Yeralt\u0131nda bulunan, en az bir insan\u0131n girebilece\u011fi kadar geni\u015fli\u011fe sahip olan bo\u015fluklara ma\u011fara denir. Bunlar bir ka\u00e7 metreden, kilometrelerce uzunluk ve y\u00fczlerce metre derinlik veya y\u00fcksekli\u011fe ula\u015fabilirler. Ma\u011faralar olu\u015fum \u015fekline g\u00f6re: do\u011fal ve yapay ma\u011faralar olarak iki gruba ay\u0131l\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n kazd\u0131\u011f\u0131 (kaya mezarlar\u0131 ile volkanik t\u00fcf veya marnlarda a\u00e7\u0131lan yeralt\u0131 \u015fehirleri, kaya evleri ve tap\u0131naklar, meyve-sebze depolar\u0131… vb. ) veya hayvanlar\u0131n oydu\u011fu bo\u015fluklar yapay ma\u011faralar\u0131 olu\u015ftururlar.
\n Buna kar\u015f\u0131l\u0131k ana kaya olu\u015furken veya olu\u015ftuktan sonraki fizik-kimyasal olaylarla olu\u015fan ma\u011faralara da do\u011fal ma\u011fara ad\u0131 verilir. Bu grup ma\u011faralar olu\u015ftu\u011fu kayaya ba\u011fl\u0131 olarak, geli\u015fim zaman\u0131na g\u00f6re birincil ma\u011faralar veya ikincil ma\u011faralar olmak \u00fczere iki alt gruba ayr\u0131l\u0131rlar. Ana kaya ile birlikte olu\u015fan ma\u011faralara birincil ma\u011fara ad\u0131 verilir. Lav ma\u011faralar\u0131, buzul ma\u011faralar\u0131, travertenler bo\u015fluklar\u0131 gibi. Ana kaya olu\u015ftuktan sonra geli\u015fen ma\u011faralara da ikincil ma\u011faralar ad\u0131 verilir. Karbonatl\u0131 (kire\u00e7ta\u015f\u0131, dolomilik kire\u00e7ta\u015f\u0131, dolomit, karbonat \u00e7imentolu konglomera ve kumta\u015f\u0131), s\u00fclfat (jips) ve klor\u00fcrl\u00fc (tuz) kayalar\u0131n yeralt\u0131 sular\u0131 taraf\u0131ndan a\u015f\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131 sonucu olu\u015fan ma\u011faralar bu grupta yer al\u0131rlar. Ma\u011faralar\u0131n olu\u015fumuna ortam haz\u0131rlayan en \u00f6nemli kaya, kire\u00e7ta\u015f\u0131d\u0131r.
\n Derinlikleri y\u00fczlerce metreyi bulabilen bu ma\u011faralar\u0131n ara\u015ft\u0131rmas\u0131 son derece zor ve tehlikelidir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k ova, g\u00f6l veya nehir seviyesine yak\u0131n b\u00f6lgelerde veya hemen altlar\u0131nda ge\u00e7irimsiz birimlerin bulundu\u011fu kire\u00e7ta\u015flar\u0131nda son derece uzun ve yatay ma\u011faralar geli\u015fmi\u015ftir. Bu ma\u011faralara d\u0131\u015far\u0131dan su girse de (d\u00fcden veya subatan), \u00e7o\u011funlukla i\u00e7inden su \u00e7\u0131kan kaynak durumundad\u0131r. Birbirine ba\u011fl\u0131 bir ka\u00e7 kattan olu\u015fan bu ma\u011faralar\u0131n i\u00e7leri yer yer g\u00f6ller, damlata\u015f havuzlar\u0131 ve her t\u00fcrden damlata\u015flar ile kapl\u0131 olabilir. Ma\u011faralar karanl\u0131k bo\u015f galeri ve salonlardan olu\u015fmam\u0131\u015flard\u0131r. \u0130\u00e7leri, yer\u00fcst\u00fc ve yeralt\u0131 sular\u0131 taraf\u0131ndan d\u0131\u015far\u0131dan getirilmi\u015f kil, mil, \u00e7ak\u0131l, blok ve moloz y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131 ile yerinde olu\u015fmu\u015f damlata\u015flar ile kapl\u0131d\u0131r. Ma\u011fara \u00e7\u00f6kellerinin bi\u00e7im, boyut ve de\u011fi\u015fik renkli olmalar\u0131nda ma\u011faran\u0131n geli\u015fti\u011fi ana kayan\u0131n kimyasal bile\u015fimi, tabakalar\u0131n duru\u015flar\u0131, \u00e7atlak veya k\u0131r\u0131k yap\u0131lar\u0131 ile yeralt\u0131 sular\u0131n\u0131n fiziksel ve kimyasal \u00f6zellikleri belirleyicidir.
