LEVHA TEKTON\u0130\u011e\u0130
\n Alfred Wegener’in “k\u0131talar\u0131n kaymas\u0131” kuram\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesi sonucu olu\u015fmu\u015ftur. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta t\u00fcm k\u0131talar\u0131n Pangea ad\u0131nda tek bir k\u0131ta oldu\u011fu, sonradan par\u00e7alan\u0131p da\u011f\u0131larak zamanla g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki yerlerine ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc Alman bilim adam\u0131 Alfred Wegener ortaya att\u0131. D\u00fcnya’n\u0131n y\u00fczeyi kesintisiz gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyorsa da, ger\u00e7ekte dev boyuttaki bir yap-boz gibi birbirine ge\u00e7en par\u00e7alardan olu\u015fmaktad\u0131r. Levha ad\u0131 verilen bu par\u00e7alar, \u00e7ok yava\u015f olarak s\u00fcrekli bi\u00e7imde birbirlerine g\u00f6re hareket ederler. Bir levha, yanl\u0131zca okyanusal ya da k\u0131tasal litosferden olu\u015fabildi\u011fi gibi her iki litosfer t\u00fcr\u00fcn\u00fc de i\u00e7erebilir. Levhalar, levha s\u0131n\u0131r\u0131 ya da levha kenar\u0131 ile sonlan\u0131r. Depremlerin ve yanarda\u011flar\u0131n \u00e7o\u011fu bu b\u00f6lgelerde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Pangea verilen tek k\u0131ta par\u00e7as\u0131n\u0131 \u00e7evreleyen denize Panthalassa denmekteydi. Zaman i\u00e7erisinde katmanlar hareket ettik\u00e7e Pangaea ikiye ayr\u0131ld\u0131. Kuzeyde Laurasia ve g\u00fcneyde Gondwanaland olu\u015ftu. Bu iki k\u0131ta Tethys (Tetis) denizi ile ikiye ayr\u0131ld\u0131. Katmanlar\u0131n hareketi ile k\u0131talar iyice ayr\u0131larak bug\u00fcnk\u00fc halini ald\u0131.
\n Yer y\u00fczeyinin kabu\u011fu, manto \u00fczerinde, ‘izostazi’ ad\u0131 verilen, bir a\u011fac\u0131n su \u00fczerinde y\u00fczmesi ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilecek bir denge halinde dururlar. Mantonun kald\u0131rma g\u00fcc\u00fc, su ve a\u011fa\u00e7 \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi kabu\u011fun manto i\u00e7ine ‘batm\u0131\u015f’ olan hacmi ile orant\u0131l\u0131d\u0131r. Bu nedenle y\u00fckseltilerin fazla oldu\u011fu k\u0131ta b\u00f6lgelerinde, artan k\u00fctle ile ko\u015fut olarak kabu\u011fun manto derinliklerine uzanan k\u0131sm\u0131 da daha fazla olmal\u0131d\u0131r. Y\u00fcksek da\u011f s\u0131ralar\u0131n\u0131n derinlere dalan ‘k\u00f6kleri’ yer kabu\u011funun b\u00f6yle alanlarda 70 km. kadar kal\u0131n olmas\u0131na yol a\u00e7ar. \u00d6te yandan, karalar\u0131n y\u00fckselmesi, ba\u011f\u0131l olarak daha hafif materyelden olu\u015fmalar\u0131 ile ili\u015fkilidir. B\u00f6ylece okyanusal kabuk daha ince olmas\u0131na kar\u015f\u0131n daha a\u011f\u0131r materyelden olu\u015fmu\u015ftur, ve astenosfer i\u00e7ine do\u011fru k\u0131talara oranla daha fazla ‘batm\u0131\u015f’ durumdad\u0131r. Bu, k\u0131talar\u0131n manto i\u00e7erisine do\u011fru uzanan daha derin k\u00f6kleri olmas\u0131na ra\u011fmen, a\u011f\u0131rl\u0131k merkezlerinin okyanus tabanlar\u0131na oranla daha y\u00fcksekte yer almas\u0131 ile sonu\u00e7lan\u0131r.
