ok mineral \u00f6zellikle tuzlar, k\u0131\u015f mevsiminde yani so\u011fukta \u00e7\u00f6kelirler. Denizler ve okyanuslardaki \u00e7\u00f6kelme ko\u015fullar\u0131 farkl\u0131d\u0131r ve buna g\u00f6re b\u00f6lgelere ayr\u0131l\u0131r.\nK\u0131y\u0131 b\u00f6lgesi; S\u0131\u011f birka\u00e7 metre derinli\u011fi olan k\u0131y\u0131ya yak\u0131n bir b\u00f6lgedir. K\u0131y\u0131 a\u015f\u0131nd\u0131rmas\u0131, gel-git, s\u0131cakl\u0131k ve \u0131\u015f\u0131k de\u011fi\u015fimlerinin etkisi alt\u0131ndad\u0131r.\nS\u0131\u011f deniz b\u00f6lgesi; Bu b\u00f6lge sediment b\u00f6lgesi geli\u015fi iklim ve canl\u0131lar\u0131n yerle\u015fme a\u00e7\u0131s\u0131ndan karalarla ili\u015fkilerini s\u00fcrd\u00fcrebildi\u011fi kesimlerdir.\nDerin deniz b\u00f6lgesi; Bu b\u00f6lge okyanuslar\u0131n karalardan uzak kesimlerini kapsar.\nTa\u015fla\u015fma; \u0130lk durumda gev\u015fek olan taneler s\u0131k\u0131\u015fma sonucu birbirine yakla\u015f\u0131r. Bu ta\u015fla\u015fma esnas\u0131nda rol oynayan en \u00f6nemli etken hidrostatik bas\u0131n\u00e7t\u0131r. Ayn\u0131 zamanda tektonik k\u00f6kenli s\u0131k\u0131\u015fmalarda olabilir. S\u0131k\u0131\u015fma sonucu kayac\u0131n g\u00f6zeneklili\u011fi azal\u0131r. S\u0131k\u0131\u015fma derinlikle artar. Derinlerdeki sedimentler \u00fcstteki kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131n etkisi ile daha kolay sertle\u015febilir. S\u0131k\u0131\u015fma olaylar\u0131 sonucunda kil-kilta\u015f\u0131na, silt-siltta\u015f\u0131na, kum-kumta\u015f\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015febilir. \nSedimentler ne kadar s\u0131k\u0131\u015f\u0131rsa s\u0131k\u0131\u015fs\u0131n yine de taneler aras\u0131nda bo\u015fluklar kalabilir. Daha sonra sediment i\u00e7ine s\u0131zan baz\u0131 eriyiklerden buralara \u00e7imento malzemesi (ara madde veya matriks) \u00e7\u00f6kelir. Bu bo\u015fluklarda baz\u0131 mineraller olu\u015fabilir. Bu \u00e7imento maddeleri mineralleri birbirine yap\u0131\u015ft\u0131rarak kayac\u0131n sertle\u015fmesini sa\u011flar.\nSedimanter Kaya\u00e7lar\u0131n Genel \u00d6zellikleri \n\u00b7 Tabakalanma g\u00f6sterirler.\n\u00b7 Makro ve mikro fosil i\u00e7erebilirler.\n\u00b7 Bu kaya\u00e7lar belirli bir sedimantasyon devresi sonucu olu\u015ftu\u011funa g\u00f6re s\u0131n\u0131rlar\u0131 tavan ve tabanlar\u0131 bellidir.\n\u00b7 Sedimanter kaya\u00e7lar baz\u0131 ko\u015fullar d\u0131\u015f\u0131nda g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclebilir mineral veya kristal i\u00e7ermezler.\n\u00b7 Yerkabu\u011funun \u00e7ok derinli\u011fine kadar inmezler. Genelde y\u00fczeyde yay\u0131l\u0131mlar\u0131 \u00e7ok fazlad\u0131r.\n\u00b7 Yatay ve d\u00fc\u015fey hareketler sonucu k\u0131r\u0131kl\u0131 ve k\u0131vr\u0131ml\u0131 bir yap\u0131da olabilirler.\nTORTUL KAYALARIN SINIFLAMASI \nTortul kaya\u00e7lar k\u00f6kenlerine ve olu\u015fum ortamlar\u0131na g\u00f6re klastik (k\u0131r\u0131nt\u0131l\u0131), organik ve kimyasal olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 s\u0131n\u0131fa ayr\u0131l\u0131rlar.