18.y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda bilim d\u00fcnyas\u0131 Yerk\u00fcre\u2019nin ya\u015f\u0131,k\u00fctlesi,uzaydaki yeri ve buna benzer bir\u00e7ok konuyu merak ediyordu.1735 y\u0131l\u0131nda Fransa Kraliyet Bilimler Akademisi G\u00fcney Amerika\u2019ya bir grup g\u00f6nderdi.Hidrolog olan Pierre Bouguer ile asker-matematik\u00e7i Charles Marie de La Condamine \u00f6nderli\u011findeki bu grup,di\u011fer bilimadamlar\u0131 ve maceraperestlerden olu\u015fmu\u015ftu.Bu Frans\u0131z grubunun amac\u0131 bir meridyen derecesinin uzunlu\u011funu,ba\u015fka bir deyi\u015fle Yerk\u00fcre\u2019nin \u00e7evre uzunlu\u011funun 360\u2019ta birini \u00f6l\u00e7mekti.Bunu elde etmek i\u00e7in bug\u00fcn Ekvador\u2019a ait olan Quito yak\u0131nlar\u0131ndaki Yarouqui\u2019den Cuenca\u2019n\u0131n biraz \u00f6tesine kadar uzanan hat boyunu hesaplayacaklard\u0131.Yakla\u015f\u0131k 320 kilometre olan bu hat boyunun \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc,Yerk\u00fcre \u00e7evresinin ka\u00e7 kilometre oldu\u011funu belirleyecekti.Kullanacaklar\u0131 y\u00f6ntem,\u00fc\u00e7genleme idi.<\/p>\n
\u00dc\u00e7genleme y\u00f6ntemi,geometrik hesaplamayla ilgilidir.Bir \u00fc\u00e7genin bir kenar\u0131n\u0131n uzunlu\u011funu ve iki k\u00f6\u015fesine ait a\u00e7\u0131lar\u0131 bilirsek,di\u011fer boyutlar\u0131n hepsini hesaplayabiliriz.A ve B isimli iki ki\u015fi Ay\u2019\u0131n Yerk\u00fcre\u2019ye olan uzakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7mek isterlerse,ilk \u00f6nce her ikisi d\u00fcnyan\u0131n farkl\u0131 yerlerine giderler.\u00d6rne\u011fin,A ki\u015fisi Paris\u2019e,B ki\u015fisi Moskova\u2019ya giderler.Her ikisi de ayn\u0131 anda Ay\u2019a bakarlar.Bu durumda A ki\u015fisini,B ki\u015fisini ve Ay\u2019\u0131 birle\u015ftiren bir \u00e7izgi oldu\u011funu varsayarsak ortaya bir \u00fc\u00e7gen \u00e7\u0131km\u0131\u015f olur.A ki\u015fisi ile B ki\u015fisi aras\u0131ndaki taban \u00e7izgisini ve iki k\u00f6\u015fenin a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7ersek \u00fc\u00e7genin di\u011fer unsurlar\u0131n\u0131 da hesaplayabiliriz. Yery\u00fcz\u00fc \u00fczerinde \u00fc\u00e7genleme ilkesi de buna benzer.Ancak \u00fc\u00e7genin kenarlar\u0131 uzaya do\u011fru gitmez,bir harita \u00fczerinde yanyana yer al\u0131r.Bir meridyenin derecesi \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcrken ki\u015filerin arazi boyunca bir \u00e7e\u015fit \u00fc\u00e7genler dizisi olu\u015fturmas\u0131 gerekir.<\/p>\n
Frans\u0131z grubun i\u015fi rast gitmedi. Quito\u2019da anlayamad\u0131klar\u0131 bir nedenle yerlileri k\u0131zd\u0131rd\u0131lar.K\u0131zg\u0131n kalabal\u0131k onlar\u0131 \u015fehir d\u0131\u015f\u0131na kadar kovalad\u0131.Bu olaydan k\u0131sa bir s\u00fcre sonra ke\u015fif grubunun doktoru bir kavgaya kar\u0131\u015ft\u0131 ve \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc.Botanik\u00e7inin ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 bozuldu.Yakaland\u0131klar\u0131 ate\u015fli hastal\u0131klar sonucu veya \u00e7e\u015fitli kazalar nedeniyle \u00f6l\u00fcmler devam etti.Aksilikler birbirini koval\u0131yordu. La Condamine,izin belgelerindeki bir sorunu \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in Lima\u2019ya gidince,grubun \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 sekiz ay durdu.En sonunda La Condamine ile Bouguer kavga edip birbirleri ile k\u00fcst\u00fcler ve birlikte \u00e7al\u0131\u015fmaya son verdiler.Ekip iyice k\u00fc\u00e7\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc.
