ENDEM\u0130K B\u0130TK\u0130LER<\/p>\n
Endemik, alanlar\u0131 belirli bir \u00fclke veya b\u00f6lgeye ait, yerel, ender ve \u00e7ok ender bulunan t\u00fcrler. Latince endemos (indigenous) kelimesinden gelir ve \u201cyerli\u201d anlam\u0131nda kullan\u0131l\u0131r.<\/p>\n
Endemik alan; bir ada, bir yar\u0131mada veya bir da\u011f olabilece\u011fi gibi birka\u00e7 metrekarelik alanlar da olabilir. T\u00fcrkiye endemik bitkiler a\u00e7\u0131s\u0131ndan d\u00fcnyan\u0131n \u00f6nemli \u00fclkelerinden birisidir.<\/p>\n
Yurdumuzun siyasi hudutlar\u0131 i\u00e7erisinde do\u011fal olarak yeti\u015fti\u011fi halde ba\u015fka hi\u00e7bir yerde yeti\u015fmeyen, di\u011fer bir deyi\u015fle d\u00fcnyada yaln\u0131z \u00fclkemizde yeti\u015fen bitkiler T\u00fcrkiye endemikleri olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Yurdumuz endemiklerinin say\u0131s\u0131 3000 dolaylar\u0131nda olup endemizm oran\u0131 %33 civar\u0131ndad\u0131r.(Davis, 1965-1988). \u00dclkemizde endemik t\u00fcr say\u0131s\u0131 di\u011fer Avrupa \u00fclkeleriyle k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131nda \u00fclkemizin bu zenginli\u011fi daha iyi anla\u015f\u0131l\u0131r. Avrupa \u00fclkeleri aras\u0131nda en \u00e7ok t\u00fcre sahip olan \u00fclke Yunanistan olup 800 civar\u0131ndad\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde endemik t\u00fcrlerce zengin \u0130spanya ve S\u0131rbistan\u2019da ise bu say\u0131 400-500 aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n
\u00dclkemizdeki endemik t\u00fcrelerin en \u00f6nemlilerinden birka\u00e7\u0131; Kazda\u011f\u0131nda orman meydana getiren Kazda\u011f\u0131 g\u00f6knar\u0131 (Abies equi-trojani), E\u011fridir g\u00fcneyindeki Kasnak me\u015fesi (Quercus vulcanica), K\u00f6yce\u011fiz-Dalaman aras\u0131nda yayg\u0131n olan S\u0131\u011fla a\u011fac\u0131 veya G\u00fcnl\u00fck a\u011fac\u0131 ve ormanlar\u0131 (Liquidambar orientalis), Be\u015fparmak Da\u011flar\u0131 (Ege b\u00f6l\u00fcm\u00fc)ndaki Kral e\u011freltisi (Osmunda regalis) ile Dat\u00e7a yar\u0131madas\u0131nda bulunan Dat\u00e7a hurmas\u0131 (Phoneix theophrasti)d\u0131r. Yurdumuzun bilhassa dar derin yar\u0131lm\u0131\u015f da\u011fl\u0131k alanlar\u0131nda endemiklerin say\u0131s\u0131 bir hayli y\u00fcksektir. Bunun yan\u0131nda \u00f6zellikle Pleistosen\u2019deki iklim \u015fartlar\u0131na g\u00f6re yeti\u015fmi\u015f ve yay\u0131lma imkan\u0131 bulmu\u015f, fakat g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bilhassa da\u011fl\u0131k b\u00f6lgelerimize lokal alanlarda hayatiyetlerini s\u00fcrd\u00fcren \u00e7e\u015fitli flora b\u00f6lgelerine ait bitkiler g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u00d6rnek olarak, Karadeniz Fitoco\u011frafya B\u00f6lgesindeki Akdeniz elemanlar\u0131, Nur, Dedeg\u00f6l, A\u011fr\u0131, Nemrut, Mercan(Munzur) da\u011flar\u0131ndaki nemli \u0131l\u0131man ve nemli so\u011fuk bitkilere \u00f6rnek verilebilir.<\/p>\n
Bunun yan\u0131nda \u00fclkemizde Konzervatif endemikler yan\u0131nda, yeni geli\u015fmekte olan progresif endemikler de bulunmaktad\u0131r. Bu bak\u0131mdan \u00fclkemiz, hem \u00e7e\u015fitli familyalara ait hem de endemikler y\u00f6n\u00fcndende \u00e7ok zengindir.<\/p>\n