\n1- K\u0131r\u0131nt\u0131l\u0131 Tortul Kaya\u00e7lar; \u00c7e\u015fitli b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerde ta\u015f ve mineral par\u00e7alar\u0131n\u0131n karalarda ve denizlerdeki tortulla\u015fma havzalar\u0131nda \u00e7\u00f6kelmeleri ile meydana gelen taneli kaya\u00e7lard\u0131r. De\u011fi\u015fik boyuttaki tanelerin bir \u00e7imento maddesi ile birle\u015fmeleri, birbirlerine kenetlenmeleri sonucu kat\u0131 ve s\u0131k\u0131 halde bulunan \u00e7imentolu tortul kaya\u00e7lar olu\u015fur (kumta\u015f\u0131-konglomera). Taneleri birbirine ba\u011flayacak bir madde bulunmad\u0131\u011f\u0131 hallerde taneler serbest kal\u0131r ve \u00e7imentosuz tortul kaya\u00e7lar meydana gelir (kum, \u00e7ak\u0131l, kil).\nK\u0131r\u0131nt\u0131l\u0131 tortul kaya\u00e7lar\u0131n s\u0131n\u0131flamas\u0131 ve adland\u0131r\u0131lmas\u0131, tanelerin boyutlar\u0131na, t\u00fcrlerine, bi\u00e7imlerine, yuvarlakl\u0131k ve boylanma derecelerine, homojen - heterojen olu\u015flar\u0131na ve \u00e7imento maddesinin bile\u015fimine g\u00f6re yap\u0131l\u0131r.\nK\u0131r\u0131nt\u0131l\u0131 Tortul Kaya\u00e7lar\nKaba Taneli (Psefitler); Tane boylar\u0131 2 mm\u2019den b\u00fcy\u00fck olan k\u0131r\u0131nt\u0131l\u0131 kaya\u00e7lard\u0131r. \na) Konglomera\nb) Bre\u015f\nKonglomera; \u00c7ok yuvarlak, yuvarlak veya yar\u0131 yuvarlak \u00e7ak\u0131l ve bloklar\u0131n do\u011fal bir \u00e7imento ile birle\u015ftirilmesi sonucu olu\u015fan k\u0131r\u0131nt\u0131l\u0131 kaya\u00e7lard\u0131r. Burada \u00e7ak\u0131l ve bloklar\u0131n yuvarlak olmas\u0131 s\u00f6z konusu oldu\u011fundan bunlar\u0131n belli bir mesafe boyunca ta\u015f\u0131nd\u0131ktan sonra \u00e7imentolanm\u0131\u015f olmas\u0131 gerekir. \u00c7ak\u0131llar\u0131n bile\u015fimine g\u00f6re konglomeralar\u0131n iki t\u00fcr\u00fc ay\u0131rt edilir.\na) Oligomiktik konglomeralar; Tek bir t\u00fcrden olan tanelerin olu\u015fturdu\u011fu konglomeralard\u0131r.\nb) Polimiktik konglomeralar; Bile\u015fim itibariyle birden fazla \u00e7ak\u0131l\u0131n olu\u015fturdu\u011fu konglomeralard\u0131r.\nBre\u015f; K\u00f6\u015feli \u00e7ak\u0131l ve bloklar\u0131n, ta\u015f\u0131nmadan veya \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir mesafe boyunca ta\u015f\u0131narak do\u011fal bir \u00e7imento ile \u00e7imentolanmas\u0131 sonucu olu\u015fan kaya\u00e7lard\u0131r. Genellikle \u00e7ak\u0131l ve blok boyutlar\u0131 \u00e7ok \u00e7e\u015fitli olur.\n- \u00c7imentolanm\u0131\u015f yama\u00e7 molozlar\u0131\n- Fay bre\u015fleri\n- Volkanik bre\u015fler\n\u0130nce Taneli (Psammitler); B\u00fcy\u00fckl\u00fckleri 2 mm ile 0.02 mm aras\u0131ndaki tanelerin olu\u015fturdu\u011fu kaya\u00e7lard\u0131r. Kumta\u015flar\u0131 bu kaya\u00e7lar i\u00e7inde en yayg\u0131n olanlar\u0131d\u0131r. Taneler yine do\u011fal bir \u00e7imento ile \u00e7imentolanm\u0131\u015flard\u0131r. Kumta\u015flar\u0131nda g\u00f6r\u00fclen \u00e7imento t\u00fcrleri; kire\u00e7li ve dolomitli, silisli, demirli, killi, pirit (FeS2), florit, jips\u2019tir. Kumta\u015flar\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131calar\u0131 kuvarsit, arkoz ve grovaklard\u0131r.