BARAJLAR VE \u00d6NEM\u0130<\/p>\n
T\u00fcrkiye\u2019nin i\u00e7inde bulundu\u011fu ekonomik ve teknik ko\u015fullara ba\u011fl\u0131 olarak sorunlar\u0131ndan birisi de elektrik enerjisinin miktar\u0131d\u0131r.
\n K\u00f6m\u00fcr, linyit, odun, petrol, do\u011fal gaz ve su enerjisi gibi enerji kaynaklar\u0131n\u0131n \u00f6nemi elbette ki tart\u0131\u015f\u0131lamaz ama su kaynaklar\u0131ndan enerji y\u00f6n\u00fcnden faydalanma hususunun ayr\u0131 bir \u00f6zelli\u011fi vard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00fclkemizin sahip oldu\u011fu en ucuz enerji kayna\u011f\u0131 olan su onu kullanmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z her saniye bo\u015fa ak\u0131p gidiyor.
\n T\u00fcrkiye\u2019nin elektrik enerjisini \u015fu anda %60\u2018\u0131 do\u011falgaz kaynaklar\u0131nca \u00fcretiliyor.HES potansiyeline bakacak olursak; yeterli doneye sahip olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z 1930\u2019lu y\u0131llarda HES potansiyelimiz 10 milyon KW\/saat olarak \u00f6l\u00e7\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.1970 ten bu yana ise HES potansiyelimiz 450 milyar KW\/saat\u2019e ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu de\u011fer teknolojik olarak 250 milyar KW\/saat\u2019e kadar d\u00fc\u015f\u00fcyor.Yani ekonomik olarak T\u00fcrkiye\u2019nin HES potansiyeli toplam 155 milyar KW\/saattir.
\n Ancak bu de\u011ferin sadece %30-35\u2019 ini \u00fcretebilme imkan\u0131na sahip gibi g\u00f6r\u00fcnsek de HES\u2019lerimizin in\u015faat yerinden dolay\u0131 seviyeleri d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011fundan \u00fclkemiz sahip oldu\u011fu HES potansiyelin %20-25\u2019ni \u00fcretebiliyor.\u0130\u015fte bu nedenlerden dolay\u0131 hidroelektrik santraller geli\u015ftirilmeli ve say\u0131lar\u0131 m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca \u00e7o\u011falt\u0131lmal\u0131 \u00fclkemize ve b\u00f6lgelerimize uygun baraj tipleri ara\u015ft\u0131r\u0131larak kurdu\u011fumuz Hidroelektrik Santrallerin maksimum verimle \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 sa\u011flanmal\u0131d\u0131r.
\n \u0130nsano\u011flunun ya\u015fam\u0131nda vazge\u00e7emedi\u011fi d\u00f6rt unsur vard\u0131r. Su, hava, g\u00fcne\u015f ve toprak. Bu unsurlardan suyun, gezegenimizin d\u00f6rtte \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fc meydana getirdi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek su kaynaklar\u0131n\u0131n ya\u015fam\u0131m\u0131zdaki \u00f6nemi daha iyi anla\u015f\u0131labilir.
\n Su kaynaklar\u0131 ile su ihtiya\u00e7lar\u0131 bir\u00e7ok \u015fekilde yap\u0131labilir. Su teminin su ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n, istenilen y\u00f6nde, istenilen kalitede ve istenilen miktarda kar\u015f\u0131lanmas\u0131 gerekir. Bu d\u00f6rt baz \u00fczerinde yap\u0131lacak \u00e7al\u0131\u015fmalarda yetersizliklerle kar\u015f\u0131la\u015fabilir. Mesela su yetersiz olur veya zaman i\u00e7indeki da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 ihtiyac\u0131 istenilen zamanda kar\u015f\u0131layamaz.
\n Suyu do\u011frudan do\u011fruya akarsudan alan bir \u015fehrin i\u00e7me suyu, sulama, hidroelektrik veya ba\u015fka bir maksat i\u00e7in yap\u0131lan tesisleri debinin azalmas\u0131 durumunda devreden \u00e7\u0131kabilir. Yaz aylar\u0131nda kuruyan bir akarsu daha sonraki aylarda daha \u015fiddetli ya\u011fmur ve kar ya\u011f\u0131\u015f\u0131 ile \u00e7evreye zarar verebilir. B\u00fct\u00fcn bu ama\u00e7lar i\u00e7in baraj hazneleri yap\u0131l\u0131r.
\n Bir Baraj\u0131 Olu\u015fturan Unsurlar:
\n G\u00f6vde: Suyu arkas\u0131nda toplayan irtifa sa\u011flayan elemand\u0131r.
\n Dolusavak: Membadan gelen fazla suyu mansaba aktaran k\u0131s\u0131md\u0131r. Dolusavaklar g\u00f6vdenin \u00fczerinde veya ayr\u0131 olabilir.
