AS\u0130T YA\u011eMURLARI <\/p>\n
\u0130nsano\u011flu, do\u011fal \u00e7evrimi tamamlayan, hem de do\u011fal \u00e7evreyi en \u00e7ok etkileyen bir varl\u0131kt\u0131r. Sa\u011fl\u0131kl\u0131 ya\u015fam ve sa\u011fl\u0131kl\u0131 \u00fcretimin en \u00f6nemli ko\u015fullar\u0131ndan biri, do\u011fal \u00e7evreye zarar vermeden; onunla uyumlu olarak ya\u015fayabilmektir.
\n Ekonomik faaliyet, k\u0131tl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 yap\u0131lan bir sava\u015ft\u0131r. \u0130nsan bu sava\u015fta bir tak\u0131m de\u011ferleri \u00fcretip- t\u00fcketirken ba\u015fka bir de\u011fer olan kaliteyi \u00c7EVRE’yi de t\u00fcketmektedir: Hava, su, ye\u015fil ve toprak gibi. Biri kirlendi\u011fi zaman beraberinde, zincirleme olarak, di\u011ferleri ve bunlardan yararlanan insanlar da kirlenmekte ve yok olmaktad\u0131r. <\/p>\n
\u00c7EVRE VE \u00c7EVRE K\u0130RL\u0130L\u0130\u011e\u0130
\n En geni\u015f anlam\u0131yla \u00e7evre “ekosistemler” ya da “biyosfer” \u015feklinde a\u00e7\u0131klanabilir. Daha a\u00e7\u0131k olarak \u00e7evre, insan\u0131 ve di\u011fer canl\u0131 varl\u0131klar\u0131 do\u011frudan ya da dolayl\u0131 olarak etkileyen fiziksel, kimyasal, biyolojik ve toplumsal etmenlerin t\u00fcm\u00fcd\u00fcr.
\n \u00c7evrenin do\u011fal yap\u0131s\u0131n\u0131 ve bile\u015fiminin bozulmas\u0131n\u0131, de\u011fi\u015fmesini ve b\u00f6ylece insanlar\u0131n olumsuz y\u00f6nde etkilenmesini \u00e7evre kirlenmesi olarak tan\u0131mlayabiliriz. Art\u0131k hepimizin bildi\u011fi gibi \u00e7evreden, i\u00e7indeki varl\u0131klara g\u00f6re en \u00e7ok yararlanan bizleriz. \u00c7evreyi en \u00e7ok kirleten yine bizleriz. Bu nedenle “\u00c7evreyi kirletmek kendi varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 yok etmeye \u00e7al\u0131\u015fmakt\u0131r” denilebilir.
\n Bilin\u00e7siz kullan\u0131lan her \u015fey gibi temiz ve sa\u011fl\u0131kl\u0131 tutulmayan \u00e7evre de bizlere zarar verir. Bu nedenle \u00e7evre denince akl\u0131m\u0131za \u00f6nce ya\u015fama hakk\u0131 gelmelidir. \u0130nsan\u0131n en temel hakk\u0131 olan ya\u015fama hakk\u0131, canl\u0131 ya da cans\u0131z t\u00fcm varl\u0131klar\u0131 sa\u011fl\u0131kl\u0131, temiz ve g\u00fczel tutarak d\u00fcnyan\u0131n \u00f6mr\u00fcn\u00fc uzatmak, gelecek ku\u015faklara b\u0131rak\u0131lacak en de\u011ferli mirast\u0131r.
\n 1970’li y\u0131llardan sonra bilincine vard\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e7evre kirlili\u011fi dayan\u0131lmaz boyutlara ula\u015ft\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc art\u0131k temiz hava soluyamaz olduk. Ruhsal rahatlamam\u0131z\u0131 sa\u011flayacak ye\u015fil alanlara hasret kalmaya ba\u015flad\u0131k. Y\u00fczmek i\u00e7in deniz k\u0131y\u0131s\u0131nda bile y\u00fczme havuzlar\u0131na girmek zorunda kald\u0131k. G\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fcz ve sakin bir uyku uyuyamaz, midemiz bulanmadan bir akarsuya bakamaz olduk. K\u0131saca art\u0131k kirletece\u011fimiz \u00e7evre t\u00fckenmek \u00fczeredir. 2000-3000 y\u0131l \u00f6nce bir do\u011fa cenneti ve b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 otlaklarla kapl\u0131 olan Anadolu’yu g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bu durumlara d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fck. <\/p>\n
Do\u011fada kirlenmeye neden olan etmenleri, do\u011fal etmenler ve insan faaliyetleri ile olu\u015fan etmenler olmak \u00fczere iki grupta inceleyebiliriz.
\n Do\u011fal etmenler:depremler, volkanik patlamalar, seller gibi do\u011fadan kaynaklanan etmenlerdir. <\/p>\n
\u0130nsan faaliyetlerinden kaynaklanan etmenler ise a\u015fa\u011f\u0131daki gibi s\u0131ralanabilir.
\n \u00a2 Evler, i\u015f yerleri ve ta\u015f\u0131t ara\u00e7lar\u0131nda; petrol, kalitesiz k\u00f6m\u00fcr gibi fosil yak\u0131tlar\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 ve bilin\u00e7siz t\u00fcketilmesi.
\n \u00a2 Sanayi at\u0131klar\u0131 ve evsel at\u0131klar\u0131n \u00e7evreye geli\u015fig\u00fczel b\u0131rak\u0131lmas\u0131.
\n \u00a2 N\u00fckleer silahlar, n\u00fckleer reakt\u00f6rler ve n\u00fckleer denemeler gibi etmenlerle radyasyon yay\u0131lmas\u0131.