\nKuvarsit; Kuvars tanelerinin silisli bir \u00e7imento ile \u00e7imentolanmas\u0131 sonucu olu\u015fan kaya\u00e7lard\u0131r. Kuvars\u0131n yan\u0131s\u0131ra az \u00e7ok di\u011fer minerallere de rastlan\u0131r (feldspat, kalsit, kil mineralleri)\nArkoz; Bile\u015fiminde kuvars, feldspat ve mika bulunan bir kumta\u015f\u0131 olup, \u00e7imentosu silisli, bazen de killi ve demirlidir. Arkoz \u00e7o\u011funlukla granit ve gnays gibi kaya\u00e7lar\u0131n ayr\u0131\u015fmas\u0131yla da\u011f\u0131lan elemanlar\u0131n\u0131n yeniden \u00e7\u00f6kelip \u00e7imentolanmas\u0131 ile olu\u015fur.\nGrovak; Boyutlar\u0131 de\u011fi\u015fken, k\u00f6\u015feli veya yar\u0131 k\u00f6\u015feli tanelerin ve kaya\u00e7 par\u00e7alar\u0131n\u0131n \u00e7imentolanmas\u0131 ile meydana gelen kaya\u00e7lard\u0131r. \u00c7imentolar\u0131 genellikle killi ve kire\u00e7lidir.\n\u00c7ok \u0130nce Taneli (Pelitler); Bu grup i\u00e7indeki kaya\u00e7lar\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131n tane boyu 0,02-0,002 mm aras\u0131ndad\u0131r ve bunlar siltta\u015f\u0131 olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Tane boyu 0,002 mm\u2019den k\u00fc\u00e7\u00fck olanlar ise kilta\u015f\u0131 olarak bilinirler.\nKilta\u015f\u0131; Genelde kil minerallerinden olu\u015fur. Ayr\u0131ca, az miktarlarda feldspat, muskovit gibi minerallere de rastlanabilir. Dokunumlar\u0131 sabuna benzer, dile de\u011fdirilince dili \u00e7ekerler.\n2- Organik Tortul Kaya\u00e7lar; Canl\u0131 organizmalar\u0131n \u00f6zellikle radyolarialar, foraminiferler, mercanlar ve alglerin, iskelet, kabuk veya di\u011fer par\u00e7alar\u0131n\u0131n bir araya gelmesi sonucu olu\u015fan kaya\u00e7lard\u0131r. Organik tortul kaya\u00e7lar genelde okyanuslarda s\u0131\u011f denizlerde ve g\u00f6llerde \u00e7\u00f6kelir.\nOrganik tortul kaya\u00e7lar\u0131n en \u00f6nemlileri CaCO3 i\u00e7eren organizmalar\u0131n (alg, mercan) meydana getirdi\u011fi kire\u00e7ta\u015flar\u0131, silisli organizmalar\u0131n (radyolaria, diatome) meydana getirdi\u011fi kire\u00e7ta\u015flar\u0131 radyolarit ve diyatomitler, \u00e7i\u00e7ekli ve \u00e7i\u00e7eksiz bitkilerin ta\u015fla\u015fmas\u0131yla olu\u015fan \u00e7e\u015fitli k\u00f6m\u00fcrler, fosfatl\u0131 organizmalar\u0131n birikmesinden kaynaklanan fosfat depolanmalar\u0131d\u0131r. Bunlar\u0131n yan\u0131s\u0131ra petrol de organik tortul kaya\u00e7lar grubundad\u0131r.\nKire\u00e7ta\u015flar\u0131; Pek \u00e7ok bitki ve hayvan\u0131n iskeletinde CaCO3 bulunur. Bu gibi canl\u0131lar\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc \u00fczerine iskeletleri par\u00e7alan\u0131r ve bu par\u00e7alar\u0131n \u00e7\u00f6kelmesi kire\u00e7ta\u015flar\u0131n\u0131n olu\u015fumunu sa\u011flar.