\n Su Alma Tesisleri: Suyun amac\u0131na uygun olarak kullan\u0131labilmesi i\u00e7in baraj g\u00f6l\u00fcnden su al\u0131nmas\u0131nda kullan\u0131l\u0131r.
\n Di\u011fer Unsurlar: Dipsavaklar ,bal\u0131k ge\u00e7itleri, akarsu \u00fczerinde navigasyon i\u00e7in yap\u0131lan havuzlard\u0131r
\n Bir baraj yap\u0131m\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalar \u00e7e\u015fitli safhalardan meydana gelir. \u00d6nce istik\u015faf \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yap\u0131l\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalarda b\u00f6lgenin su ihtiyac\u0131 belirlenir. Burada g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmas\u0131 gerekli olan husus hangi alternatifin daha ekonomik oldu\u011fudur. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n a\u015famas\u0131nda s\u0131ra, baraj yerinin tespitine gelinmi\u015ftir. Baraj yerinin se\u00e7iminde baz\u0131 hususlar dikkate al\u0131nmas\u0131 gereklidir. B\u00f6lgenin topo\u011frafyas\u0131, zeminin ve g\u00f6l sahas\u0131n\u0131n jeolojisi, istimlak bedeli, ekonomik olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan b\u00f6lgede in\u015faat malzemesinin mevcudiyeti, biriktirilecek suyun kalitesi, dolusavak yerle\u015ftirme durumu, yol durumu, gibi fakt\u00f6rler de\u011ferlendirilerek ekonomik mukayese ile baraj yerinde karar verilmelidir.
\n 1 . BARAJ YER\u0130N\u0130N SE\u00c7\u0130M\u0130
\n TOPO\u011eRAFYA :
\n Baraj yeri se\u00e7imi harita \u00fczerinde vadinin darala\u015ft\u0131\u011f\u0131 yerlerin tespiti ve bu yerlerin arazide darla\u015farak g\u00f6r\u00fclmesiyle ba\u015flar. Arazi i\u00e7in en uygun yerler arkalar\u0131nda b\u00fcy\u00fck kapasiteli hazneleri te\u015fkilinde imkan verecek darbo\u011fazlard\u0131r. Bunun yan\u0131nda dolusavak maliyeti de \u00f6nemlidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc dolusavak maliyeti baraj maliyetine yak\u0131n hatta daha fazla tutabilir.Bu iki unsur kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131larak baraj yeri tespit edilmelidir. Dolusavak tip ve yeri ile baraj yer ve tipi do\u011frudan do\u011fruya ilgilidir. Dolusavak i\u00e7in m\u00fcsait yerin bulunmas\u0131 baraj yeri se\u00e7imine tesir eder.
\n Baraj\u0131n aktif depolama kapasitesi buharla\u015fma kay\u0131plar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015fir. G\u00f6l alan\u0131 ne kadar geni\u015f olursa buharla\u015fma miktar\u0131 o kadar fazla olur. Bu bak\u0131mdan taban\u0131 d\u00fcz derin vadiler daha uygundur.<\/p>\n
\u0130ST\u0130MLAK VE ALTYAPI:
\n Su alt\u0131nda kalan meskenlerin ve arazilerin istimlak bedelleri ve sanayi tesislerinin, yol, demiryolu, k\u00f6pr\u00fc ,y\u00fcksek gerilim hatlar\u0131, telekominikasyon hatlar\u0131 gibi altyap\u0131 tesislerin su alt\u0131nda kalmas\u0131 halinde bunlar\u0131n ba\u015fka yerlere ta\u015f\u0131nmas\u0131 \u00f6nemli masraflara yol a\u00e7arlar. Baraj yeri se\u00e7ilirken maliyet hesaplar\u0131nda b\u00fct\u00fcn masraflar\u0131n dikkate al\u0131nmas\u0131 gerekir.
\n JEOLOJ\u0130K YAPI :
\n Baraj ve hazne yerinin jeolojik yap\u0131s\u0131 emniyete ve fonksiyona tesir eden en \u00f6nemli fakt\u00f6rlerdir. Zemin \u00fczerindeki a\u011f\u0131r yap\u0131y\u0131 ta\u015f\u0131yacak sa\u011flaml\u0131kta ve az ge\u00e7irimli olmas\u0131 gereklidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc zeminlerin temel maliyetleri ge\u00e7irimli zeminlerin s\u0131zma problemleri baraj maliyetini \u00e7ok artt\u0131rabilir. Karstik arazilerde yap\u0131lan pek \u00e7ok baraj su tutmam\u0131\u015f ve ge\u00e7irimsizli\u011fi zemini i\u00e7in a\u015f\u0131r\u0131 yat\u0131r\u0131m gerektirdi\u011finde i\u015f g\u00f6rmez hale gelmi\u015ftir.