\n Y\u00fczey \u015fekillerinin jeolojik zaman boyutu i\u00e7inde evrimi levha hareketleri \u00e7er\u00e7evesinde ger\u00e7ekle\u015fir. Yer kabu\u011fu ve hemen alt\u0131ndaki manto katman\u0131n\u0131n birle\u015fmesinden olu\u015fan ta\u015f k\u00fcre (litosfer), yava\u015f bir hareketle yer de\u011fi\u015ftiren 12 ayr\u0131 ‘levha’ halinde, de\u011fi\u015fken bir yap-boz tablosu olu\u015fturur. Yar\u0131 ak\u0131\u015fkan astenosfer tabakas\u0131 \u00fczerinde y\u00fczer durumda bulunan bu levhalar\u0131n hareketi i\u00e7in gereken enerjiyi, astenosfer tabakas\u0131ndaki konveksiyon ak\u0131mlar\u0131 sa\u011flar. Levhalar birbirleriyle s\u00fcrekli temas halinde olduklar\u0131ndan, hareketlerinin y\u00f6n ve \u015fiddetini, yerin derinliklerinden gelen itici g\u00fcc\u00fcn \u00f6zellikleri oldu\u011fu kadar levhalar\u0131n birbiri ile olan ili\u015fkileri de belirler. B\u00f6ylece, k\u0131sa d\u00f6nemde belirli bir d\u00fczen i\u00e7inde s\u00fcren levha hareketlerinin, zaman \u00f6l\u00e7e\u011fi b\u00fcy\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde kaotik ve \u00f6nceden belirlenemez bir bi\u00e7imde ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi g\u00f6zlenir.
\n Levhal\u0131n hareketlerinde yer kabu\u011funun b\u00fct\u00fcn bu \u00f6zellikleri rol oynar. Levhalar ortalama olarak y\u0131lda birka\u00e7 santimetre \u00f6l\u00e7e\u011finde hareket ederler (Bu kayma en u\u00e7 \u00f6rnek olan Pasifik levhas\u0131 i\u00e7in y\u0131lda 15 santimetreye ula\u015fmaktad\u0131r). Hareket halindeki levhalar\u0131n birbirleri aras\u0131nda \u00fc\u00e7 t\u00fcr ili\u015fkisi olabilir. 1)Yakla\u015fma, 2)Uzakla\u015fma, 3)Yan yana kayma. Yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn alan\u0131 sabit oldu\u011funa g\u00f6re yakla\u015fma s\u0131n\u0131rlar\u0131nda bir miktar levha y\u00fczeyinin yok olmas\u0131, uzakla\u015fma s\u0131n\u0131rlar\u0131nda ise yeni levha y\u00fczeyi yarat\u0131lmas\u0131 gerekmektedir. Bu nedenle birinci t\u00fcr levha s\u0131n\u0131rlar\u0131na ‘y\u0131k\u0131c\u0131’, ikinci t\u00fcr s\u0131n\u0131rlara ise ‘yap\u0131c\u0131’ s\u0131n\u0131rlar ad\u0131 verilir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc t\u00fcr, ‘yanal do\u011frultulu’ ya da ‘d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm’ (transformation) s\u0131n\u0131rlar\u0131d\u0131r.
\n Yakla\u015fan levhalardan ikisi de okyanusal levha ise biri di\u011ferinin alt\u0131na do\u011fru kayar, bu durum ‘dalma-batma’ olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Bir okyanus levhas\u0131, bir k\u0131ta levhas\u0131 ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131nda, daha a\u011f\u0131r oldu\u011fu i\u00e7in onun alt\u0131na do\u011fru kayar, yine dalma-batma durumu ger\u00e7ekle\u015fir. Dalma-batma s\u00f6z konusu oldu\u011funda manto tabakas\u0131n\u0131n s\u0131cak derinliklerine inen ta\u015f k\u00fcre dilimi \u0131s\u0131narak erir ve ak\u0131\u015fkan halde y\u00fckselir. Bu, yakla\u015fma s\u0131n\u0131rlar\u0131ndaki yanarda\u011f etkinli\u011finin ve da\u011f olu\u015fumunun temelidir. \u0130ki k\u0131tasal levhan\u0131n yakla\u015fmas\u0131 ise \u00e7arp\u0131\u015fma ile sonu\u00e7lan\u0131r, her iki levha da manto i\u00e7ine batamayacak kadar hafif ve kal\u0131n oldu\u011fundan b\u00fcy\u00fck bir deformasyonla y\u00fcksek da\u011f s\u0131ralar\u0131 ve platolar ortaya \u00e7\u0131kar (Himalaya da\u011flar\u0131 ve Tibet yaylas\u0131 gibi).