\nDiatomitler; Diatome ad\u0131 verilen mikroskobik bitkilerin iskelet k\u0131r\u0131nt\u0131lar\u0131ndan olu\u015fan silisli (SiO2) tortulard\u0131r. Son derece ince taneli olan bu kaya\u00e7lar yumu\u015fak, hafif, delikli ve genellikle sar\u0131ms\u0131 gri renklidirler. G\u00f6r\u00fcn\u00fcm olarak tebe\u015fire benzerler ve HCl ile k\u00f6p\u00fcrmemeleri ile tebe\u015firden ay\u0131rt edilirler. Diatomitler emici, bo\u015fluk doldurucu ve s\u00fcz\u00fcc\u00fc \u00f6zelliklerinden dolay\u0131 boya, plastik, dinamit yap\u0131m\u0131nda ve kimya sanayinde kullan\u0131lmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca hafif tu\u011fla yap\u0131m\u0131nda da yararlan\u0131l\u0131r.\nK\u00f6m\u00fcrler; Deniz veya g\u00f6llerin k\u0131y\u0131lar\u0131nda adalar\u0131n etraf\u0131nda veya batakl\u0131klarda ya\u015fayan bitkiler zaman zaman meydana gelen olaylarla killi, siltli ve kumlu malzeme ile \u00f6rt\u00fcl\u00fcr, havas\u0131z kal\u0131r; bas\u0131n\u00e7, \u0131s\u0131 ve bakterilerin etkisiyle k\u00f6m\u00fcrle\u015firler. K\u00f6m\u00fcrle\u015fmenin derecesine ve verdikleri \u0131s\u0131 de\u011ferine g\u00f6re t\u00fcrlere ayr\u0131l\u0131r (Turba, linyit, maden k\u00f6m\u00fcr\u00fc, antrasit)\n3- Kimyasal Tortul Kaya\u00e7lar; Doygun eriyiklerin \u00e7\u00f6kelmesi ve tuzlu sular\u0131n buharla\u015fmas\u0131 sonucu meydana gelen tortulard\u0131r. Ma\u011faralardaki dikit ve sark\u0131tlar, kapal\u0131 g\u00f6l kenarlar\u0131ndaki tuz birikintileri ve kaynaklar etraf\u0131ndaki travertenler kimyasal tortullar\u0131n temel kimyasal bile\u015fimine g\u00f6re yap\u0131l\u0131r.\nKire\u00e7ta\u015flar\u0131; karbonatlardan ibaret olan kaya\u00e7lara verilen genel bir add\u0131r. En \u00f6nemli mineral bile\u015fenleri kalsit ve dolomittir. Kire\u00e7ta\u015flar\u0131 deniz veya tatl\u0131 sularda genellikle s\u0131cak ve temiz bir su ortam\u0131ndaki \u00e7\u00f6kelme sonucu olu\u015furlar. Kimyasal kire\u00e7ta\u015flar\u0131 kire\u00e7li kaya\u00e7lar\u0131n asitli ve \u00f6zellikle karbonik asitli sularda erimesiyle olu\u015furlar. Bunlar i\u00e7inde en \u00e7ok bilinenleri travertenler, sark\u0131t ve dikitlerdir.\nTraverten; Genellikle kalsiyum bikarbonatl\u0131 sular\u0131n, bitkilerin bulundu\u011fu alanlardan ge\u00e7erken kalsiyum bikarbonat i\u00e7indeki karbondioksitin \u00f6z\u00fcmleme i\u00e7in bitkiler taraf\u0131ndan al\u0131nmas\u0131 ve kalsiyum karbonat\u0131n \u00e7\u00f6kelmesi ile olu\u015furlar.\nSark\u0131t ve dikit;Karbondioksitli sular kimyasal i\u015flevleri ile kire\u00e7ta\u015f\u0131 tabakalar\u0131 aras\u0131nda b\u00fcy\u00fckl\u00fc k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fc bir tak\u0131m bo\u015fluk ve ma\u011faralar\u0131n olu\u015fmas\u0131na neden olur. Ma\u011faralar\u0131n tavanlar\u0131ndan s\u0131zan kalsiyum bikarbonatl\u0131 sular damlalar halinde d\u00fc\u015ferken karbondioksit u\u00e7ar; geriye kalan kalsiyum karbonat\u0131n bir k\u0131sm\u0131 ma\u011faran\u0131n tavan\u0131nda, di\u011fer k\u0131sm\u0131 da taban\u0131nda \u00e7\u00f6kelerek sark\u0131t ve dikit ad\u0131 verilen s\u00fctunlar\u0131 olu\u015fturur.\nEvaporitler; Tuzlu sular\u0131n buharla\u015farak u\u00e7mas\u0131 sonunda olu\u015fan tortul kaya\u00e7lard\u0131r. Evaporitlerin \u00e7o\u011fu deniz, bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc ise g\u00f6l sular\u0131ndan kaynaklan\u0131r.