\n MALZEME OCAKLARININ UZAKLI\u011eI:
\n Mevcut yollardan faydalan\u0131larak ta\u015f\u0131nacak olsa bile malzeme nakliye masraflar\u0131 baraj maliyetini \u00e7ok artt\u0131rabilir. Yer se\u00e7iminde istenilen \u00f6zelliklere sahip yeterli miktarlarda malzemenin yak\u0131n \u00e7evrelerde bulunmas\u0131na dikkat edilir.
\n ULA\u015eIM VE PERSONEL \u0130MKANI:
\n Baraj yerinin mevcut yollar\u0131n yak\u0131n\u0131nda bulunmas\u0131 yeni yol yap\u0131m\u0131 i\u00e7in gerekli masraflar\u0131n minimum olmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Mevcut yollardan ekonomik \u015fekilde yararlanmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011filse yeni yol yap\u0131m\u0131 i\u00e7in yap\u0131lacak masraflar minimum olmal\u0131d\u0131r. Baraj \u015fantiyeside \u00e7al\u0131\u015facak personelin iskan\u0131 ve ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n kolay giderilmesi de yer se\u00e7imine tesir eden bir fakt\u00f6rd\u00fcr.
\n KATI MADDE DEB\u0130S\u0130:
\n Akarsular ayn\u0131 zamanda akan sedimentler oldu\u011funa g\u00f6re depolama in\u015faat\u0131 kat\u0131 madde debisinin g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nmas\u0131 gerekir. Kat\u0131 madde birikiminin baraj kapasitesinin azaltaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Kat\u0131 madde birikimi i\u00e7in teksip edilen \u00f6l\u00fc hacim b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc baraj \u00f6mr\u00fcne ve maliyetine tesir eden bir fakt\u00f6rd\u00fcr. \u00d6l\u00fc hacim d\u0131\u015f\u0131nda \u00e7\u00f6kelen kat\u0131 madde ise baraj\u0131n faydal\u0131 kapasitesini azalt\u0131r. Bu sebeple akarsu ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 kat\u0131 madde miktar\u0131 baraj yeri se\u00e7iminde dikkate al\u0131nmas\u0131 gerekir. <\/p>\n
DER\u0130VASYON KOLAYLI\u011eI:
\n Akarsuyun in\u015faat s\u0131ras\u0131nda uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na derivasyon denir. Derivasyon bir t\u00fcnel veya kanalla sa\u011flan\u0131r. Suyun derivasyon kanal veya t\u00fcneline in\u015faat sahas\u0131na hi\u00e7 su akmamas\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in batardo denilen al\u00e7ak barajlar da gerekir. Baraj yerinin ucuz derivasyona olanak vermesi de istenir.
\n 2. BARAJLARIN YAPI T\u00dcRLER\u0130NE G\u00d6RE SINIFLANDIRILMASI
\n A\u011eIRLIK BARAJLAR:
\n K\u00fctle beton veya kagir olarak in\u015fa edilen maruz kald\u0131klar\u0131, kuvvetlere kendi a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 ile dayanabilen barajlara a\u011f\u0131rl\u0131k barajlar denilebilir. Dik \u00fc\u00e7gen \u015feklindedir. Setin tavan\u0131 devrilme, kayma ve zemin \u00e7\u00f6kmelerine meydan vermeyecek denge \u015fartlar\u0131na sa\u011flayacak \u015fekildedir. Planlar\u0131 genelde do\u011frusal, bazen de kavisli olarak te\u015fkil edilir.
\n Baraj taban\u0131ndan s\u0131zan sular\u0131n kald\u0131rma etkisini azaltmak maksad\u0131yla bo\u015fluklu bir \u015fekilde in\u015fa edilmi\u015f a\u011f\u0131rl\u0131k barajlar\u0131na bo\u015fluklu a\u011f\u0131rl\u0131k barajlar\u0131 denir.
\n PAYANDALI BARAJLAR:
\n Ge\u00e7irimsiz bir memba y\u00fcz\u00fc d\u00f6\u015femesiyle bunu ta\u015f\u0131yan bir dizi payendadan meydana gelen barajlara payandal\u0131 barajlar denir.
\n Payandal\u0131 Barajlar\u0131n \u00dcst\u00fcnl\u00fckleri :
\n E\u011fik memba y\u00fcz\u00fc \u00fczerindeki suyun \u00fczerindeki suyun a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 stabiliteye \u00f6nemli katk\u0131da bulunabilir.
\n Ayaklar aras\u0131ndaki tabii zeminden taban suyu kolayca s\u0131zabilece\u011fi i\u00e7in payandalar\u0131n maruz kald\u0131\u011f\u0131 taban su bas\u0131nc\u0131 a\u011f\u0131rl\u0131k barajlar\u0131n maruz kald\u0131\u011f\u0131 taban su bas\u0131nc\u0131na nazaran az olur.