\n Yeralt\u0131 sular\u0131n\u0131n genel \u00f6zellikleri, ma\u011faraya giri\u015f \u015fekilleri, ma\u011faradaki hareketleri ve ma\u011faray\u0131 olu\u015fturan kayac\u0131n fiziksel-kimyasal yap\u0131s\u0131na g\u00f6re damlata\u015flar\u0131 5 gruba ayr\u0131l\u0131r:
\n 1- Damlama ve s\u0131zma ile olu\u015fan damlata\u015flar (sark\u0131t, dikit, s\u00fctun, duvar damlata\u015flar\u0131, g\u00f6\u011f\u00fcsl\u00fck, sayvan, so\u011fan sark\u0131t, fil aya\u011f\u0131 sark\u0131t, mantar dikit…)
\n 2- Ayk\u0131r\u0131 (erratik) \u015fekiller (heliktik veya eksantrik, ma\u011fara kalkan\u0131,. Ma\u011fara \u00e7i\u00e7e\u011fi, ma\u011fara i\u011fnesi, ma\u011fara karn\u0131 bahar\u0131, patlam\u0131\u015f m\u0131s\u0131r \u015fekillileri… )
\n 3- Suyun y\u00fczeyde serbest ak\u0131m\u0131 ile olu\u015fanlar (\u00f6rt\u00fc damlata\u015f\u0131, damlata\u015f k\u00f6pr\u00fcs\u00fc, \u015felale damlata\u015flar\u0131)
\n 4- Su alt\u0131nda ve d\u00fczeyinde olu\u015fanlar (damlata\u015f havuzu, ma\u011fara incisi, ma\u011fara s\u00fct\u00fc)
\n 5- Buz olu\u015fumlar\u0131
\n Ma\u011faraya ula\u015fan sular\u0131n ilk olu\u015fturdu\u011fu \u015fekil sark\u0131tlard\u0131r. Tavandaki \u00e7atlaklar veya tabaka aralar\u0131ndan damlayan bu sularda bir k\u0131s\u0131m CO2’in serbest hale ge\u00e7mesiyle damlan\u0131n \u00e7evresinde ince, yar\u0131m k\u00fcre \u015feklinde CO3 \u00e7\u00f6kelir. Dairesel \u00e7ekirde\u011fin ortas\u0131 bo\u015f oldu\u011fundan, su buradan damlar. Damlayan her su, bu \u00e7ekirde\u011fi silindirik olarak b\u00fcy\u00fct\u00fcr. B\u00f6ylece, zamanla i\u00e7i bo\u015f, geni\u015fli\u011fi her yerde e\u015fit \u00e7ubuk makarna veya t\u00fcp \u015feklinde saydam \u015fekiller olu\u015fur. Sark\u0131t olu\u015fumunun ba\u015flang\u0131\u00e7 d\u00f6nemini karakterize eden bu \u015fekillere makarna sark\u0131t ad\u0131 verilir ve damlaman\u0131n seyrinde herhangi bir de\u011fi\u015fiklik olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece \u00e7aplar\u0131 5\u201310 mm, boylar\u0131 1\u20133 metreye ula\u015fabilir.