T\u00fcrkiye\u2019de yeti\u015fen endemik t\u00fcrler tabiatta, a\u015f\u0131r\u0131 otlatma, yang\u0131n, bilin\u00e7siz kesim, s\u00f6k\u00fcm,\u0131slah \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, yap\u0131la\u015fma, \u015fehirle\u015fme ve herbisit kullan\u0131m\u0131 gibi \u00e7e\u015fitli tehlikelerle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yad\u0131r.Bu olumsuz fakt\u00f6rler kimi zaman bitkinin yok olmas\u0131na ve bir anlamda yer y\u00fcz\u00fcnde ortadan kalkmas\u0131 anlam\u0131na gelmektedir. Ekim ve arkada\u015flar\u0131(1985) yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada endemik t\u00fcrlerin 12\u2019sinin neslinin t\u00fckendi\u011fini belirlemi\u015flerdir[kaynak belirtilmeli]. Bu olumsuz fakt\u00f6rler zamanla bitkilerin durumlar\u0131n\u0131 tespit etme ve gerekli \u00f6nlemleri alma ihtiyac\u0131n\u0131 do\u011furmu\u015ftur. Bu ihtiyaca yard\u0131mc\u0131 olmak amac\u0131 ile \u201cUluslararas\u0131 Do\u011fa ve Do\u011fal Kaynaklar\u0131 Koruma Birli\u011fi(IUCN)\u201d kurulmu\u015ftur. Bu kurulu\u015f yap\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarla bitkiler i\u00e7in tehlike s\u0131n\u0131flar\u0131n\u0131 belirlemi\u015f ve kritik durumdaki bitkileri buna g\u00f6re de\u011ferlendirerek K\u0131rm\u0131z\u0131 B\u00fclten denilen \u201cRed Data Book \u201d isimli eseri ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015flard\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalardan sonra ayn\u0131 kategoriler esas al\u0131narak \u201c T\u00fcrkiye\u2019nin Nadir ve Endemik Bitkileri \u201d adl\u0131 bir k\u0131rm\u0131z\u0131 b\u00fclten haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
T\u00fcrkiye’deki Baz\u0131 Endemik Bitki T\u00fcrleri<\/p>\n
Yemeklik Endemik Bitkiler<\/p>\n
\u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n beslenmesinde kilit rol oynayan tarla bitkilerinin % 30’u Anadolu’dan k\u00f6ken alm\u0131\u015ft\u0131r (\u00d6rne\u011fin: kiraz, badem, kay\u0131s\u0131, bu\u011fday, nohut, mercimek, incir, lale, kardelen ve \u00e7i\u011fdem).\u00dclkemiz endemik bitkilerinden baz\u0131lar\u0131 k\u00fclt\u00fcr bitkilerini i\u00e7ermekte, k\u00fclt\u00fcr bitkileri olmayan baz\u0131 yabani bitkiler de k\u00fclt\u00fcr bitkileriyle birlikte yemek malzemesi olarak kullan\u0131labilmektedir. T\u00fcrk mutfa\u011f\u0131n\u0131n zenginle\u015fmesi ve rakipsiz olmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu bitkiler \u00f6nem arz etmektedir.<\/p>\n
Orkide :
\n \u00dclkemizde endemik orkide \u00e7e\u015fitleri vard\u0131r. Bunlardan sahlep yap\u0131labilmekte, K. Mara\u015f ilinde ise dondurmalara kat\u0131lmaktad\u0131r. Mara\u015f Dondurmas\u0131n\u0131n me\u015fhur olmas\u0131n\u0131n kayna\u011f\u0131nda orkidelerden elde edilen sahlep \u00f6nemli rol oynamaktad\u0131r. Nitekim bu ilimizde endemik olarak Cephalanthera kotschyana, Dactylorhiza Osmanica (Osmaniye orkidesi) orkideleri yeti\u015fmektedir.<\/p>\n
Badem:
\n \u00dclkemizde endemik badem a\u011fa\u00e7lar\u0131 bulunmakta olup, bunlar Elaz\u0131\u011f, Hakkari, Mersin, Mara\u015f ve Van’da yeti\u015fmektedirler.<\/p>\n