\n Baraj y\u00fckseklik ve tipine ba\u011fl\u0131 olarak alternatif bir a\u011f\u0131rl\u0131k baraj\u0131 i\u00e7in gerekli malzemenin % 30- %70\u2019i yeterlidir.
\n Payandal\u0131 Barajlar\u0131n Sak\u0131ncalar\u0131:
\n Nispeten esnektirler ve temelde meydana gelecek c\u00fcz\u2019i farkl\u0131 oturmalara uyabilirler. Fakat farkl\u0131 k\u0131s\u0131mlarda b\u00fcy\u00fck oturma farklar\u0131 oldu\u011fu taktirde y\u0131k\u0131lma tehlikesi var.
\n Malzeme tasarrufu her zaman payandal\u0131 barajlar\u0131n daha ucuz olaca\u011f\u0131 anl—– gelmez.\u00e7\u00fcnk\u00fc y\u00fcksek dozlu beton, \u00e7ok fazla kal\u0131p ve i\u015f\u00e7ilik gerektirirler.ayr\u0131ca payandal\u0131 barajlar\u0131n b\u00fct\u00fcn elemanlar\u0131 betonarme yap\u0131l\u0131r.
\n B\u00fcy\u00fck g\u00f6zeneklere n\u00fcfuz eden suyun donup \u00e7\u00f6z\u00fclmesi betonun \u00e7\u00f6z\u00fclmesine neden olur.
\n Elemanlar\u0131 narin olan payandal\u0131 barajlarda \u00fcstten su a\u015fmas\u0131 halinde meydana gelecek titre\u015fimler tehlikeli olabilir.
\n PAYANDALI BARAJ T\u0130PLER\u0130:
\n TABL\u0130YEL\u0130 : Suyu tutan baraj eleman\u0131 a\u015fa\u011f\u0131 do\u011fru \u00e7okla\u015fan beton ar bir tabliyedir.
\n BA\u015eLIKLI \u2013 PAYANDALI: Tabliyeli tipte \u00e7ekme gerilmelerinin meydana geli\u015fi ve bol te\u00e7hizat kullanma zarureti \u00f6nemli bir mahsurdur.
\n \u00c7OK KEMERL\u0130 : Bu tip barajlar bir\u00e7ok tonoz ile dayand\u0131\u011f\u0131 payandalardan olu\u015fur. Tonoz kesiti, daire, bile\u015fik e\u011fri, parabol veya elips yaylar\u0131 olabilir.
\n KEMER BARAJLAR: Kemer barajlar maruz kald\u0131klar\u0131 y\u00fck\u00fcn b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131 yatay istikamette vadi yama\u00e7lar\u0131na ileten e\u011fri planl\u0131 yap\u0131lard\u0131r. \u0130n\u015fa edildikleri vadide yama\u00e7lar\u0131n, barajlar\u0131n kemer gibi \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan do\u011fan normal gerilmelere dayanacak sa\u011flaml\u0131kta olmal\u0131d\u0131r. \u0130deal olarak bir kemer baraj\u0131n b\u00fct\u00fcn su y\u00fck\u00fcn\u00fc bas\u0131n\u00e7 halinde yama\u00e7lara iletmesi ve betonu her noktada emniyet gerilmesinde \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 hedef al\u0131n\u0131r. Fakat mevki \u015fartlar\u0131 ve in\u015faat g\u00fc\u00e7l\u00fcklerinin do\u011furdu\u011fu k\u0131s\u0131tlamalar bu hedeflerin tam ger\u00e7ekle\u015ftirilmesinin imkans\u0131zla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla projeci bu ideale m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu kadar yakla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r.
\n Kemer tesiri hesaba kat\u0131larak projelendirilmesi e\u011fri planl\u0131 a\u011f\u0131rl\u0131k barajlarda vard\u0131r. B\u00f6yle barajlara kemer a\u011f\u0131rl\u0131k barajlar denir. KARAKAYA BARAJI bu \u015fekilde yap\u0131lm\u0131\u015f bir barajd\u0131r. Kemer barajlar a\u011f\u0131rl\u0131k ve payandal\u0131 barajlara g\u00f6re sadece daha ekonomik olmay\u0131p ayn\u0131 zamanda daha da emniyetlidir. <\/p>\n
KEMER BARAJ T\u0130PLER\u0130:
\n SAB\u0130T MERKEZL\u0130 KEMER BARAJLAR:En basit kemer baraj tipidir.memba y\u00fcz\u00fc d\u00fc\u015fey silindirik,mansab y\u00fczeyi konik bir bi\u00e7ime sahiptir.