\n \u00a2 Kimyasal ve biyolojik silahlar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131.
\n \u00a2 Bilin\u00e7siz ve gereksiz tar\u0131m ila\u00e7lar\u0131, b\u00f6cek \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fcler, so\u011futucu ve spreylerde zararl\u0131 gazlar \u00fcretilip kullan\u0131lmas\u0131.
\n \u00a2 Orman yang\u0131nlar\u0131, a\u011fa\u00e7lar\u0131n kesilmesi, bilin\u00e7siz ve zamans\u0131z avlanmalard\u0131r. <\/p>\n
Yukar\u0131da say\u0131lan olumsuzluklar\u0131n \u00f6nlenmesiyle \u00e7evre kirlili\u011fi b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00f6nlenebilir. \u00c7evre bilimcilere g\u00f6re genelde, a\u015fa\u011f\u0131da verilen iki \u00e7e\u015fit kirlenme vard\u0131r.
\n Birinci tip kirlenme; biyolojik olarak ya da kendi kendine zarars\u0131z hale d\u00f6n\u00fc\u015febilen maddelerin olu\u015fturdu\u011fu kirliliktir. Hayvanlar\u0131n besin art\u0131klar\u0131, d\u0131\u015fk\u0131lar\u0131, \u00f6l\u00fcleri, bitki kal\u0131nt\u0131lar\u0131 gibi maddeler birinci tip kirlenmeye neden olur. Kolayca ve k\u0131sa zamanda yok olan maddelerin meydana getirdi\u011fi kirlili\u011fe ge\u00e7ici kirlilik de denir.
\n \u0130kinci tip kirlenme: biyolojik olarak veya kendi kendisine yok olmayan ya da \u00e7ok uzun y\u0131llarda yok olan maddelerin olu\u015fturdu\u011fu kirliliktir. Plastik, deterjan, tar\u0131m ila\u00e7lar\u0131, b\u00f6cek \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fcler (DDT gibi), radyasyon vb. maddeler ikinci tip kirlenmeye neden olur. Kal\u0131c\u0131 kirlenme de denilen ikinci tip kirlenmeye neden olan maddeler bitki ve hayvanlar\u0131n v\u00fccutlar\u0131na kat\u0131l\u0131r. Sonra besin zincirinin son halkas\u0131n\u0131 olu\u015fturan insana ge\u00e7erek insan\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 tehlikeye sokar. \u00d6rne\u011fin; Marmara denizine sanayi at\u0131klar\u0131 ile c\u0131va ve kadminyum iyonlar\u0131 b\u0131rak\u0131lmaktad\u0131r. Zararl\u0131 at\u0131klar besin zincirinde alglere, bal\u0131klara ve sonunda insana ge\u00e7erek \u00f6nemli hastal\u0131klara ve ani \u00f6l\u00fcmlere neden olmaktad\u0131r.
\n K\u00f6y gibi k\u0131rsal ya\u015fama birliklerindeki insanlar genellikle b\u00fcy\u00fck kentlerde ya\u015fayan insanlardan daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve daha uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fcd\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc k\u0131rsal ekosistemler, \u00e7evre kirlili\u011fi y\u00f6n\u00fcnden kentsel ekosistemlerden daha iyi durumdad\u0131r. Bunu bilen kent insan\u0131 f\u0131rsat bulduk\u00e7a, \u00e7evre kirlili\u011fi en az olan k\u0131rlara, k\u00f6ylere ko\u015fmaktad\u0131r.
\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde en yayg\u0131n olan kirlilik su, hava, toprak, ses ve radyasyon kirlili\u011fidir. <\/p>\n
HAVA K\u0130RL\u0130L\u0130\u011e\u0130
\n Hava, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z gaz ortam\u0131 olu\u015fturman\u0131n yan\u0131nda ya\u015fam i\u00e7in temel bir gaz olan oksijeni tutar. Oksijen yanma olaylar\u0131n\u0131 da sa\u011flayan temel bir maddedir.
\n Temiz hava olarak nitelendirilen atmosferin alt katman\u0131; azot, oksijen, karbondioksit ve \u00e7ok az miktarda di\u011fer gazlardan olu\u015fur. Ayr\u0131ca atmosferin \u00fcst katman\u0131nda bir de ozon gaz\u0131n\u0131n (O3) olu\u015fturdu\u011fu tabaka vard\u0131r. Ozon, g\u00fcne\u015ften gelen zararl\u0131 \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n \u00e7o\u011funu yans\u0131t\u0131p bir k\u0131sm\u0131n\u0131 tutarak yery\u00fcz\u00fcne ula\u015fmas\u0131n\u0131 engeller.
\n Evler, i\u015f yerleri, sanayi kurulu\u015flar\u0131 ve otomobillerin \u00e7evreye verdikleri gaz at\u0131klar havan\u0131n bile\u015fimini de\u011fi\u015ftirir. Havaya kar\u0131\u015fan zararl\u0131 maddelerin ba\u015fl\u0131calar\u0131 k\u00fck\u00fcrt dioksit (SO3), karbon monoksit (CO), karbon dioksit (CO2), kur\u015fun bile\u015fikleri, karbon partik\u00fclleri (duman), toz vb. kirleticilerdir. Ayr\u0131ca deodorant, sa\u00e7 spreyleri ve b\u00f6cek \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fclerde kullan\u0131lan azot oksitleri, freon gazlar\u0131 ile s\u00fcpersonik u\u00e7aklardan \u00e7\u0131kan at\u0131klar da havay\u0131 kirletir.