Tere:
\n Salatalarda kullan\u0131lan terenin \u00fclkemizde birka\u00e7 endemik \u00e7e\u015fidi olup, bu t\u00fcrler \u00fclkemizin Adana, Bitlis, Hakkari, Kastamonu, Konya, Mara\u015f, Ni\u011fde ve Van illerinin endemik bitkilerindendir. <\/p>\n
Ku\u015fkonmaz:
\n \u00d6nemli bir besin maddesi olan ku\u015fkonmaz sebzesinin ise 3 ilimizde endemik olarak bulundu\u011fu bilinmektedir. Antalya’da Asparagus Lycicus (Likya ku\u015fkonmaz\u0131), Konya ve Mersin’de Asparagus Coodei, Yine Konya’da Konya’n\u0131n antik d\u00f6nemdeki ismiyle adland\u0131r\u0131lan Asparagus Lycaonicus (Likonya veya Konya Ku\u015fkonmaz\u0131)<\/p>\n
Pancar:
\n \u00dclkemize endemik olan iki adet pancar bitkisi vard\u0131r ve isimleri bulunduklar\u0131 b\u00f6lgelerle ilgilidir. Adanada Beta Adanensis (Adana pancar\u0131) ve \u00c7anakkalede Beta Trojana (Troya Pancar\u0131). <\/p>\n
Kiraz:
\n \u00dclkemiz kiraz \u00e7e\u015fitleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan da endemik bitkilere sahiptir. \u00d6rne\u011fin Amasya, Erzurum, Kayseri, Ni\u011fde ve Tokat illerinde Cerasus \u0130ncana, Erzincanda Cerasus Erzincanica (Erzincan kiraz\u0131), Sivas’ta Cerasus hippophaeoides t\u00fcrleri \u00fclkemizin endemik kirazlar\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131rlar. <\/p>\n
Nohut:
\n Antalya’da Cicer \u0130sauricum, Mardinde Cicer reticulatum \u00fclkemizin endemik nohutlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Keten:
\n Dokumac\u0131l\u0131k ve yemek sekt\u00f6r\u00fcnde yararlan\u0131lan keten bitkisinin endemik \u00e7e\u015fitleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00fclkemiz olduk\u00e7a zengindir. Bir\u00e7ok ilimizde bu bitkinin birka\u00e7 tane endemik olan\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. \u00d6rne\u011fin Adanada Linum Pseudanatolicum, Amasyada (4 adet endemik) Linum ..anatolicum (Anadolu keteni), Ankarada (3 tane), Antalya’da (3 tane) Linum Pamphlyicum (Pamfilya keteni), Denizli (3 adet ) \u00f6rnekleri verilebilir. <\/p>\n
Kekik:
\n Endemikkekik t\u00fcrleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan da \u00fclkemiz \u00e7ok zengindir. \u00d6rnek olarak; Adanada Origanum amanum (Amanos keki\u011fi), Afyonda Origanum Sipyleum (Spil keki\u011fi), Tuncelide Origanum munzurensis (Munzur keki\u011fi) say\u0131labilir.<\/p>\n
Mad\u0131mak:
\n K\u0131rsal kesim insanlar\u0131m\u0131zda \u00f6nemli bir yiyecek maddesi olan, hatta t\u00fcrk\u00fclerde bile ad\u0131 ge\u00e7en mad\u0131mak bitkisinin \u00fclkemizde zengin endemik t\u00fcrleri oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. \u00d6rne\u011fin Afyonda Polygonum Afyonicum (Afyon mad\u0131ma\u011f\u0131), Antalyada P. salebrosum, Kayseride Polygonum cappadocicum (Kapadokya mad\u0131ma\u011f\u0131), Mu\u011flada P. Karacae, Samsunda Polygonum Samsunicum, (Samsun mad\u0131ma\u011f\u0131), Sivasda Polygonum Sivasicum (Sivas Mad\u0131ma\u011f\u0131) verilebilecek \u00f6rneklerdir. <\/p>\n
Armut:
\n \u00dclkemizin endemik armut \u00e7e\u015fitleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan da zengin oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. \u00d6rne\u011fin; Antalyada Pyrus boisseriana… crenulata, Bing\u00f6lde Pyrus yaltirikii, Bitlis, Diyarbak\u0131r, Samsun ve Elaz\u0131\u011fda Pyrus Syriaca, Hakkaride Pyrus Hakkairica ve P. Solicifolia (Hakkari 3 adet armut \u00e7e\u015fidi ile en zengin ilimiz), U\u015fak’ta Pyrus Anatolica \u00f6rnekleri verilebilir. <\/p>\n
\u00c7avdar:
\n \u00dclkemizde bir tane endemik \u00e7avdar bitkisi vard\u0131r (Secale cereale …ancestrale). Bu bitkimiz A\u011fr\u0131, Bing\u00f6l, G\u00fcm\u00fc\u015fhane, Kars, Kayseri, Mardin, Mu\u015f; Nev\u015fehir, Tunceli ve Van illerinde do\u011fal olarak yeti\u015fmektedir. <\/p>\n
\u00c7emen:
\n \u00c7emenin zengin endemik t\u00fcrleri Anadoluda bulunmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin Ankara, Bilecik, Mu\u011fla ve Urfada trigonella Cretica, Antalyada Trigonella Lycica (Likya \u00e7emeni), Mersin’de Trigonella cilicica (Kilikya \u00e7emeni), Mu\u011fla ve Bursada T. Sirjaevii \u00f6rnek g\u00f6sterilebilir.<\/p>\n
\u00dcvez:
\n T\u00fcrkiyenin tek endemik \u00fcvez \u00e7e\u015fidi Rize ilinde bulunmaktad\u0131r: Sorbus caucasica var. yaltirikii. Ancak bu \u00fcvez t\u00fcr\u00fcn\u00fcn korunmas\u0131 gerekmekte olup yok olma tehlikesi alt\u0131ndad\u0131r. <\/p>\n
Ada\u00e7ay\u0131:
\n \u00dclkemiz endemik ada\u00e7ay\u0131 t\u00fcrleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok zengindir. Bir \u00e7ok ilimizde birden fazla endemik ada\u00e7ay\u0131 t\u00fcrleri bulunmaktad\u0131r. \u00d6rnek vermek gerekirse; Adanada Salvia cilicica (Kilikya ada\u00e7ay\u0131), Afyonda Salvia Pisidica (Pisidya ada\u00e7ay\u0131), Ayd\u0131n ve \u0130zmirde Salvia Smyrnaea (\u0130zmir ada\u00e7ay\u0131), Malatyada Salvia… euphratica (F\u0131rat ada\u00e7ay\u0131), Yozgatta Salvia Yosgadensis (Yozgat ada\u00e7ay\u0131) ilgin\u00e7 isimli ada\u00e7aylar\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Safran:
\n Literat\u00fcrdeki ismi Crocus(\u00c7i\u011fdem) olan safran bitkisi Safranbolu’da yeti\u015fmektedir. Safran, y\u00f6resel bir yemek olan Zerde Tatl\u0131s\u0131 ve pilavlarda kullan\u0131lmaktad\u0131r. Safranbolu ve \u00e7evresi de endemik \u00c7i\u011fdem \u00e7e\u015fitleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan zengindir (Crocus Ancyrensis, Crocus Biflorus, Crocus Danfordae, Crocus Abantensis, Crocus Pastolazzae). <\/p>\n
Turp:
\n icotia carnosula adl\u0131 turpgiller ailesine mensup endemik bir bitki Antalya ve Mu\u011fla’da yeti\u015fmekte, y\u00f6re insan\u0131 bu bitkiyi taze veya pi\u015firerek yemektedir.<\/p>\n
Kuzey K\u0131br\u0131s’a \u00d6zg\u00fc Endemik Bitkiler<\/p>\n
1 – ) Delephinium CASEYI
\n (Casey’in Hezaran\u0131)<\/p>\n
En nadir rastlanan K\u0131br\u0131sa \u00f6zg\u00fc bir t\u00fcrd\u00fcr. Sade\u00e7e St. Hilarion kalesinin G\u00fcney bat\u0131s\u0131nda kayal\u0131k tepe zirvelerinde bulunur. May\u0131s ve Haziran aylar\u0131nda uzun g\u00f6vdesinde bir d\u00fczine veya daha fazla koyu menek\u015fe renkli, uzun boru bi\u00e7iminde \u00e7i\u00e7ekler a\u00e7ar.<\/p>\n
2 – ) Arabis CYPRIA
\n (K\u0131br\u0131s Kazteresi)<\/p>\n