\n SAB\u0130T MERKEZ A\u00c7ILI KEMER BARAJLAR: Sabit merkezli kemer barajlarda merkez a\u00e7\u0131lar\u0131 tepeden tabana do\u011fru k\u00fc\u00e7\u00fcl\u00fcr.Sabit merkez a\u00e7\u0131l\u0131 kemer barajlarda kaburgalar\u0131n merkez a\u00e7\u0131lar\u0131 sabittir.b\u00f6ylelikle en az beton ile in\u015fa edilebilirler.
\n DE\u011e\u0130\u015eKEN A\u00c7I VE DE\u011e\u0130\u015eKEN YARI\u00c7APLI KEMER BARAJLAR:Hem merkezleri hem de merkez a\u00e7\u0131lar\u0131 de\u011fi\u015fken olan kemer barajlar\u0131d\u0131r.
\n DOLGU BARAJLAR
\n MEMBA Y\u00dcZ\u00dc BETON KAPLAMALI KAYA DOLGU BARAJLAR.
\n Kaya dolgu barajlar yap\u0131mlar\u0131n\u0131n pratik olmas\u0131, ekonomik olmas\u0131, her t\u00fcrl\u00fc arazi ko\u015fullar\u0131na uyum sa\u011flamas\u0131, g\u00fcvenilir olmalar\u0131 y\u00f6n\u00fcnden tercih edilmektedir.Deneyimler ve tecr\u00fcbeler g\u00f6stermi\u015ftir ki bug\u00fcne kadar hi\u00e7bir kaya dolgu baraj y\u0131k\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r.
\n Kaya dolgu barajlar\u0131 \u00fc\u00e7 grupta inceleyebiliriz.
\n 1. Merkez kil \u00e7ekirdekli kaya dolgu barajlar
\n 2. E\u011fimli kil \u00e7ekirdekli kaya dolgu barajlar
\n 3. Memba y\u00fcz\u00fc beton veya asfalt kapl\u0131 kaya dolgu barajlar
\n \u00d6ny\u00fcz\u00fc beton kapl\u0131 kaya dolgu barajlar 1970 y\u0131l\u0131ndan sonra \u00e7ok pop\u00fcler olup, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada uygulanmaktad\u0131r.Bu tip barajlar\u0131n yayg\u0131n kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n pek \u00e7ok nedeni vard\u0131r bunlardan baz\u0131lar\u0131 \u015f\u00f6yledir; s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f kaya dolgu in\u015fas\u0131 ve derz detaylar\u0131 ile y\u0131\u011fma kaya dolgu barajlarda g\u00f6zlenen a\u015f\u0131r\u0131 oturmalar\u0131n ve su ka\u00e7a\u011f\u0131 gibi problemlerin olmamas\u0131, maliyetlerinin daha uygun olmas\u0131d\u0131r.
\n Bug\u00fcn b\u00f6yle in\u015fa edilen 40 adet baraj vard\u0131r.Bunlardan biride 200 m y\u00fcksekli\u011findedir. Bu barajlar ABD, Venezuella, Tayland, Avustralya, Kolombiya, Hindistan ve Brezilya\u2019dad\u0131r.
\n Hangi \u015fartlarda uygulanabilir;
\n Memba y\u00fcz\u00fc beton kaplamal\u0131 kaya dolgu barajlar dar vadiler i\u00e7in \u00e7ok uygun ve ekonomiktir.
\n M\u00fckemmel statik stabilitesinin yan\u0131nda sismik y\u00fcklemelere kar\u015f\u0131da \u00f6zellikle y\u00fcksek rezistans g\u00f6sterir.Bu sebeple, deprem b\u00f6lgeleri i\u00e7in ideal bir baraj tipidir.
\n Her t\u00fcrl\u00fc iklim ve y\u00fckseklikte uygulanabilir.
\n Oturmalar g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda sa\u011flam temel ko\u015fullar\u0131na ihtiya\u00e7 vard\u0131r.
\n Ge\u00e7irimsiz malzemenin yetersiz ve uzak oldu\u011fu baraj yerlerinde en ekonomik \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc getirir.
\n Beton kaplamada kullan\u0131lan \u00e7elik donat\u0131n\u0131n miktar\u0131 kaya dolgusunun \u00e7e\u015fidine ba\u011fl\u0131 olarak her iki y\u00f6nde %0.3 ile %0.5 aras\u0131nda de\u011fi\u015fir.
\n Yatay derzlere izin verilmez..
\n D\u00fc\u015fey derzlerin aras\u0131na bir kat yerine iki kat bak\u0131r veya plastik su tutucu konarak su ka\u00e7aklar\u0131na kar\u015f\u0131 emniyet fakt\u00f6r\u00fc art\u0131r\u0131labilir.
\n KAYA DOLGU BARAJLAR
\n Kaya dolgu barajlarda toprak dolgu barajlar gibi kaya \u00e7ak\u0131l ve toprak v.b do\u011fal malzeme ile in\u015fa edilen barajlard\u0131r.Uluslararas\u0131 b\u00fcy\u00fck barajlar komisyonunda kabul edilen tan\u0131ma g\u00f6re dolgunun %50 \u2019den fazlas\u0131 kaya ile te\u015fkil edildi\u011fi takdirde baraj kaya dolgu baraj ad\u0131n\u0131 al\u0131r.