\nDi\u011fer taraftan herkes onlara \u015f\u00fcpheyle bak\u0131yordu.Yerk\u00fcre\u2019nin \u00e7evresini \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in niye oralara gelmi\u015flerdi?Bu \u00f6l\u00e7\u00fcmleri niye Fransa\u2019da yapm\u0131yorlard\u0131?<\/p>\n
Bouguer ile La Condamine\u2019n\u0131n And da\u011flar\u0131n\u0131 se\u00e7melerinin nedeni ekvator dairesine yak\u0131n olma istekleriydi.Ekvatorda k\u00fcresellik a\u00e7\u0131s\u0131ndan ger\u00e7ek bir farkl\u0131l\u0131k olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 saptamak amac\u0131nda idiler.Biraz da macera ve manzara g\u00f6rmek istemi\u015f olabilirlerdi.Ancak da\u011flar s\u00fcrekli dumanl\u0131yd\u0131.\u00d6yle ki duman\u0131n da\u011f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 nadir zamanlarda sadece bir saat ara\u015ft\u0131rma yapabilmek i\u00e7in haftalarca bekliyorlard\u0131.\u00dcstelik da\u011flara ula\u015fabilmek i\u00e7in h\u0131zl\u0131 akan nehirleri,balta girmemi\u015f ormanlar\u0131 a\u015fmak zorundayd\u0131lar.Kilometrelerce yol al\u0131p o d\u00f6nemde hen\u00fcz haritas\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131lmam\u0131\u015f olan,yerle\u015fim b\u00f6lgelerinden uzakta kalm\u0131\u015f ta\u015fl\u0131 \u00e7\u00f6llerden ge\u00e7mek zorundayd\u0131lar.<\/p>\n
Daha \u00f6nceki y\u0131llarda Newton\u2019un yasalar\u0131 bir konuda tart\u0131\u015fma yaratm\u0131\u015ft\u0131.Newton kuram\u0131na g\u00f6re Yerk\u00fcre\u2019nin \u015fekli tam bir k\u00fcre de\u011fildir.Zira d\u00fcnyam\u0131z\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcnden kaynaklanan merkezka\u00e7 kuvvet,kutuplar\u0131n hafif\u00e7e bas\u0131kla\u015fmas\u0131na,ekvatorun ise \u015fi\u015fkinle\u015fmesine yol a\u00e7ar.B\u00f6ylece gezegenimiz bas\u0131k bir k\u00fcre haline gelir.Bu durumda \u0130talya\u2019da bir meridyen derecesinin uzunlu\u011fu,\u0130sko\u00e7ya\u2019daki bir meridyen derecesinin uzunlu\u011fu ile ayn\u0131 olmayacakt\u0131r. Kutuplardan uzakla\u015ft\u0131k\u00e7a uzunluk k\u0131salacakt\u0131r.