Mart ve Nisan’da yumu\u015fak, t\u00fcyl\u00fc, rozet te\u015fkil eden yapraklar\u0131 ve beyazdan pembeye kadar de\u011fi\u015fen renkli \u00e7i\u00e7eklerini ta\u015f\u0131yan ba\u015faklar\u0131, \u00e7\u0131plak kaya\u00e7 yar\u0131klar\u0131nda ( St. Hilarion kalesinde) g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. G\u00f6lgelik yerleri \u00e7ok sever. Uzun, ince tohum ta\u015f\u0131yan baklalar\u0131, \u00f6zellikle \u00e7i\u00e7ekleri kaybolduktan uzun bir m\u00fcddet sonra farkedilebilir.<\/p>\n
3 – ) Brassica HILARIONIS
\n (Sent Hilarion Lahanas\u0131)<\/p>\n
B\u00fcy\u00fck etli yapraklar\u0131, bir metreye kadar y\u00fckselen, kal\u0131n g\u00f6vdeleri ve Marttan Hazirana kadar iri, krem reginde beyaz \u00e7i\u00e7ekli ba\u015faklar\u0131 ile bize \u00f6zg\u00fc t\u00fcrlerin en b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr ve bir lahanadan beklenenden daha g\u00fczeldir. Genellikle y\u00fcksek yerlerde yeti\u015fmesine ra\u011fmen bazende ya\u011fmurlar ile ta\u015f\u0131nan tohumlar\u0131 sayesinde alcak yerlerdede yeti\u015fir.<\/p>\n
4 – ) Silene FRAUDATRIX
\n (Alevkaya Sinekkapan\u0131)<\/p>\n
Pembe ve Beyaz\u0131n de\u011fi\u015fik renk tonlar\u0131nda \u00e7i\u00e7kleri ile bu incecik, narin m\u00fcchevher, Mart ve Nisan aylar\u0131nda a\u00e7ar. Alevkayas\u0131nda g\u00f6lgeli yama\u00e7lar \u00fczerinde, \u00e7o\u011fu defa servi a\u011fa\u00e7lar\u0131 alt\u0131nda, bazen m\u00fcnferit \u00f6rnekler ve bazende b\u00fcy\u00fck guruplar halinde bulunurlar. 10 cm den fazla b\u00fcy\u00fcmezler. Mevsimden sonra tohumlar\u0131ndan ba\u015fka hi\u00e7bir\u015feyleri kalmaz.<\/p>\n
5 – ) Dianthus CYPRIUS
\n (K\u0131br\u0131s Karanfili)<\/p>\n
Karanfilgiller familyas\u0131ndan olan bu k\u00fc\u00e7\u00fc\u00e7\u00fck karanfilin soluk pembe \u00e7i\u00e7ekleri vard\u0131r ve Haziran ay\u0131ndan sonra, yar\u0131m metreden uzun, ince fakat sa\u011flam g\u00f6vdeler \u00fczerinde ta\u015f\u0131n\u0131r. Ta\u00e7 yaprakl\u0131d\u0131r, yapra\u011f\u0131n\u0131n ucu sivri, p\u00fcr\u00fczl\u00fc ve beneklidir. Y\u00fcksek ve \u00e7\u0131plak kayalar \u00fczerinde k\u00fcmeler halinde yeti\u015firler.(Alevkayas\u0131 ve Kantara Kalesi)<\/p>\n
6 – ) Rosularia CYPRIA
\n (K\u0131br\u0131s Rozetotu)<\/p>\n
Damkoru\u011fugiller familyas\u0131ndand\u0131r. Krem beyaz\u0131, hafif yap\u0131\u015fkan y\u0131ld\u0131z \u015feklindeki \u00e7i\u00e7ekleri ve rozet te\u015fkil eden etli yapraklar\u0131 vard\u0131r. K\u0131br\u0131s soluk rozetotu ile ayni \u00f6zelliklere sahiptir ve onlar\u0131 birbirlerinden ay\u0131rmak oldulkca zordur. Sadece \u00e7i\u00e7ekleri b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcnde K\u0131br\u0131s rozetotunun daha geni\u015f, ye\u015fil \u00e7anak yapraklar\u0131 ile ay\u0131rt edilirler.<\/p>\n
7 – ) Rosularia PALLIDIFLORA
\n (K\u0131br\u0131s Soluk Rozetotu)<\/p>\n
Damkoru\u011fugiller familyas\u0131ndand\u0131r. Krem beyaz\u0131, hafif yap\u0131\u015fkan y\u0131ld\u0131z \u015feklindeki \u00e7i\u00e7ekleri ve rozet te\u015fkil eden etli yapraklar\u0131 vard\u0131r. K\u0131br\u0131s rozetotu ile ayni \u00f6zelliklere sahiptir ve onlar\u0131 birbirlerinden ay\u0131rmak oldulkca zordur. Sadece \u00e7anak yapraklar\u0131n\u0131n dar ve soluk ye\u015fil rengi sayesinde K\u0131br\u0131s rozetotundan ay\u0131rt edilir.<\/p>\n