\n Zararl\u0131 gazlar\u0131n (\u00f6zellikle k\u00fck\u00fcrt bile\u015fikleri); ya\u011fmur, bulut, kar gibi \u0131slak ya da yar\u0131 \u0131slak maddelerle kar\u0131\u015fmalar\u0131 sonucunda asit ya\u011fmurlar\u0131 olu\u015fur. Asit ya\u011fmurlar\u0131 da bir yandan orman alanlar\u0131 vb. ye\u015fil alanlar\u0131 yok etmekte bir yandan da sular\u0131 kirletmektedir.
\n A\u015f\u0131r\u0131 artan CO2, atmosferin \u00fcst katmanlar\u0131nda birikerek \u0131s\u0131n\u0131n, atmosfer d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 engeller. B\u00f6ylece yery\u00fcz\u00fc giderek daha fazla \u0131s\u0131n\u0131r. Bu da buzullar\u0131n eriyerek denizlerin y\u00fckselmesine k\u0131y\u0131lar\u0131n sularla kaplanmas\u0131na neden olabilecektir. “Sera etkisi” denilen bu olay sonucu denizlerin 16 metre kadar y\u00fckselebilece\u011fi tahmin edilmektedir.
\n Freon, kloroflorokarbon (CFC) gibi gazlar\u0131n etkisiyle ozon tabakas\u0131 incelmektedir. Bunun sonunda g\u00fcne\u015fin zararl\u0131 \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 yery\u00fcz\u00fcne ula\u015farak cilt kanseri gibi hastal\u0131klara ve \u00f6l\u00fcmlere neden olmaktad\u0131r. Sonu\u00e7ta, biyosferin canl\u0131 kitlesini yok etme tehlikesi vard\u0131r. B\u00fcy\u00fck yang\u0131nlar da \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde hava kirlili\u011fi yarat\u0131r. \u00d6rne\u011fin; orman yang\u0131nlar\u0131, k\u00f6rfez sava\u015f\u0131nda oldu\u011fu gibi petrol yang\u0131nlar\u0131 vb. <\/p>\n
Hava kirlili\u011fi a\u015fa\u011f\u0131da verilen uygulamalarla \u00f6nlenebilir:
\n \u00a2 Hava kirlili\u011finin en \u00f6nemli nedenlerinden olan fosil yak\u0131tlar olabildi\u011fince az kullan\u0131lmal\u0131. Bunun yerine do\u011falgaz, g\u00fcne\u015f enerjisi, jeotermal enerji vb. enerjilerin kullan\u0131m\u0131 yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r.
\n \u00a2 Karayolu ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131 yerine demiryolu ve deniz ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131na a\u011f\u0131rl\u0131k verilmelidir. B\u00fcy\u00fck kentlerde toplu ta\u015f\u0131ma hizmetleri yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. B\u00f6ylece, otomobil egzozlar\u0131n\u0131n neden oldu\u011fu kirlilik azalt\u0131labilir.
\n \u00a2 Sanayi kurulu\u015flar\u0131n\u0131n at\u0131klar\u0131n\u0131 havaya vermeleri \u00f6nlenmelidir.
\n \u00a2 Ye\u015fil alanlar art\u0131r\u0131lmal\u0131, orman yang\u0131nlar\u0131 \u00f6nlenmelidir.
\n \u00a2 Ozon tabakas\u0131na zarar veren maddeler kullan\u0131lmamal\u0131d\u0131r. <\/p>\n
AS\u0130T YA\u011eMURLARI
\n Y\u0131llard\u0131r ayr\u0131nt\u0131l\u0131 ara\u015ft\u0131rma konusu olmam\u0131\u015f konulardan birisi olan asit ya\u011fmurlar\u0131, son y\u0131llarda yurdumuzda da etkisini hissettirmeye ba\u015flayan, meteorolojik hadiselerle atmosferden yery\u00fcz\u00fcne inen ve insanlar \u00fczerinde olumsuz etki b\u0131rakan kirletici elementler i\u00e7eren ya\u011fmurlar olarak bilinir.