\n Uzakla\u015fan levhalar ise yeni okyanus kabu\u011funun olu\u015fmas\u0131na yol a\u00e7arlar. Bu olay, iki levha aras\u0131nda a\u00e7\u0131lan bo\u015flu\u011fa \u00fcst manto kaynakl\u0131 ak\u0131\u015fkan materyelin dolmas\u0131 ve so\u011fuyarak kat\u0131la\u015fmas\u0131 sonucunda ger\u00e7ekle\u015fir. Bu \u015fekilde olu\u015fan okyanus s\u0131rtlar\u0131 yer kabu\u011funun en gen\u00e7 b\u00f6lgeleridir. Levhalar ayr\u0131ld\u0131k\u00e7a s\u0131rt ortadan b\u00fcy\u00fcmeye devam eder, s\u0131rt\u0131n her iki yan\u0131na do\u011fru uzakla\u015fan gen\u00e7 litosfer so\u011fuduk\u00e7a hacmi azal\u0131r, yo\u011funlu\u011fu artar ve hem k\u00fc\u00e7\u00fclme hem de batma nedeniyle y\u00fckseltisi azal\u0131r. Okyanus taban\u0131n\u0131n okyanus s\u0131rt\u0131ndan en uzak kesimleri en ya\u015fl\u0131 k\u0131sm\u0131d\u0131r. Bu alanlar\u0131n eninde sonunda bir ba\u015fka levha ile kar\u015f\u0131la\u015farak batmaya ba\u015flamas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz oldu\u011fundan okyanusal kabu\u011fun \u00f6mr\u00fc s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r ve bilinen en ya\u015fl\u0131 okyanus kabu\u011fu \u00f6rnekleri 190 milyon y\u0131l ya\u015f\u0131ndad\u0131r. Bu \u015fekilde okyanus kabu\u011fu s\u00fcrekli yenilenirken, k\u0131ta kabu\u011fu dalma-batma mekanizmas\u0131 ile ortadan kald\u0131r\u0131lamad\u0131\u011f\u0131ndan, yanarda\u011f ve da\u011f olu\u015fum etkinlikleri ile k\u0131ta k\u00fctlesine eklenen materyel zaman i\u00e7inde giderek artar, milyarlarca y\u0131ll\u0131k s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde k\u0131talar alan ve kal\u0131nl\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00fcy\u00fcmeye devam ederler. Bazen bir k\u0131ta, ters y\u00f6nde etki eden kuvvetlerin sonucunda ikiye ayr\u0131labilir. B\u00f6yle bir durumda uzakla\u015fan par\u00e7alar\u0131n aras\u0131n\u0131 doldurmaya ba\u015flayan manto materyeli yine okyanus kabu\u011fu niteli\u011finde bir yap\u0131 olu\u015fturmaya ba\u015flar, bu alan\u0131n so\u011fuyup al\u00e7almas\u0131 sonucunda yeni bir okyanus do\u011fmu\u015f olur. Bazen de her iki yan\u0131ndan iki ayr\u0131 k\u0131tan\u0131n alt\u0131na kaymakta olan bir okyanus, iki k\u0131tan\u0131n \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131 ile sonu\u00e7lanan bir s\u00fcre\u00e7 ile t\u00fcm\u00fcyle yok olabilir<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
LEVHA TEKTON\u0130\u011e\u0130 Alfred Wegener’in “k\u0131talar\u0131n kaymas\u0131” kuram\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesi sonucu olu\u015fmu\u015ftur. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta t\u00fcm k\u0131talar\u0131n Pangea ad\u0131nda tek bir k\u0131ta oldu\u011fu, sonradan par\u00e7alan\u0131p da\u011f\u0131larak zamanla g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki yerlerine ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc Alman bilim adam\u0131 Alfred Wegener ortaya att\u0131. D\u00fcnya’n\u0131n y\u00fczeyi kesintisiz gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyorsa da, ger\u00e7ekte dev boyuttaki bir yap-boz gibi birbirine ge\u00e7en par\u00e7alardan olu\u015fmaktad\u0131r. Levha ad\u0131 verilen bu par\u00e7alar, …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1403,1406],"tags":[3990,3989,3988,2961],"class_list":["post-1399","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-odevler","category-sosyal-bilgiler-odevleri","tag-himalaya-daglari","tag-kitalarin-kaymasi","tag-levha-tektonigi","tag-litosfer"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1399","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1399"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1399\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1399"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1399"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1399"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}