\nMETAMORF\u0130K KAYA\u00c7LAR\nDaha \u00f6nce varolan kaya\u00e7lar\u0131n \u0131s\u0131 ve bas\u0131n\u00e7 etkisiyle de\u011fi\u015fmesine \u201cmetamorfizma\u201d bu yolla olu\u015fan kaya\u00e7lara da \u201cmetamorfik kaya\u00e7lar veya metamorfitler\u201d denir. Metamorfitlerin t\u00fcredi\u011fi k\u00f6ken kaya\u00e7lar tortul, ma\u011fmatik veya metamorfik olabilir. Metamorfizma sonucu olu\u015fan kaya\u00e7lar mineral bile\u015fimi ve yap\u0131sal \u00f6zellikleri bak\u0131m\u0131ndan t\u00fcredikleri kaya\u00e7lardan \u00e7ok farkl\u0131d\u0131rlar.\nMetamorfizma t\u00fcrleri:\nOlu\u015f \u015fekli ve etki olan fakt\u00f6rlere ba\u011fl\u0131 olarak metamorfizman\u0131n be\u015f ana t\u00fcr\u00fc ay\u0131rt edilir.\n1- Kontakt metamorfizma (termal metamorfizma); Ma\u011fman\u0131n daha \u00f6nce var olan kaya\u00e7lar i\u00e7ine girerek bunlar\u0131 de\u011fi\u015ftirmesine \u201ckontakt\u201dveya \u201ctermal\u201d metamorfizma ismi verilir. Buradaki de\u011fi\u015fime etkin olan esas fakt\u00f6r \u0131s\u0131d\u0131r ve merkezden uzakla\u015ft\u0131k\u00e7a metamorfizman\u0131n \u015fiddeti azal\u0131r.\n2- B\u00f6lgesel (rejyonal) metamorfizma; Geni\u015f alanlarda bas\u0131n\u00e7 ve \u0131s\u0131n\u0131n etkin olmas\u0131 sonucu meydana gelen metamorfizmad\u0131r. B\u00f6lgesel metamorfizma ile olu\u015fan kaya\u00e7lar i\u00e7inde genelde mika, aktinolit ve hornblend gibi levhal\u0131 minerallerin dizilmesi sonucu geli\u015fen ve \u201cklivaj\u201d veya \u201cyapraklanma\u201d ad\u0131 verilen yap\u0131 geli\u015fir. B\u00f6lgesel metamorfizman\u0131n geli\u015fti\u011fi alanlarda \u00e7o\u011fu kez b\u00fcy\u00fck ma\u011fma sokulumlar\u0131ndan kaynaklanan batolitler geli\u015fir.\n3- Dinamik metamorfizma (diskolasyon metamorfizma); Kayma, k\u0131r\u0131lma ve faylanma sonucunda olu\u015fan metamorfizmaya denir. Burada \u0131s\u0131n\u0131n rol\u00fc \u00e7ok azd\u0131r ve de\u011fi\u015fikli\u011fi meydana getiren esas fakt\u00f6r s\u00fcrt\u00fcnmedir. \u00c7o\u011funlukla k\u0131r\u0131lma ve ufalanmalar \u201cmilonit\u201d ad\u0131 verilen ve ince taneli alan i\u00e7ine serpilmi\u015f daha iri kristallerden olu\u015fan kaya\u00e7 t\u00fcr\u00fcn\u00fcn olu\u015fumuna neden olur.\n4- Retrograd (gerileyici) metamorfizma; \u00d6nceleri daha y\u00fcksek dereceli metamorfizma ge\u00e7iren bir kayac\u0131n sonra buna k\u0131yasla daha d\u00fc\u015f\u00fck dereceli metamorfizma ge\u00e7irmesine denir. B\u00f6yle bir durumda kaya\u00e7larda geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde bir bozu\u015fma yani minerallerin y\u00fcksek derecelerden daha d\u00fc\u015f\u00fck derecelere d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc yayg\u0131n olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.\n5- Kendi kendine metamorfizma ; Ma\u011fmatik bir k\u00fctlenin so\u011fumas\u0131 s\u0131ras\u0131nda k\u00fctle i\u00e7inde bulunan s\u0131v\u0131 maddelerin etkisiyle meydana gelen k\u0131smi de\u011fi\u015fiklikleri kapsayan metamorfizmad\u0131r.