\n End\u00fcstriyel faaliyetler, konutlarda \u0131s\u0131nma ama\u00e7l\u0131 olarak kullan\u0131lan fosil yak\u0131tlar, motorlu ta\u015f\u0131tlardan \u00e7\u0131kan egzoz gazlar\u0131 ve fosil yak\u0131tlara dayal\u0131 olarak enerji \u00fcreten termik santraller, bu faaliyetleri sonucu havay\u0131 kirletmekte ve k\u00fck\u00fcrtdioksit, azotoksit, partik\u00fcl madde ve hidrokarbon yaymaktad\u0131r. 2 ile 7 g\u00fcn aras\u0131nda havada as\u0131l\u0131 kalabilen bu kirleticiler, atmosferde \u00e7e\u015fitli kimyasal ve fiziksel reaksiyonlara u\u011frayarak, zaman zaman \u00e7ok uzaklara ta\u015f\u0131nabilmekte, atmosferdeki su partik\u00fclleri ve di\u011fer bile\u015fenlerle tepkimeye girerek s\u00fclf\u00fcroz asit (HSO), s\u00fclf\u00fcrik asit (H2SO4) ve nitrik asit (HNO3) gibi kirletici maddelerin olu\u015fumuna sebebiyet verirler. \u00c7e\u015fitli yanma olaylar\u0131 sonucu havaya kar\u0131\u015fan SO2, SO3, NOX gibi gazlar ya\u011f\u0131\u015fla birle\u015fip asit meydana getirebilmekte ve bunlar\u0131n yery\u00fcz\u00fcne ya\u011fmas\u0131 ile asit ya\u011fmurlar\u0131 olu\u015fmaktad\u0131r. <\/p>\n
Bunlar\u0131n yery\u00fcz\u00fcne geri d\u00f6n\u00fc\u015fleri kuru ve ya\u015f asit depolanmas\u0131 sonucu olur. Ya\u015f depolamada atmosferde olu\u015fan b\u00fct\u00fcn \u00fcr\u00fcnler, ya\u011fmur ve kar i\u00e7inde \u00e7\u00f6z\u00fcnm\u00fc\u015f halde yery\u00fcz\u00fcne ta\u015f\u0131n\u0131rlar. Kuru depolamada ise atmosferdeki partik\u00fcllerin ve gazlar\u0131n yery\u00fcz\u00fcne ta\u015f\u0131nmas\u0131 esnas\u0131nda ya\u011fmur veya kar bulunmaz, sis i\u00e7inde aerosol \u015feklinde bulunurlar. Bu \u00e7er\u00e7evede belirtildi\u011fi gibi, yaln\u0131z ya\u011fmur de\u011fil, di\u011fer b\u00fct\u00fcn ya\u011f\u0131\u015f bi\u00e7imleri de asidik olabilmektedir Asit ya\u011fmuru topra\u011f\u0131n kimyasal yap\u0131s\u0131n\u0131 ve biyolojik ko\u015fullar\u0131n\u0131 etkilemektedir. Topra\u011f\u0131n yap\u0131s\u0131nda bulunan kalsiyum, magnezyum gibi elementleri y\u0131kayarak taban suyuna ta\u015f\u0131makta, topra\u011f\u0131n zay\u0131flamas\u0131na ve zirai verimin d\u00fc\u015fmesine neden olmaktad\u0131r. Topra\u011f\u0131n asitle\u015fmesine en \u00e7ok katk\u0131da bulunan maddeler, atmosferde birikme sonucu topra\u011fa ge\u00e7en k\u00fck\u00fcrt bile\u015fikleridir. Azot bile\u015fikleri ise bitkilerin \u00f6z\u00fcmseyece\u011fi miktardan fazla oldu\u011fu zaman topra\u011f\u0131n asitle\u015fmesinde rol oynamaktad\u0131r.
\n Asitle\u015fmenin \u00e7evre \u00fczerinde dolayl\u0131 olmakla birlikte yine \u00e7ok \u00f6nemli etkilerinden biri de, end\u00fcstriyel faaliyetler sonucu olu\u015fan asit nemidir. Topra\u011fa ya da g\u00f6l yataklar\u0131na inmi\u015f civa, kadmiyum ya da al\u00fcminyum gibi zehirli maddelerle tepkimeye girebilmekte ve normal ko\u015fullar alt\u0131nda \u00e7\u00f6z\u00fcnmez say\u0131lan bu maddeler, asidik nemle tepkimenin sonucunda, besin zinciri ya da i\u00e7me suyu yoluyla bitki, hayvan ve insana ula\u015f\u0131p toksik etkiler yaratmaktad\u0131r. A\u011fa\u00e7 k\u00f6klerinin besin toplama yetene\u011finin bozulmas\u0131n\u0131n sorumlusu da gene asitle\u015fme sonucunda toprakta harekete ge\u00e7en al\u00fcminyumdur.
\n Asidik zerrecikler genellikle s\u00fclf\u00fcrdioksit ve nitrikoksitlerin atmosferdeki yay\u0131lmas\u0131 ile olu\u015fur. Sonu\u00e7ta olu\u015fan nitrik ve s\u00fclf\u00fcrik asit di\u011fer partik\u00fcller (toz, is, kurum, duman vs) \u00fczerine yap\u0131\u015f\u0131r. Bu partik\u00fcllerin direkt olarak solunmas\u0131 bu asidik yap\u0131lar\u0131n do\u011frudan akci\u011ferlere kadar gitmesine neden olmaktad\u0131r. Bu asidik yap\u0131daki tozlar ve gazlar nemli ve s\u0131cak akci\u011fer alueollerinde kimyasal olarak kana ge\u00e7ebilirler.
\n Asit ya\u011fmurlar\u0131n\u0131n insanlar \u00fczerindeki dolayl\u0131 etkileri y\u00fczey ve i\u00e7me sular\u0131, yer alt\u0131 sular\u0131, toprak, a\u011f\u0131r metaller, bitkiler ve bal\u0131klar \u00fczerindeki etkilerine ba\u011fl\u0131 olarak bu unsurlar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131 sonucunda uzun vadede insan b\u00fcnyesinde asidik depolanmaya neden olur.
\n G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi hava do\u011fal ve yapay etmenlerce kirletilmektedir. Yapay etmenlerin
\n temelinde insan bulunmaktad\u0131r. Fabrikadan, evlerden ve ara\u00e7lardan \u00e7\u0131kan dumanlar
\n taraf\u0131ndan atmosfer durmadan kirlenmektedir
\n Bu kirlilik do\u011frudan oldu\u011fu gibi asit ya\u011fmurlar\u0131 yoluyla da bitkiye, insana, suya, topra\u011fa ve ta\u015fa etki etmektedir. Termik santrallarda, \u0131s\u0131tmada ve end\u00fcstri kurumlar\u0131nda kullan\u0131lan k\u00f6m\u00fcr atmosfere k\u00fcl (kadmiyum, ar\u00e7elik, kur\u015fun) CO2 ve SO2 yaymaktad\u0131r D\u00fcnyada oldu\u011fu gibi T\u00fcrkiye’de k\u00f6m\u00fcr ve petrol t\u00fcketimi giderek artmaktad\u0131r.