\nNewton\u2019un teorisi ortaya \u00e7\u0131kmadan \u00f6nce Yerk\u00fcre\u2019nin \u00e7evre uzunlu\u011funu saptama \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 Fransa\u2019da da yap\u0131l\u0131yordu.Astronom Jean Picard,bir s\u00fcr\u00fc alet ve saatten yararlanarak karma\u015f\u0131k bir \u00fc\u00e7genleme y\u00f6ntemi bulmu\u015ftu.\u0130ki y\u0131l boyunca \u00fclkesini gezip bu y\u00f6ntemini uygulad\u0131.1669 y\u0131l\u0131nda bir derecelik meridyen yay\u0131 i\u00e7in \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcn\u00fc 110,46 kilometre olarak a\u00e7\u0131klad\u0131.Ancak bu \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc Yerk\u00fcre\u2019nin kusursuz bir k\u00fcre \u015feklinde oldu\u011fu varsay\u0131m\u0131 ile yapm\u0131\u015ft\u0131.
\nDaha sonra baba-o\u011ful olan Giovanni ve Jacques Cassini, Picard\u2019\u0131n deneylerini daha geni\u015f bir alanda tekrarlad\u0131lar.Sonu\u00e7ta Yerk\u00fcre\u2019nin \u015fi\u015fkin b\u00f6lgesinin ekvator de\u011fil,kutuplar oldu\u011funu s\u00f6ylediler.Onlara g\u00f6re Newton yan\u0131l\u0131yordu.<\/p>\n
Fransa Kraliyet Bilimler Akademisi\u2019nin Bouguer ile La Condamine\u2019i G\u00fcney Amerika\u2019ya yollamalar\u0131n\u0131n as\u0131l nedeni, Giovanni ve Jacques Cassini\u2019nin bu iddias\u0131yd\u0131.Her iki ara\u015ft\u0131rmac\u0131 on sene olumsuz ko\u015fullar alt\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.Derken bir g\u00fcn kendilerine bir haber geldi:Kuzey \u0130skandinavya\u2019da \u00f6l\u00e7\u00fcm yapan bir di\u011fer Frans\u0131z ekibi,Newton\u2019un \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc gibi kutuplara yak\u0131n b\u00f6lgelerde bir derecenin daha uzun oldu\u011funu bulmu\u015flard\u0131. Yerk\u00fcre,ekvator \u00e7evresinden \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde,kutuplar \u00e7evresinden \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde oldu\u011fundan 43 kilometre geni\u015fti.Bu durumda Bouguer ile La Condamine \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na son verdiler.Hemen deniz k\u0131y\u0131s\u0131na gidip ayr\u0131 gemilerde \u00fclkelerine do\u011fru d\u00f6n\u00fc\u015f yoluna ba\u015flad\u0131klar\u0131nda hala birbirlerine k\u00fcs durumundayd\u0131lar.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
18.y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda bilim d\u00fcnyas\u0131 Yerk\u00fcre\u2019nin ya\u015f\u0131,k\u00fctlesi,uzaydaki yeri ve buna benzer bir\u00e7ok konuyu merak ediyordu.1735 y\u0131l\u0131nda Fransa Kraliyet Bilimler Akademisi G\u00fcney Amerika\u2019ya bir grup g\u00f6nderdi.Hidrolog olan Pierre Bouguer ile asker-matematik\u00e7i Charles Marie de La Condamine \u00f6nderli\u011findeki bu grup,di\u011fer bilimadamlar\u0131 ve maceraperestlerden olu\u015fmu\u015ftu.Bu Frans\u0131z grubunun amac\u0131 bir meridyen derecesinin uzunlu\u011funu,ba\u015fka bir deyi\u015fle Yerk\u00fcre\u2019nin \u00e7evre uzunlu\u011funun 360\u2019ta …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1403,1406],"tags":[2844,3970,1494,3396,4149,3634,4148],"class_list":["post-1462","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-odevler","category-sosyal-bilgiler-odevleri","tag-ay","tag-ekvador","tag-fransa","tag-guney-amerika","tag-kutuplar","tag-yerkure","tag-yeryuzunun-olcumu-icin-yapilan-ilk-calismalar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1462","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1462"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1462\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1462"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1462"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1462"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}