\nMetamorfik Kaya\u00e7lar\u0131n Genel \u00d6zellikleri\n1- Genellikle kristalli bir yap\u0131ya sahiptirler.\n2- Metamorfizma derecesi d\u00fc\u015f\u00fck olan kaya\u00e7lar yaprakl\u0131 bir yap\u0131 g\u00f6sterirler.\n3- Metamorfizmaya \u00f6zg\u00fc yeni mineraller i\u00e7erirler.\n4- Primer kayaca ait tabakal\u0131 yap\u0131 kaybolabilir.\n5- Metamorfizma derecesi \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck olan kaya\u00e7larda ender olarak fosil bulunabilir.\n6- B\u00fcy\u00fck masifler (k\u00fctleler) halinde bulunabilirler.\nBa\u015fkala\u015f\u0131m Kaya\u00e7lar\u0131ndaki Yap\u0131lar\nFoliasyon; Metamorfik kayac\u0131 olu\u015fturan belirli minerallerin birbirine parelel d\u00fczlemler, mercekler veya bantlar te\u015fkil edecek \u015fekilde toplanmalar\u0131, s\u0131ralanmalar\u0131 ile meydana gelen bir yap\u0131 \u015feklidir.\n\u015eistozite; de\u011fi\u015fik boyuttaki mineral tanelerinin tam parelel veya yar\u0131-parelel bi\u00e7imde dizilmeleri s\u0131ralanmalar\u0131 sonucu meydana gelen bir yap\u0131 bi\u00e7imidir. Yass\u0131 mika kristallerinin paralel dizili\u015fleri ile d\u00fczlemsel \u015fistozite, amfibol gibi ince-uzun kristallerin paralel s\u0131ralan\u0131\u015flar\u0131 ile \u00e7izgisel \u015fistozite olu\u015fur.\nKlivaj; Kaya\u00e7lar\u0131n paralel d\u00fczlemler boyunca yaprak veya dilim dilim ayr\u0131lmas\u0131 \u00f6zelli\u011fidir.\nLineasyon; Metamorfik kaya\u00e7lardaki minerallerin veya yap\u0131lar\u0131n birbirine paralel olarak dizilmesiyle olu\u015fan yap\u0131lard\u0131r. \u00c7ok genel anlamda metamorfik kaya\u00e7lardaki her t\u00fcrl\u00fc \u00e7izgisel yap\u0131lara lineasyon, her t\u00fcrl\u00fc d\u00fczlemsel yap\u0131lara foliasyon denir.\nKalem ve \u00e7ubuk yap\u0131s\u0131; Sadece metamorfik kaya\u00e7larda g\u00f6r\u00fclen ve geni\u015flikleri birka\u00e7 cm olan paralel s\u00fctunlard\u0131r. \nBaz\u0131 metamorfik kaya\u00e7lar ve \u00f6zellikleri\nHornfels: Bir kontakt metamorfizma \u00fcr\u00fcn\u00fc olup klivaj veya \u00e7izgisellik yap\u0131s\u0131 g\u00f6stermez. Az \u00e7ok e\u015fit tanelerin olu\u015fturdu\u011fu mozayik bir doku sergiler, bazen iri kristaller i\u00e7erebilirler. \nSleyt: \u0130nce taneli bir kaya\u00e7 olup genelde d\u00fc\u015f\u00fck dereceli metamorfizma sonucu geli\u015fir. Ancak mikroskobik olarak g\u00f6zlenebilen, \u00e7ok iyi geli\u015fmi\u015f bir klivaj yap\u0131s\u0131 sergiler. Mika, kuvars ve feldispat ardalanmas\u0131 \u015feklinde g\u00f6r\u00fclen bu klivaj \u201csleyt klivaj\u0131\u201d diye bilinir.\nFillit: Sleytlere k\u0131yasla daha kaba taneli olan metamorfik kaya\u00e7lard\u0131r ve onlara k\u0131yasla biraz daha \u015fiddetli olan bir metamorfizma sonucu olu\u015furlar. Belirgin bir klivaj yap\u0131s\u0131 g\u00f6sterir ve y\u00fczeyleri parlak ve cilal\u0131d\u0131r.