8 – ) Sedum LAMPUSAE
\n (Lapta Damkoru\u011fu)<\/p>\n
Damkoru\u011fugiller familyas\u0131n\u0131n\u0131n bir ba\u015fka \u00fcyesidir. \u00c7ok say\u0131da ye\u015filimsi kahverengi \u00e7i\u00e7ekli etli yapraklar\u0131 ile Kayakoru\u011funa benzer. Yapraklar\u0131 dipten \u00e7\u0131kar ve rozet te\u015fkil eder. Genellikle Kuzey da\u011f silsilesi boyunca, kaya yar\u0131klar\u0131 ve eski duvarlarda yeti\u015fir. Bitkinin bir ferdi 2 veya daha fazla y\u0131l ya\u015fayabilir, ancak Haziran – A\u011fustos aylar\u0131 aras\u0131nda bir defa \u00e7i\u00e7ek a\u00e7t\u0131ktan sonra \u00f6l\u00fcr. \u0130smini eski sahil kasabas\u0131 Lambousa’dan alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
9 – ) Pimpinella CYPRIA
\n (K\u0131br\u0131s Ta\u00e7 Anasonu)<\/p>\n
K\u00fc\u00e7\u00fck beyaz \u00e7i\u00e7ekleri ile bir ba\u015fka Maydonozgildir. Kenarlar\u0131 di\u015fli yaprak\u00e7\u0131klar\u0131 ile birle\u015fik alt yapraklar\u0131 ve ekseri ucu 3 di\u015fli, dar par\u00e7al\u0131 \u00fcst yapraklar\u0131 aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131ktan en g\u00fczel \u015fekilde ay\u0131rt edilmektedir. 60 cm. den k\u0131sa bir bitkidir. Sent Hilarion’un zirvesine \u00e7\u0131kan merdiven basamaklar\u0131n\u0131n her iki yan\u0131ndaki yama\u00e7larda yayg\u0131nd\u0131r ve Kuzey Da\u011f Silsilesinin kuzeye bakan di\u011fer bir\u00e7ok g\u00f6lgeli yeti\u015fme muhitinde g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Nisan ve May\u0131s’ta k\u00fc\u00e7\u00fck beyaz \u00e7i\u00e7ekler a\u00e7ar.<\/p>\n
10 – ) Limonium ALBIDUM
\n (K\u0131br\u0131s Soluk Denizlavanta\u00e7i\u00e7e\u011fi)<\/p>\n
Di\u015fotugiller familyas\u0131ndand\u0131r. Kal\u0131n \u00e7ok y\u0131ll\u0131k, kaz\u0131k k\u00f6k\u00fc kaya yar\u0131klar\u0131na bir kama gibi sokulur ve lavanta mavisi \u00e7i\u00e7ekli dallar\u0131 yal\u0131n\u0131z 20 – 30 cm y\u00fckselir. Dipten \u00e7\u0131kan yapaklar\u0131n\u0131n muntazam rozet \u015feklinde dizili\u015fi ile di\u011fer t\u00fcrleriden ayr\u0131lmaktad\u0131r. K\u0131br\u0131s\u0131n sahilleri oyunca bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n
11 – ) Onosma CAESPITOSA
\n (K\u00fcme Sincar\u0131)<\/p>\n
K\u0131sa yaprakl\u0131 bir\u00e7ok s\u00fcrg\u00fcnleri 20-30 cm. y\u00fcksekli\u011finde \u00e7i\u00e7ekli g\u00f6vdeleri ile yan yana, birlikte k\u00fcmeler olu\u015fturmaktad\u0131r. \u00c7i\u00e7eklerinin kapal\u0131 bir kangal gibi dizilmesi bu familyan\u0131n tipik \u00f6zelli\u011fidir. \u00c7i\u00e7ekler taban\u0131ndan yukar\u0131 do\u011fru a\u00e7\u0131ld\u0131k\u00e7a kangal d\u00fczelmektedir. B\u00f6ylece olgunla\u015fm\u0131\u015f \u00e7i\u00e7ekler alt\u0131n k\u00fcpeler gibi a\u015fa\u011f\u0131 do\u011fru sarkar. K\u0131rm\u0131z\u0131 veya mavi \u00e7i\u00e7ekleri vard\u0131r; \u00fc\u00e7 Onosma t\u00fcr\u00fcn\u00fcn alt\u0131n sar\u0131s\u0131 ve boru \u015feklindeki \u00e7i\u00e7ekleri bir istisna te\u015fkil eder. Yapraklar\u0131, g\u00f6vdesi ve \u00e7anak yapraklar\u0131 ince beyaz sert t\u00fcylerle \u00f6rt\u00fcl\u00fcd\u00fcr. Mart’tan May\u0131s’a kadar \u00e7i\u00e7ek a\u00e7ar ve y\u00fcksek kaya yar\u0131klar\u0131nda bulunabilir.<\/p>\n