\n Artan ta\u015f\u0131t say\u0131s\u0131 da petrol t\u00fcketimini dolayisiyle atmosferdeki karbon monoksit gaz\u0131n\u0131
\n y\u00fckseltmektedir. <\/p>\n
Yanarda\u011flar da havadaki SO2 ve CO2 gibi gazlar\u0131n miktar\u0131n\u0131 artt\u0131rmaktad\u0131r.
\n Bu gazlar havadaki subuhar\u0131 ile birle\u015firler;
\n H2O+SO2 ______ H2SO4 (s\u00fclfirikasit) ve
\n H2O+NO2 ______ HNO3 (nitrikasit) olarak yere d\u00fc\u015ferler. <\/p>\n
Hava kirlili\u011fi, \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n yere ula\u015fmas\u0131n\u0131 ve atmosfere yay\u0131lmas\u0131na da engelleyerek iklim \u00fczerinde olumsuz etki yapmaktad\u0131r. Asit ya\u011f\u0131\u015flar\u0131 yapraklardaki klorofilin bozulmas\u0131na
\n ve bitkinin sarar\u0131p kurumas\u0131na neden olmaktad\u0131r.
\n Bilindi\u011fi gibi bitkiler, fotosentez s\u0131ras\u0131nda CO2 t\u00fcketir. Asit ya\u011fmurlar\u0131, bitkileri kurutarak, di\u011fer yandan atmosferdeki CO2 (karbondioksit) tutar\u0131n\u0131n artmas\u0131 i\u00e7in ortam haz\u0131rlamaktad\u0131r. Ba\u015fka bir anlat\u0131mla, bir olumsuzluk bir ba\u015fka olumsuzlu\u011fu \u00fcretmektedir. <\/p>\n
TERM\u0130K SANTRALLARIN AS\u0130T YA\u011eMURLARINA ETK\u0130S\u0130
\n T\u00fcrkiye’nin sahip oldu\u011fu en bol fosil kaynakl\u0131 yak\u0131t, d\u00fc\u015f\u00fck-kaliteli ve y\u00fcksek derecede kirlenmeye yol a\u00e7an linyittir ve en bol bulundu\u011fundan \u00fclke enerji \u00fcretiminin belkemi\u011fidir. Ancak bu t\u00fcr k\u00f6m\u00fcr\u00fcn kullan\u0131m\u0131 \u00e7ok y\u00fcksek miktarlarda k\u00fck\u00fcrt dioksit (SO2), azot oksitler (NOx), karbonmonoksit (CO), Ozon (O3), hidrokarbonlar, partik\u00fcler madde (PM) ve k\u00fcl olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu at\u0131klar, \u00e7evre sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na \u00e7ok \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imlerde etki eder. Bu olumsuz etkileri \u015fu \u015fekilde s\u0131ralayabiliriz:
\n E\u011fer herhangi bir filtre kullan\u0131lmazsa 100 megawatt g\u00fcc\u00fcnde k\u00f6m\u00fcrle \u00e7al\u0131\u015fan bir termik santral\u0131n kirletici etkileri a\u015fa\u011f\u0131daki tabloda g\u00f6r\u00fclmektedir.
\n K\u00fck\u00fcrt dioksit (SO2) 45,000 ton\/y\u0131l
\n Azot oksitler (NOx) 26,000 ton\/y\u0131l
\n Karbonmonoksit (CO) 750 ton\/y\u0131l
\n Kat\u0131 partik\u00fcller (PM) 32,500 ton\/y\u0131l
\n Hidrokarbonlar 250 ton\/y\u0131l
\n K\u00fcl 5,660 ton\/y\u0131l
\n SO2 ve NOx gazlar\u0131 asit ya\u011fmurlar\u0131n\u0131n olu\u015fumundan birinci derecede sorumludurlar. Bacalardan at\u0131lan k\u00fck\u00fcrt ve azot oksitler, hakim r\u00fczgarlarla ortalama 2 – 7 g\u00fcn i\u00e7erisinde atmosfere ta\u015f\u0131n\u0131rlar. Bu zaman s\u00fcresi i\u00e7inde bu kirleticiler, atmosferdeki su partik\u00fclleri ve di\u011fer bile\u015fenlerle tepkimeye girerek s\u00fclf\u00fcrik asit ve nitrik asiti olu\u015ftururlar. Bunlar da yery\u00fcz\u00fcne ya\u011fmur ve kar ile ula\u015f\u0131r. B\u00f6ylece baca gazlar\u0131 ikinci kez ve daha geni\u015f bir b\u00f6lgeye etki etmi\u015f olurlar. B\u00f6lgenin arazi yap\u0131s\u0131 ve hava ko\u015fullar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak, etki y\u00fczlerce kilometreye kadar yay\u0131labilmektedir. Asit ya\u011fmuru denilen bu olgu yaln\u0131zca canl\u0131lar i\u00e7in de\u011fil, ta\u015f yap\u0131tlar ve eski sanat eserleri i\u00e7in de \u00f6nemli bir tehlike olu\u015fturmaktad\u0131rlar.