\n(Sark\u0131t-Dikit Geli\u015fimi)
\n(Karaca Ma\u011faras\u0131-G\u00dcM\u00dc\u015eHANE)
\n D\u00fc\u015fey y\u00f6nde b\u00fcy\u00fcyen makarna sark\u0131tlar\u0131n\u0131n i\u00e7indeki kanal\u0131n t\u0131kanmas\u0131 veya su ak\u0131m\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fck bir de\u011fi\u015fikli\u011fin olmas\u0131 durumunda, sular makarnan\u0131n i\u00e7inden de\u011fil, d\u0131\u015f y\u00fcz\u00fcnden akarlar. B\u00f6ylece d\u00fc\u015fey y\u00f6nde uzama ile yanal y\u00f6nde kal\u0131nla\u015fma birlikte olur. D\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcmleri genel olarak havuca benzeyen sark\u0131tlar\u0131n geometrileri, damlan\u0131n devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131na, \u00e7atlak yap\u0131s\u0131na, tabakalar\u0131n duru\u015funa, ma\u011fara tavan\u0131n\u0131n y\u00fcksekli\u011fine ve ma\u011faradaki yeralt\u0131 suyunun oynama d\u00fczeyine g\u00f6re: huni, k\u00fcre, yumru veya silindir \u015feklinde olabilir. D\u0131\u015f y\u00fczeylerinde, genellikle y\u00fczeye paralel olarak geli\u015fen b\u00fcy\u00fcme tabakalar\u0131n\u0131n enine kesitleri, i\u00e7 i\u00e7e halkalar \u015feklindedir.
\n Ma\u011fara tavan\u0131ndan damlarken sark\u0131tlar\u0131 olu\u015fturan veya olu\u015fturmayan kalsiyum bikarbonatl\u0131 sular tabanda d\u00fc\u015ft\u00fckleri noktada, buharla\u015fma ve C02 kayb\u0131 nedeniyle, bir \u00e7ekirdek etraf\u0131nda \u00e7\u00f6kelirler. Damlama sonucu s\u0131\u00e7rayarak yay\u0131lan sular\u0131n, damlama noktas\u0131ndaki \u00e7ekirde\u011fin \u00e7evresindeki karbonat \u00e7\u00f6kelimi \u00fcst \u00fcste devam ederek dikitleri olu\u015fturur. \u015eekli ve b\u00fcy\u00fckl\u00fckleri tavandan d\u00fc\u015fen suyun ak\u0131\u015f \u015fekli ve miktar\u0131 ile i\u00e7erdikleri CO3 oran\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015fen dikitler, ba\u015flang\u0131\u00e7ta kubbe bi\u00e7imindedir ve \u00fcst kesimleri damlamaya ba\u011fl\u0131 olarak \u00e7ukurdur. Genel olarak kesintisiz damlayarak akan sular, taban ve \u00fcst kesimlerinin kal\u0131nl\u0131klar\u0131 hemen hemen birbirine e\u015fit dikitleri olu\u015fturur. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131 az, boyu b\u00fcy\u00fck dikitler ise ak\u0131\u015f\u0131 az olan s\u0131z\u0131nt\u0131lar\u0131n alt\u0131nda olu\u015furlar. Dikitlerin \u015fekillerinde g\u00f6r\u00fclen de\u011fi\u015fiklik veya bozulmalar, b\u00fcy\u00fcmeleri s\u0131ras\u0131nda iklim ko\u015fullar\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131klar ile ma\u011faradaki \u00e7\u00f6kme ve oturmalardan ileri gelir.
\n Dikitler, sark\u0131tlara oranla daha b\u00fcy\u00fck olmalar\u0131na ra\u011fmen, merkezi t\u00fcplerden yoksundurlar. Bunlar\u0131n merkezleri yatay tabakalardan meydana gelirken, kenarlar\u0131nda d\u00fc\u015fey ve ince yapraklar g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Ayr\u0131ca sark\u0131tlar gibi \u0131\u015f\u0131nsal b\u00fcy\u00fcmezler.
\n Sark\u0131t ve dikitler geli\u015fimlerini s\u00fcrd\u00fcrd\u00fcklerinde belirli bir zaman sonra birle\u015ferek s\u00fctun veya kolonlar\u0131 olu\u015ftururlar. Ma\u011faran\u0131n taban\u0131ndan tavan\u0131na dayanan s\u00fctunlar\u0131n merkezlerinin \u00fcst b\u00f6l\u00fcmleri sark\u0131t, alt b\u00f6l\u00fcmleri ise dikit yap\u0131s\u0131ndad\u0131r. Bununla birlikte, birle\u015fmeden sonra, t\u00fcm y\u00fczey tavandan s\u0131zan veya damlayan sular\u0131n etkisinde kal\u0131r ve sark\u0131t geli\u015fimine d\u00f6ner. Geli\u015fmelerinde damlayan sular\u0131n s\u00fcrekli yer de\u011fi\u015ftirmelerinin etkili olduklar\u0131 s\u00fctunlar, zamanla b\u00fcy\u00fcyerek ve birle\u015ferek, ma\u011fara bo\u015fluklar\u0131n\u0131 salon veya odalar \u015feklinde b\u00f6lerler.