12 – ) Origanum SYRIACUM
\n (K\u0131br\u0131s Beyaz Keki\u011fi)<\/p>\n
\u00c7ok dallanan yar\u0131m metreden y\u00fcksek demetler olu\u015fturan me\u015fhur baharat bitkisinin, bize has bu variyetesidir. Lapta’da belirli bir yerde, \u00e7ay\u0131rl\u0131 ba\u011flamalar \u00fczerindeki dar s\u0131n\u0131rlar i\u00e7erisinde yeti\u015fti\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Dikd\u00f6rtgen \u015feklindeki d\u00f6rt s\u0131ral\u0131 ba\u015faklar \u00fczerinde s\u0131k\u0131ca dizilmi\u015f ye\u015fil \u00e7i\u00e7ek yapraklar\u0131n aras\u0131ndan her defas\u0131nda birer veya iki\u015fer ufac\u0131k beyaz \u00e7i\u00e7ekleri g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Yaprak alt\u0131 kuvvetli damarl\u0131 ve \u00e7ok az t\u00fcyl\u00fcd\u00fcr. \u00c7e\u015fitli kekik (Marjoram) t\u00fcrlerinde oldu\u011fu gibi bundanda g\u00fczel kokulu bir ya\u011f elde edilir.<\/p>\n
13 – ) Salvia VENERIS
\n (De\u011firmenlik Ada\u00e7ay\u0131) <\/p>\n
Her ne kadar \u00e7i\u00e7e\u011fi \u00e7ay yap\u0131m\u0131nda kullan\u0131m\u0131na al\u0131\u015fm\u0131\u015f oldu\u011fumuz Salvia fruticosa’ya benzerse de bu baharat bitkisi ile ortak yanlar\u0131 azd\u0131r. Yapraklar\u0131 yass\u0131, ke\u00e7eli, rozet \u015feklinde, bas\u0131k ve yere yak\u0131nd\u0131r. Mart sonu veya Nisan’da k\u0131sa g\u00f6vdeleri g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnde \u00fcst\u00fc soluk mavi, altduda\u011f\u0131 beyaz, soluk-sar\u0131 benekli, iki renkli \u00e7i\u00e7ek ta\u015f\u0131rlar. \u00c7i\u00e7ekleri kokusuzdur. Bize \u00f6zg\u00fc t\u00fcrler i\u00e7erisinde belirli bir yere en \u00e7ok ba\u011f\u0131ml\u0131 olanlardan biridir. Yaln\u0131z De\u011firmenlik’in civar\u0131nda ayr\u0131\u015fmakta olan kumta\u015f\u0131 tepelerinde veya k\u00f6y\u00fcn kuzeyindeki koyu gri yama\u00e7lar \u00fczerinde bulunur. Kire\u00e7ta\u015f\u0131 \u00fczerinde yeti\u015fmez.<\/p>\n
14 – ) Sideritis CYPRIA
\n (K\u0131br\u0131s Sivri\u00e7ay\u0131) <\/p>\n
Kuzey Da\u011f Silsilesinin g\u00fcney taraf\u0131nda y\u00fcksek seviyelerde kire\u00e7ta\u015f\u0131 yar\u0131klar\u0131nda b\u00fcy\u00fcyen, tav\u015fan kulaklar\u0131 gibi, dipten \u00e7\u0131kan g\u00fcm\u00fc\u015fi, y\u00fcnl\u00fc yaprak k\u00fcmeleridir. \u00c7i\u00e7ekleri g\u00f6vdeleri \u00fczerindedir. Yaln\u0131z ula\u015f\u0131lmas\u0131 zor ve ke\u00e7ilerden ar\u0131nd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f yerlerde, yar\u0131m metre y\u00fckseklikteki saplar\u0131 ve belirli aral\u0131klarla dizilmi\u015f, kaseye benzer \u00e7ift \u00e7i\u00e7ek yapraklar\u0131 ile Haziran’dan A\u011fustosa kadar g\u00f6r\u00fclebilir. \u00c7i\u00e7eklerin kendileri yaln\u0131z pek az s\u00fcre i\u00e7in \u00e7i\u00e7ek yapraklar\u0131n \u00fczerinde gizlice g\u00f6r\u00fcnmeyi ba\u015far\u0131r; sar\u0131 olup, kenar ve \u00fczerlerindeki \u00e7ikolata kahverengisi al\u0131\u015f\u0131lmam\u0131\u015f renkleri bak\u0131m\u0131ndan aran\u0131p bulunmaya de\u011fer.<\/p>\n
15 – ) Phlomis CYPRIA
\n (Sent Hilarion Kud\u00fcs Ada\u00e7ay\u0131)<\/p>\n