\n 18. asr\u0131n sonlar\u0131nda 1930\u2019 lar\u0131n ortalar\u0131na kadar pek \u00e7ok kaya dolgu baraj in\u015fa edilmi\u015f olmakla birlikte b\u00fcy\u00fck miktarda kayan\u0131n temin edilip doldurulmas\u0131n\u0131n pahal\u0131 olu\u015fu nedeniyle uygulanan bir tip olma \u00f6zelli\u011fini bir ara kaybetmi\u015f olup 1960\u2019 dan sonra yeniden geli\u015fme imkan\u0131 bulmu\u015ftur.\u00c7\u00fcnk\u00fc 1930-1960 aras\u0131ndan pek \u00e7ok baraj\u0131n yap\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 sonralar\u0131 uzak baraj yerlerinin de\u011ferlendirilmesini gerektirirken kaya dolgu barajlara yeniden cazibe kazand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.
\n Kaya dolgu barajlar\u0131n ekonomik olabilme \u015fartlar\u0131:
\n 1. Baraj yerinin uzak olmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla beton baraj i\u00e7in malzeme aklinin
\n 2. pahal\u0131 ve kalifiye beton i\u015f\u00e7isi temininin zor ve pahal\u0131 olu\u015fu.
\n 3. Yak\u0131n \u00e7evrede uygun vas\u0131fl\u0131 kayan\u0131n bol bulunmas\u0131 veya t\u00fcnel, dolu savak gibi yap\u0131lar\u0131n hafriyat\u0131ndan bol miktarda kayan\u0131n \u00e7\u0131kmas\u0131 buna kar\u015f\u0131l\u0131k toprak dolgu malzemesinin kolay temin edilemeyi\u015fi.
\n 4. \u0130n\u015faat mevsiminin k\u0131sa olmas\u0131, yani iklim \u015fartlar\u0131n\u0131n bir beton baraj in\u015faat\u0131n\u0131n k\u0131sa s\u00fcrede tamamlanmas\u0131na mani olmas\u0131.
\n 5. Ya\u011f\u0131\u015fl\u0131 s\u00fcrelerin uzun olmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla toprak dolgu in\u015faat\u0131n\u0131n da k\u0131sa s\u00fcrede tamamlanamay\u0131\u015f\u0131.
\n 6. Baraj\u0131n sonradan y\u00fckseltilecek \u015fekilde planlanmas\u0131 yani, iki kademe in\u015fa edilecek \u015fekilde planlanmas\u0131.
\n 7. Dolgunun mevzi oturmalar\u0131na \u00e7atlamadan uyabilme kabiliyetine sahip olmas\u0131.
\n Gerek beton gerekse asfalt betonu memba diyaframlar\u0131n\u0131n bir parafuy vas\u0131tas\u0131 ile uzat\u0131lmas\u0131 s\u0131zmay\u0131 azaltmak i\u00e7in ve diyafram\u0131n stabilitesi i\u00e7in gerekli g\u00f6r\u00fclmektedir. Temel sa\u011flam kaya oldu\u011fu taktirde parafuyun boyutlar\u0131 en az (1*1 m) olmal\u0131d\u0131r.Temelin ge\u00e7irimli olmas\u0131 halinde baraj memba ete\u011fi boyunca bir enjeksiyon perdesi yapmak gerekir.Parafuy bu perdenin te\u015fkili i\u00e7inde taban olu\u015fturur.
\n D\u0130YAFRAMLI KAYA DOLGU BARAJLAR
\n Beton, betonarme, \u00e7elik asfalt gibi malzemelerden yap\u0131l\u0131rlar.Betondan yap\u0131lan diyaframlar uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc olduklar\u0131ndan ve \u00e7atlama an\u0131nda kaya dolgunun hasar\u0131na yol a\u00e7mad\u0131\u011f\u0131ndan baraj\u0131n stabilitesi esas itibariyle temel ve kayan\u0131n mukavemetine ba\u011fl\u0131d\u0131r.
\n Tamamen harap olmu\u015f bir diyaframl\u0131 kaya dolgu baraj\u0131n kayd\u0131na rastlanmam\u0131\u015ft\u0131r. Baz\u0131 diyaframda k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7atlaklar te\u015fekk\u00fcl etmi\u015f ve \u00f6nemli s\u0131zmalara yol a\u00e7m\u0131\u015f fakat kaya dolgunun zarar g\u00f6rmeden \u00f6nemli b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerde ak\u0131mlar\u0131 ge\u00e7irebilme \u00f6zelli\u011fi sayesinde baraj zarar g\u00f6rmemi\u015ftir.