\n Asit ya\u011fmurlar\u0131, yapraklar\u0131n stomalar\u0131na girerek yapra\u011f\u0131n su dengesini sa\u011flayan stoplazman\u0131n asitle\u015fmesine neden olurlar. Bunun sonucunda s\u0131v\u0131 kaybeden yaprak, k\u0131sa s\u00fcrede \u00f6l\u00fcr. Bu \u015fekilde a\u011fac\u0131n hastal\u0131klara dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131 azald\u0131\u011f\u0131ndan zararl\u0131 b\u00f6ceklerin istilas\u0131na u\u011frar ve \u00f6l\u00fcm\u00fc h\u0131zlan\u0131r. Ayr\u0131ca giderek zay\u0131flayan ve yaprak kaybeden a\u011fac\u0131n tepe \u00e7at\u0131lar\u0131 seyrekle\u015ferek r\u00fczgar perdesi g\u00f6revini yapamaz ve a\u011fa\u00e7 r\u00fczgardan devrilebilir. Asit ya\u011fmurunun topra\u011fa d\u00fc\u015fmesi sonucu topra\u011f\u0131n asiditesi artar ve bu kuvvetli asidik \u00e7\u00f6zeltiler topraktaki Ca++ , Mg+ , K+ gibi minerallerin kayb\u0131na neden olur. Bu mineraller a\u011fa\u00e7lar\u0131n b\u00fcy\u00fcmesi ve kendilerini yenilemeleri i\u00e7in ya\u015famsal \u00f6neme sahiptirler. Toprakta PH %5′ in alt\u0131na d\u00fc\u015ferse toprak s\u0131v\u0131s\u0131 i\u00e7inde al\u00fcminyum ve a\u011f\u0131r metallerin konsantrasyonu artar. Kurak mevsimlerde topraktaki nemin azalmas\u0131 sonucu bu maddeler iyice yo\u011funla\u015f\u0131r ve bitki k\u00f6kleri i\u00e7in \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc etki g\u00f6sterirler. Ayr\u0131ca kloroplastlarda biriken SO2 yapra\u011f\u0131n fotosentez yapmas\u0131n\u0131 engeller ve bu yolla da a\u011faca zarar verir. T\u00fcm bunlar\u0131n sonucunda a\u011fa\u00e7lar\u0131n ye\u015fil s\u00fcrg\u00fcnleri geli\u015fmeyip kurumakta, yapraklar\u0131 d\u00f6k\u00fclmekte, \u00e7i\u00e7ek ve meyve vermemektedir.
\n Asit ya\u011fmurlar\u0131 ve di\u011fer zararl\u0131 gaz ve k\u00fcllerin verdi\u011fi ekonomik zararlar\u0131 \u015f\u00f6yle s\u0131ralayabiliriz: <\/p>\n
1. A\u011fa\u00e7lar\u0131n hen\u00fcz olgunla\u015fmadan kesilmesinden do\u011fan zarar.
\n 2. Arazi gelirlerinden yoksun kalmaktan do\u011fan zarar: Bu zarar orman \u00f6l\u00fcm\u00fc ile \u00fcretimden uzakla\u015fan arazinin zarar s\u00fcresince sa\u011flayabilece\u011fi gelirden olu\u015fur.
\n 3. Toprak koruma \u00f6nlemlerinden do\u011fan zarar: Orman rejimi i\u00e7ine giren ve fakat \u00e7e\u015fitli nedenlerle a\u015f\u0131nmaya u\u011frayan topraklar\u0131n korunmas\u0131 ve \u00f6zelliklerinin iyile\u015ftirilmesi i\u00e7in yap\u0131lan harcamalard\u0131r.
\n 4. Ek a\u011fa\u00e7land\u0131rma giderlerinden do\u011fan zarar: Zarara u\u011frayan alanda gaz etkisinin ge\u00e7mesi ile yeniden ormanc\u0131l\u0131k \u00fcretimine ge\u00e7ilmesi i\u00e7in gerekli olan a\u011fa\u00e7land\u0131rma giderleridir.
\n 5. Ormanlar\u0131n azalmas\u0131 ve topra\u011f\u0131n \u00e7orakla\u015fmas\u0131 sonucu olu\u015fan erozyon b\u00fcy\u00fck miktarlarda toprak kayb\u0131na neden olur.
\n 6. \u0130nsan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan do\u011fan zararlar: Ormanlar hava kirlili\u011fi i\u00e7in bazen doktor bazen de hasta durumundad\u0131rlar. Olgun iri yaprakl\u0131 100 ya\u015f\u0131ndaki bir kay\u0131n a\u011fac\u0131 saatte yakla\u015f\u0131k olarak 1.7 kg O2 \u00fcretmekte, 2.35 kg CO2 t\u00fcketmektedir. Ayr\u0131ca ayn\u0131 kay\u0131n a\u011fac\u0131 y\u0131lda 1 ton tozu s\u00fczmekte, baca gazlar\u0131, bakteri ve vir\u00fcsleri ba\u011flamaktad\u0131r. Bu nedenle orman havas\u0131 havadaki partik\u00fcllerin, \u00f6zellikle solunumla akci\u011fere giden tozlar\u0131n say\u0131s\u0131 bak\u0131m\u0131ndan kent havas\u0131na g\u00f6re %90 – 99 oran\u0131nda daha temizdir. Bu durumda termik santrallar\u0131n etkileriyle ortaya \u00e7\u0131kan orman \u00f6l\u00fcmlerinin insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ne derece olumsuz etkiledi\u011fini tahmin etmek pek zor de\u011fildir.