Parlak alt\u0131n renginde, biti\u015fik, s\u0131k bir \u015fekilde dizili, bir biri arkas\u0131na a\u00e7\u0131lan \u00e7i\u00e7ekleri ile \u00e7ok dikkati \u00e7eken bir bitkidir. Sent Hilarion’un tepesinde g\u00fcney taraf\u0131nda, Nisan-Haziran aras\u0131nda g\u00f6rebilirsiniz. Servili tepe ve Alsancak’ta da bulunmaktad\u0131r. Ayni t\u00fcr\u00fcn daha dar yaprakl\u0131 bir di\u011fer variyetesi, yaln\u0131z G\u00fcneyde volkanik tepe yama\u00e7lar\u0131 \u00fczerinde yeti\u015fir. Herikisi de K\u0131br\u0131s’a \u00f6zg\u00fcd\u00fcr. Bir di\u011fer t\u00fcr, Phlomis brevibracteata, hem Kuzey K\u0131br\u0131s’ta Kantara civar\u0131nda ve hem de G\u00fcneyde ayn\u0131 \u015fekilde \u00e7o\u011funlukla kire\u00e7ta\u015f\u0131 \u00fczerinde yeti\u015fir. Phlomis cypria’n\u0131n(Sent Hilarion Kud\u00fcs-Ada\u00e7ay\u0131) her iki variyetesinden \u00e7i\u00e7ek tepelerini \u00e7evreleyen \u00e7ok k\u0131sa \u00e7i\u00e7ekyapraklar\u0131 ile ayr\u0131lmaktad\u0131r .<\/p>\n
16 – ) Scutellaria CYPRIA
\n (Sibthorp’un Kasideotu)<\/p>\n
Ball\u0131babagiller familyas\u0131ndand\u0131r. Bu t\u00fcr\u00fcn genellikle “Dudakl\u0131” \u00e7i\u00e7e\u011fi vard\u0131r. Yaln\u0131z dudaklar\u0131n\u0131n alt\u0131ndaki borunun S k\u0131vr\u0131m\u0131 ve koyu fesrenkli alt duda\u011f\u0131 ile \u00fczerindeki sar\u0131mt\u0131rak b\u00fcy\u00fck leke tamamen bellidir ve hi\u00e7bir yan\u0131lg\u0131ya meydan vermez. \u00d6zg\u00fc t\u00fcrlerinin en yayg\u0131n olanlar\u0131ndan biridir, en y\u00fcksek yama\u00e7larda a\u011fa\u00e7 altlar\u0131nda, sahile yak\u0131n yerlerde \u00e7al\u0131lar aras\u0131nda b\u00fcy\u00fcmekte ve Karpaz yar\u0131madas\u0131n\u0131n tepelerine kadar uzanaktad\u0131r<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
ENDEM\u0130K B\u0130TK\u0130LER Endemik, alanlar\u0131 belirli bir \u00fclke veya b\u00f6lgeye ait, yerel, ender ve \u00e7ok ender bulunan t\u00fcrler. Latince endemos (indigenous) kelimesinden gelir ve \u201cyerli\u201d anlam\u0131nda kullan\u0131l\u0131r. Endemik alan; bir ada, bir yar\u0131mada veya bir da\u011f olabilece\u011fi gibi birka\u00e7 metrekarelik alanlar da olabilir. T\u00fcrkiye endemik bitkiler a\u00e7\u0131s\u0131ndan d\u00fcnyan\u0131n \u00f6nemli \u00fclkelerinden birisidir. Yurdumuzun siyasi hudutlar\u0131 i\u00e7erisinde do\u011fal …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1403,1406],"tags":[4232,4234,1923,4228,4226,4233,4230,4231,4227,4229],"class_list":["post-1488","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-odevler","category-sosyal-bilgiler-odevleri","tag-badem","tag-cavdar","tag-egridir","tag-endemik-alan","tag-endemik-bitkiler","tag-kuskonmaz","tag-orkide","tag-tere","tag-turkiyede-endemik-bitkiler","tag-yemeklik-endemik-bitkiler"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1488","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1488"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1488\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1488"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1488"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1488"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}