\n Diyaframda \u00e7imento yerine asfalt kullan\u0131lmas\u0131 esnekli\u011fi art\u0131r\u0131r.Asfalt betonundan bir diyafram \u015funu sa\u011flamal\u0131d\u0131r;
\n 1-Se\u00e7ilen e\u011fimde stabil olmal\u0131.
\n 2-Dayan\u0131kl\u0131 , uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc olmal\u0131.
\n 3-Yeterince ge\u00e7irimsiz olmal\u0131.
\n 4-Su bas\u0131nc\u0131na, dalga etkisine ve y\u00fczen maddelerin \u00e7arpmas\u0131na kar\u015f\u0131 mukavim olmal\u0131.
\n 5-Diyafram alt\u0131nda dolguda yeterli drenaj imkan\u0131 bulunmal\u0131.<\/p>\n
3. H\u0130DROELEKTR\u0130K SANTRALLER\u0130
\n Bir \u00fclkenin k\u00f6m\u00fcr, linyit, petrol, do\u011falgaz ve su enerjisi gibi enerji kaynaklar\u0131 aras\u0131nda su kaynaklar\u0131nda enerji y\u00f6n\u00fcnden faydalanama hususunun ayr\u0131 bir \u00f6zelli\u011fi vard\u0131r. Hidroelektrik santrallerin d\u0131\u015f\u0131nda kalan di\u011fer santrallerde (termik ve n\u00fckleer) kullan\u0131lan primer enerji kaynaklar\u0131 belli bir s\u00fcre sonra t\u00fckenecektir. Bu primer enerji kaynaklar\u0131 kullan\u0131m\u0131 ileriki nesillere aktar\u0131labilir yada \u00fclkenin di\u011fer ihtiya\u00e7lar\u0131n kar\u015f\u0131lanmas\u0131nda kullan\u0131labilir. Fakat kaybolan su enerjisinin tekrar kazan\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. \u0130\u015fte bu kaybolan enerjiyi kazanabilmek i\u00e7in hidroelektrik santrallerin i\u015fletmeye a\u00e7\u0131lmas\u0131 gereklidir.
\n Hidroelektrik Santrallerin Avantajlar\u0131 :
\n Kurakl\u0131k halleri hari\u00e7 devaml\u0131 ucuz enerji \u00fcretirler
\n Bak\u0131m maliyeti d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr.
\n Yenilemeyen bir yak\u0131t enerji \u00fcretimi yapmazlar.
\n Enerji \u00fcretiminde hava kirlili\u011fine neden ula\u015fmazlar.
\n Hidroelektrik santrallerin bir par\u00e7as\u0131 olan rezervuarlar bal\u0131k \u00fcretimi, regreasyon alan\u0131 gibi ama\u00e7larla da kullan\u0131labilir.
\n Rezervuarlar fazla miktarda suyu depolayarak hem sulu tar\u0131ma hem de uzun s\u00fcreli enerji \u00fcretimine imkan tan\u0131rlar.
\n Rezervuarlar ta\u015fk\u0131n kontrol\u00fcne yard\u0131mc\u0131 olurlar.
\n Hidroelektrik santral rezervuarlar\u0131 kurulduklar\u0131 yerin mansab\u0131ndaki yerlerin su kalitesinin y\u00fckseltilmesine yard\u0131mc\u0131 olurlar.
\n Hidroelektrik Santrallerin Dezavantajlar\u0131
\n \u0130lk yat\u0131r\u0131m masraflar\u0131 y\u00fcksektir.
\n Mansap taraf\u0131ndaki regreasyon yap\u0131lar\u0131 olumsuz y\u00f6nde etkilenir.
\n Ta\u015fk\u0131n kontrol\u00fcn\u00fcn sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in rezervuarlar\u0131n bo\u015f olmas\u0131 gerekir. Fakat enerji \u00fcretiminin maksimum olabilmesi i\u00e7in rezervuarlar\u0131n dolu olmas\u0131 gerekir. Tar\u0131ma elveri\u015fli araziler baraj g\u00f6l\u00fc alt\u0131nda kalabilir.
\n Enerji \u00fcretimi kurakl\u0131k nedeniyle azalabilir.
\n G\u00f6l aynas\u0131ndan buharla\u015fma kay\u0131plar\u0131 artar.
\n Depolanma nedeniyle vadinin orijinal g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc kaybolur.