\n\u015eist: Sleyt ve fillitlerden daha kaba taneli olan \u015fist, mika ve kuvarsla feldispat ardalanmas\u0131 \u015feklinde geli\u015fen tipik bir klivaj yap\u0131s\u0131 sergiler. \u015eistlerde g\u00f6r\u00fclen bu tipik klivaj yap\u0131s\u0131 \u201c\u015eistozite\u201d diye tan\u0131mlan\u0131r. \u015eistler fillitlere g\u00f6re daha fazla metamorfizmaya u\u011fram\u0131\u015f kaya\u00e7lard\u0131r.\nGnays: Orta ve y\u00fcksek dereceli metamorfizma ge\u00e7iren, kuvars ve feldispat bak\u0131m\u0131ndan zengin kaya\u00e7lard\u0131r. Klivaj yap\u0131lar\u0131 \u015fistlerinki kadar belirgin ve tipik de\u011fildir. \u0130\u00e7lerinde bazen kuvars ve feldispat kristalleri d\u00fc\u011f\u00fcm veya g\u00f6z \u015feklinde olur. Bu t\u00fcrden kristalleri i\u00e7eren gnayslara \"g\u00f6zl\u00fc gnays\" \u201dad\u0131 verilir.\nMetakuvarsit: Tortul k\u00f6kenli kuvarsitlerin metamorfizmaya u\u011framas\u0131 ile olu\u015fan kaya\u00e7lard\u0131r. Genelde kuvarstan olu\u015fur ayr\u0131ca az miktarda biyotit, muskovit vb. minerallerde bulunabilir.\nMermer: Kire\u00e7ta\u015flar\u0131n\u0131n metamorfizma ge\u00e7irmesi ile meydana gelirler. Esas mineralleri kalsit veya dolomittir. Bunlardan ba\u015fka muskovit, tremolit gibi minerallere de ola\u011fan olarak rastlan\u0131r. Mermerler \u015fekere benzeyen dokular\u0131yla kire\u00e7ta\u015flar\u0131ndan kolayca ay\u0131rt edilir.\nAmfibolit: \u00c7o\u011funlukla hornblend ve plajioklaslardan olu\u015fan ve ana kayac\u0131 bazik magmatitler, t\u00fcfler veya marnlar olan orta ve iri taneli kaya\u00e7lard\u0131r. Ayr\u0131lma \u00f6zelli\u011fi \u015fistler kadar de\u011fildir.\n<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
KAYA\u00c7LAR Kaya\u00e7lar mineral topluluklar\u0131d\u0131r. Kaya\u00e7lar tek bir mineralden olu\u015fabilece\u011fi gibi (mermer, kuvarsit), birden fazla mineralin bir araya gelmesinde de olu\u015fabilirler (granit, bazalt). Kaya\u00e7lar olu\u015fumlar\u0131 s\u0131ras\u0131ndaki do\u011fal ortam\u0131 yans\u0131tan belgelerdir. Yerkabu\u011funun jeolojik geli\u015fiminin izleri bu kaya\u00e7lar \u00fczerinde i\u015flenmi\u015ftir. Bu nedenle onlar, yer tarihinin do\u011fal belgeleri say\u0131l\u0131r, kaya\u00e7lar\u0131n jeolojideki \u00f6nemleri de buradan gelir. Kaya\u00e7lar olu\u015fum \u015fartlar\u0131 ve …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1403,1406],"tags":[3093,3096,3101,3094,3092,3088,3091,3098,3090,3089,3095,3100,3099,3097],"class_list":["post-1041","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-odevler","category-sosyal-bilgiler-odevleri","tag-bazalt","tag-bazik","tag-diatome","tag-fosil","tag-granit","tag-kayaclar","tag-kuvarsit","tag-magmatik-kayaclar","tag-mermer","tag-mineral","tag-notr","tag-sedimantasyon","tag-silisyum-oksit","tag-ultrabazik"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1041","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1041"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1041\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1041"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1041"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1041"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}