\n 7. Bacadan at\u0131lan gazlar\u0131n etkisiyle evcil hayvanlar\u0131n verimi azal\u0131r, kara ve sulardaki yaban hayvanlar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131nda azalma olur. <\/p>\n
Termik santral k\u00fcllerinin topland\u0131\u011f\u0131 alanda (k\u00fcl depolar\u0131nda) olu\u015fan Radon gaz\u0131 (Ra222) havaya ula\u015fmaktad\u0131r. Bu k\u00fcllerin \u00fczeri toprakla \u00f6rt\u00fclse dahi topra\u011f\u0131n g\u00f6zeneklerinden ge\u00e7en Ra222 havaya kar\u0131\u015f\u0131r. Ra222 3.8 g\u00fcnl\u00fck bir s\u00fcre i\u00e7inde Polonyum’a (Po210) ve aktif kur\u015funa (Pb210) d\u00f6n\u00fc\u015febilmektedir. Bu nedenle k\u00fcl y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131 \u00e7evreye radyoaktivite yayar. Bacadan at\u0131lan maddelerin i\u00e7inde belki de en \u00f6nemlisi, linyitte bulunan ve yanma ile a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karak etrafa yay\u0131lan uranyumdur. K\u00fcllerdeki uranyum da ayr\u0131 bir sorun yaratmaktad\u0131r. <\/p>\n
HAVA K\u0130RL\u0130L\u0130\u011e\u0130 VE AS\u0130T YA\u011eMURLARININ D\u0130\u011eER ZARARLARI
\n Hava : Ozan tabakas\u0131 incelir. B\u00f6ylece g\u00fcne\u015ften gelen ultraviyole gibi zararl\u0131 \u0131\u015f\u0131nlar yere kadar ula\u015f\u0131r. Bu da deri kanseri ve g\u00f6z kataraklar\u0131n\u0131n olu\u015fumuna yol a\u00e7ar.
\n CO2, SO2 ve karbonmonoksit gibi gazlar solunumu zorla\u015ft\u0131r\u0131r. Solunum yollar\u0131nda \u00e7e\u015fitli hastal\u0131klar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na neden olur.
\n \u0130klim : CO2 ve SO2 gazlar\u0131n\u0131n artmas\u0131, sera etkisi yaparak, atmosfer s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n y\u00fckselmesine neden olur. Bu durum, buzullar\u0131n erimesine; deniz suyunun y\u00fckselmesine yol a\u00e7ar. K\u0131y\u0131 ovalar\u0131 sular alt\u0131nda kal\u0131r. Baz\u0131 \u00fcr\u00fcnlerin \u00fcretilmesi g\u00fc\u00e7le\u015fir.
\n Su : Asitik ya\u011f\u0131\u015flar yer\u00fcst\u00fc ve yeralt\u0131 sular\u0131n\u0131 kirlendirir. Arkas\u0131ndan, bu sular\u0131n ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 g\u00f6l ve denizler buralarda ya\u015fayan canl\u0131lar (bal\u0131k, bitki, ku\u015f …..) zarar g\u00f6r\u00fcr. Kirlenmi\u015f kaynak suyunu i\u00e7en, kirlenmi\u015f g\u00f6l veya denizdeki bal\u0131kla beslenen insan da bu kirlilikten nasibini al\u0131r. <\/p>\n
AntikYap\u0131tlar :
\n Atmosfer Ya\u011f\u0131\u015f Ta\u015f ve metal Sonu\u00e7
\n H2O+SO2 H2SO4 + Ca CaSo4+H2
\n (S\u00fclfirikasit) (Kalker)
\n H2O + SO2 H2SO4 + 2Al Al2(SO4)3+3H2
\n (Aliminyum)
\n H2O + NO2 HNO3 + Al Al(NO3)2+3\/2H2
\n (nitrikasit)
\n G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi yere d\u00fc\u015fen asitli sular, ta\u015f ve metallerden yap\u0131lm\u0131\u015f olan antik yap\u0131tlar\u0131m\u0131z\u0131 da bozabilmekte, b\u00f6ylece insanl\u0131\u011f\u0131n ortak miras\u0131na zarar vermektedir. <\/p>\n
Tarihi bina ve yap\u0131lar son 20 y\u0131lda bir \u00f6nceki 2000 y\u0131l\u0131na g\u00f6re daha \u00e7ok y\u0131pranm\u0131\u015ft\u0131r. Efes’i ve Bergama’y\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn; bir s\u00fcre sonra \u0130ngiltere’deki Westminister Manast\u0131r’\u0131 gibi kopyalar\u0131n\u0131 yapmak zorunda kalaca\u011f\u0131z. Kaybetti\u011fimiz ge\u00e7mi\u015fimizi ka\u00e7 dolara geri alabiliriz?
\n Ka\u011f\u0131t ve tekstil de SO2 ve NOx gazlar\u0131n\u0131 emiyor; emdik\u00e7e gevriyor. Ger\u00e7ekten, Britanya k\u00fct\u00fcphanesindeki kolleksiyonlardan % 5’i s\u00fclf\u00fcr gaz\u0131ndan zarar g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. <\/p>\n
Toprak : Asit ya\u011fmurlar\u0131 topraktaki minarellerle tepkimeye girerek topra\u011f\u0131n yap\u0131s\u0131n\u0131 bozmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca, topraktaki su asitik \u00f6zellik kazanmaktad\u0131r. Yeni asitik ortama uymayan bitki t\u00fcrleri yok olurken, bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc de asitli suyu b\u00fcnyesinde depolamaktad\u0131r.
\n B\u00f6ylece; <\/p>\n
” Bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fcn azalmas\u0131, bir taraftan erozyon ortam\u0131n\u0131 haz\u0131rlarken, di\u011fer taraftan da fotosentez olay\u0131n\u0131n azalmas\u0131na ve sonucuda atmosferdeki CO2 tutar\u0131n\u0131n artmas\u0131na neden olmaktad\u0131r.