\n Hidroelektrik Santrallerin Yap\u0131lar\u0131 :
\n Ekonomik ko\u015fullara g\u00f6re ve arazi \u015fartlar\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurularak ishale kanal\u0131 in\u015fa edilir. \u00c7evirmeli tesislerde su az bir e\u011fimle belirli bir kota (genelde y\u00fcksek bir kot) sevk edilen su belirli bir y\u00fckseklik kazand\u0131ktan sonra cebri borular vas\u0131tas\u0131yla su enerjisi mekanik enerjiye \u00e7evrilir. Reg\u00fclat\u00f6rden al\u0131nan su hemen yerine kullan\u0131l\u0131rsa faydalanma %95 de\u011ferinde olur. \u00c7evirmeli tesis olarak in\u015fa edilirse %80 de\u011ferini al\u0131r. \u00c7ok k\u0131vr\u0131nt\u0131l\u0131 bir akarsu ise %90 de\u011ferine ula\u015fabilir.
\n \u00c7evirmesiz tesislerde ise ya bir baraj\u0131n ete\u011finde ba\u011flaman\u0131n \u00fczerinde in\u015fa edilen t\u00fcrbin ve jenerat\u00f6r grubunda elektrik enerjisi \u00fcretebilir. Barajlarda belli bir uzunlukta bas\u0131n\u00e7l\u0131 boru yap\u0131labilir. Akarsu \u00fczerinde yerle\u015ftirilmi\u015f santrallerde ise bas\u0131n\u00e7l\u0131 boru olmadan su t\u00fcrbine girer. Tabana al\u00e7altmak sureti ile de Hidroelektrik tesisi i\u00e7in gerekli e\u011fim temin edilebilir. Bu olay genelde yer alt\u0131 santrallerinde uygulanabilir.
\n Akarsuyun ak\u0131\u015f enerjisinden faydalan\u0131lan suyun depolan\u0131p depolanmas\u0131na g\u00f6re hidroelektrik santraller iki t\u00fcrl\u00fc in\u015fa edilir :
\n 1. Kanal ve nehir \u00fczerinde in\u015fa edilen hidroelektrik santraller
\n 2. \u0130n\u015fa yolunda, suyun ak\u0131\u015f\u0131 durdurularak veya ba\u015fka bir yola verilerek suni bir su d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc sa\u011flanan hidroelektrik santraller.
\n Depolamas\u0131z hidroelektrik santrallere kanal veya nehir tipi hidroelektrik santraller de denir.
\n Bu santrallerde su i\u00e7in gerekli e\u011fim suyun suni olarak haz\u0131rlanan ba\u015fka bir yolla verilmesiyle elde edilir.
\n Depolamal\u0131 hidroelektrik santrallere suni g\u00f6l\u00fcn hidroelektrik santralleri de denir. Bu tesislerde ak\u0131\u015f enerjisinin sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in gerekli e\u011fim, suyun tabi yolundan toplanmas\u0131 ile elde edilir. Hidroelektrik tesislerinde suyun potansiyel enerjisinden faydalanmak i\u00e7in \u00e7evirmeli ve \u00e7evirmesiz olmak \u00fczere iki sistem uygulan\u0131r. Ayr\u0131ca akarsu yata\u011f\u0131 k\u0131vr\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 azaltarak e\u011fimden kazanan tesislerde yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.
\n \u00c7evirmeli tesislerde su alma yerinde istenilen debi e\u011fimi az p\u00fcr\u00fczl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc k\u00fc\u00e7\u00fck olan bir kanal veya galeriye al\u0131n\u0131r. Su alma bir taraftan yap\u0131l\u0131yorsa isale ancak bas\u0131n\u00e7l\u0131 galeri a\u011fz\u0131nda in\u015fa edilebilir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
BARAJLAR VE \u00d6NEM\u0130 T\u00fcrkiye\u2019nin i\u00e7inde bulundu\u011fu ekonomik ve teknik ko\u015fullara ba\u011fl\u0131 olarak sorunlar\u0131ndan birisi de elektrik enerjisinin miktar\u0131d\u0131r. K\u00f6m\u00fcr, linyit, odun, petrol, do\u011fal gaz ve su enerjisi gibi enerji kaynaklar\u0131n\u0131n \u00f6nemi elbette ki tart\u0131\u015f\u0131lamaz ama su kaynaklar\u0131ndan enerji y\u00f6n\u00fcnden faydalanma hususunun ayr\u0131 bir \u00f6zelli\u011fi vard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00fclkemizin sahip oldu\u011fu en ucuz enerji kayna\u011f\u0131 olan su …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1403,1406],"tags":[4042,4044,3499,2769,4045,2798,4048,2208,3158,4043,4047,4046,2201,1498],"class_list":["post-1423","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-odevler","category-sosyal-bilgiler-odevleri","tag-barajlar-ve-onemi","tag-bir-baraji-olusturan-unsurlar","tag-dogal-gaz","tag-elektrik-enerjisi","tag-gol","tag-hidroelektrik","tag-hidroelektrik-santral","tag-komur","tag-linyit","tag-odun","tag-payandali-barajlarin-sakincalari","tag-payandali-barajlarin-ustunlukleri","tag-petrol","tag-turkiye"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1423","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1423"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1423\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1423"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1423"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1423"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}