\nMa\u011faralarda en \u00e7ok g\u00f6r\u00fclen \u015fekillerden biri de duvar damlata\u015flar\u0131d\u0131r. Ma\u011fara duvar\u0131 ve duvara yak\u0131n tavandan s\u0131zan sular\u0131n olu\u015fturdu\u011fu bu \u015fekiller perde damlata\u015f\u0131, bayrak damlata\u015f\u0131, org ve flama gibi adlar al\u0131rlar. Ma\u011fara tavan, duvar veya taban\u0131nda, yer \u00e7ekimine ayk\u0131r\u0131 olarak de\u011fi\u015fik y\u00f6nlerde ve \u015fekillerde geli\u015fmi\u015f, karbonatl\u0131 ve s\u00fclfatl\u0131 \u00e7\u00f6kellere ayk\u0131r\u0131 \u015fekiller ad\u0131 verilir. Bu \u015fekillerden en yayg\u0131n olan\u0131 ekzantrik (heliktittir). Ma\u011faralar\u0131n r\u00fczg\u00e2r hareketi olan al\u00e7ak tavanl\u0131, dar girinti veya galerilerinde olu\u015fan ekzantrikler, de\u011fi\u015fik y\u00f6nlerde (a\u015fa\u011f\u0131, yukar\u0131, yanal) geli\u015fmi\u015f, t\u00fcps\u00fc veya makarna sark\u0131tlardan meydana gelmi\u015flerdir.
\nE\u011fimi az ma\u011faralardaki \u00e7alkant\u0131l\u0131 g\u00f6lc\u00fckler ile belirgin bir ak\u0131\u015f\u0131 olan yeralt\u0131 derelerinin taban\u0131nda; yan duvarlarda ve su d\u00fczeyinin hemen \u00fczerinde damlata\u015f havuzlar\u0131 olu\u015fur. \u0130\u00e7inde su bulunan \u00e7o\u011fu ma\u011farada geli\u015febilirlerse de genellikle ak\u0131\u015f h\u0131z\u0131 az yeralt\u0131 dereleri ile arkas\u0131 kesilmeyen s\u0131z\u0131nt\u0131l\u0131 su giri\u015f \u00f6nlerinde meydana gelen damlata\u015f havuzlar\u0131, ma\u011faralar\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 iki duvar\u0131n\u0131 set \u015feklinde birle\u015ftirdikleri gibi, i\u00e7 i\u00e7e halkalar \u015feklinde de geli\u015febilirler. Genel olarak 0,2\u20135 m derinli\u011finde olan havuzlar, suyun geldi\u011fi y\u00f6ne do\u011fru y\u00fckselerek (i\u00e7 b\u00fckey) geli\u015firler ve \u00fcstleri kubbe \u015feklinde kapanabilir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Yeralt\u0131nda bulunan, en az bir insan\u0131n girebilece\u011fi kadar geni\u015fli\u011fe sahip olan bo\u015fluklara ma\u011fara denir. Bunlar bir ka\u00e7 metreden, kilometrelerce uzunluk ve y\u00fczlerce metre derinlik veya y\u00fcksekli\u011fe ula\u015fabilirler. Ma\u011faralar olu\u015fum \u015fekline g\u00f6re: do\u011fal ve yapay ma\u011faralar olarak iki gruba ay\u0131l\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n kazd\u0131\u011f\u0131 (kaya mezarlar\u0131 ile volkanik t\u00fcf veya marnlarda a\u00e7\u0131lan yeralt\u0131 \u015fehirleri, kaya evleri ve tap\u0131naklar, …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1403,1406],"tags":[3217,3218,3212,3216,2114,3211,3215,3213,3214],"class_list":["post-1089","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-odevler","category-sosyal-bilgiler-odevleri","tag-dolomilik-kirectasi","tag-dolomit","tag-kaya-mezarlari","tag-kirectasi","tag-lav","tag-magaralarin-olusumu","tag-travertenler","tag-volkanik-tuf","tag-yeralti-sehirleri"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1089","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1089"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1089\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1089"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1089"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1089"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}