\n ” Asitli su ile sulanan sebze ve meyvelerle beslenen insan zarar g\u00f6rmektedir. <\/p>\n
\u00d6NLEMLER
\n 1. Hava kirlili\u011fi ve asit ya\u011f\u0131\u015flar\u0131n\u0131n \u00e7evreye, \u00f6zellikle bitkilere olan etkisinin kesin sonucu ve buna kar\u015f\u0131 isabetli \u00f6nlemler al\u0131nmak isteniyorsa, \u00e7ok say\u0131da bilimsel denemenin yap\u0131lmas\u0131 gerekir.
\n 2. Yak\u0131tlar\u0131n (ara\u00e7 ve meskenlerde) kalitesi kontrol edilmeli.
\n 3. A ) Hava kirlili\u011fine dayan\u0131kl\u0131 bitkiler (b\u00f6\u011f\u00fctlen, \u0131spanak, k\u0131z\u0131lc\u0131k,…) ekilmeli
\n B) K\u0131\u015f\u0131n yaprak d\u00f6ken bitkiler ekilmeli
\n 4. Kentlerin kurulma yerleri topografik a\u00e7\u0131dan iyi saptanmal\u0131. Ba\u015fka bir anlat\u0131mla Yerle\u015fmeleri (kent, k\u00f6y,…) \u00e7anak \u015feklindeki alanlardan uzaklarda kurmal\u0131y\u0131z.
\n 5. Bacalara filitre tak\u0131lmal\u0131
\n 6. Ara\u00e7lar\u0131n bak\u0131m\u0131 zaman\u0131nda yap\u0131lmal\u0131
\n 7. Alternatif enerji kaynaklar\u0131 kullan\u0131lmal\u0131
\n (G\u00fcne\u015f, r\u00fcz\u011far, gelgit, ak\u0131nt\u0131lar, biyok\u00fctle, end. ve evsel at\u0131klar gibi.)
\n 8. T\u00fcketim toplumu oldu\u011fumuz s\u00fcrece yeni \u00fcretimlere yeni kirlenmelere neden olmam\u0131z ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Onun i\u00e7in t\u00fcketim \u00e7\u0131lg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 yerine mevcutlardan haz almay\u0131 \u00f6\u011frenmeliyiz.
\n 9. Yak\u0131tlardaki k\u00fck\u00fcrt oran\u0131 azalt\u0131lmal\u0131
\n 10. \u00c7evre insanlara \u00f6\u011fretilmemeli; insano\u011flu \u00e7evreyi i\u00e7selle\u015ftirecek \u015fekilde bizzat kendisi \u00f6\u011frenmeli <\/p>\n
K\u0131saca; konunun sosyolojik, ekonomik ve politik boyutlar\u0131 ayn\u0131 anda al\u0131nmal\u0131 ve hemen uygulamaya ge\u00e7ilmelidir. Bunlar\u0131n i\u00e7inde en \u00f6nemli olan\u0131 ise ya\u015fam ve e\u011fitimi el ele tutu\u015fturan uygulamalar olacakt\u0131r.
\n Bu \u00f6nlemler al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 zaman en temiz kalan yerlerimizden biri olan G\u00f6kova K\u00f6rfezi ve \u00e7evresi de son kurbanlardan biri olmaktan kurtulamayacakt\u0131r.
\n Kirli hava ve asidik ya\u011f\u0131\u015flara etkileri yerel de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc r\u00fczgar kirli hava ve ya\u011f\u0131\u015flar\u0131 \u00e7ok uzaklara ta\u015f\u0131yabilmektedir. Asit ya\u011f\u0131\u015flar\u0131, d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc yerde kalmay\u0131p akarsular ve denizler yoluyla da d\u00fcnyaya yay\u0131lmaktad\u0131r. Onun i\u00e7in \u00e7\u00f6z\u00fcmler yerel de\u011fil, k\u00fcresel olmal\u0131d\u0131r. Ancak \u00f6ncelikle yerel d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi ve yerel davranmay\u0131 \u00f6\u011frenerek bu felaketten kurtulabiliriz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
AS\u0130T YA\u011eMURLARI \u0130nsano\u011flu, do\u011fal \u00e7evrimi tamamlayan, hem de do\u011fal \u00e7evreyi en \u00e7ok etkileyen bir varl\u0131kt\u0131r. Sa\u011fl\u0131kl\u0131 ya\u015fam ve sa\u011fl\u0131kl\u0131 \u00fcretimin en \u00f6nemli ko\u015fullar\u0131ndan biri, do\u011fal \u00e7evreye zarar vermeden; onunla uyumlu olarak ya\u015fayabilmektir. Ekonomik faaliyet, k\u0131tl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 yap\u0131lan bir sava\u015ft\u0131r. \u0130nsan bu sava\u015fta bir tak\u0131m de\u011ferleri \u00fcretip- t\u00fcketirken ba\u015fka bir de\u011fer olan kaliteyi \u00c7EVRE’yi de t\u00fcketmektedir: …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1403,1406],"tags":[3717,3716,2864,3719,3720,2988,3718,2214,2243,2242,2215,3722,3721],"class_list":["post-1269","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-odevler","category-sosyal-bilgiler-odevleri","tag-asit-yagmurlari","tag-atmosferin-canlilar-uzerindeki-etkileri","tag-biyolojik","tag-biyosfer","tag-cevre-kirliligi","tag-deprem","tag-ekosistem","tag-fiziksel","tag-karbon-dioksit","tag-karbon-monoksit","tag-kimyasal","tag-kukurt-dioksit","tag-volkanik-patlama"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1269","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1269"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1269\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1269"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1269"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1269"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}