Ekoloji, canl\u0131lar\u0131n birbirleri ve \u00e7evreleriyle ili\u015fkilerini inceleyen bilim dal\u0131d\u0131r. Ekosistem ise canl\u0131 ve cans\u0131z \u00e7evrenin tamam\u0131d\u0131r. Ekosistemi de abiotik fakt\u00f6rler (toprak, su, hava, iklim gibi cans\u0131z fakt\u00f6rler) ve biyotik (\u00fcreticiler, t\u00fcketiciler ve ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar) fakt\u00f6rler olmak \u00fczere iki fakt\u00f6r olu\u015fturur. Bu tan\u0131mlamadaki organizmalar; di\u011fer bir deyim ile canl\u0131lar veya canl\u0131 \u00e7evre, insan, hayvan ve bitkilere ait bireyleri veya bunlardan olu\u015fmu\u015f toplumlar\u0131 ifade etmektedir. Tan\u0131mlaman\u0131n i\u00e7inde ge\u00e7en organizmalar\u0131n i\u00e7inde ya\u015fad\u0131klar\u0131 ortam deyimi ise cans\u0131z \u00e7evre olarak da ifade edilir ve hava, su, toprak, \u0131\u015f\u0131k gibi fakt\u00f6rleri kapsar. Ekolojinin; botanik, zooloji, mikrobiyoloji, fizyoloji, bitki beslenmesi, anatomi, morfoloji, patoloji, pedeloji, jeoloji, jeomorfoloji, mineraloji, fizik, kimya, meteoroloji ve klimatoloji gibi bilim dallar\u0131 ile yak\u0131n ilgisi vard\u0131r. Ara\u015ft\u0131rma konusu, y\u00f6ntemi ve ama\u00e7lar\u0131ndaki baz\u0131 \u00f6zellikleri yard\u0131m\u0131yla ekolojiyi di\u011fer do\u011fa bilimlerinden ay\u0131rma olana\u011f\u0131 vard\u0131r. Ekoloji b\u00fct\u00fcn canl\u0131lar i\u00e7in ortak olan ve canl\u0131lar \u00fczerinde etki yapabilen temel konularla ilgilenir. Di\u011fer bir ay\u0131r\u0131c\u0131 \u00f6zelli\u011fi ise ekolojinin bir canl\u0131ya ait belirli organlar\u0131 ve bu organlardaki hayat s\u00fcre\u00e7lerini de\u011fil, canl\u0131lar\u0131n i\u00e7inde bulunduklar\u0131 hayat ortam\u0131 ve di\u011fer canl\u0131larla olan kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fkilerini incelemesidir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde insan \u00e7evre ve ekoloji s\u00f6zc\u00fcklerini bir b\u00fct\u00fcn olarak kullanmaktad\u0131r. K\u0131talardan okyanuslara, g\u00f6llerden akarsulara, yer alt\u0131 sular\u0131ndan atmosfere, mikroorganizmalardan insana ve bitkiler \u00e2lemine kadar b\u00fct\u00fcn canl\u0131 ve cans\u0131z varl\u0131klar aras\u0131nda d\u00fczenli bir ili\u015fki vard\u0131r. Yani organizmalar ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilmeleri i\u00e7in di\u011fer organizmalarla ve \u00e7evreleriyle ili\u015fki i\u00e7erisindedir. Organizmalar\u0131n \u00e7evreleriyle ve birbirleriyle olan ili\u015fkilerini inceleyen bilim dal\u0131na \u201cekoloji\u201d denir. son 30-35 y\u0131l i\u00e7inde d\u00fcnya n\u00fcfusunun h\u0131zla artmas\u0131, sanayi ve teknolojinin ilerlemesi, do\u011fal kaynaklar\u0131n t\u00fckenmeye ba\u015flamas\u0131, \u00e7evre sorunlar\u0131n\u0131n g\u00fcndeme gelmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Ekoloji
\n Yery\u00fcz\u00fcnde on kilometre okyanus taban\u0131ndan atmosferin on kilometre yerden y\u00fcksekli\u011fine kadar olan tabaka canl\u0131lar\u0131n bar\u0131nma yeridir. Bu alana d\u00fcnya katmanlar\u0131 aras\u0131nda biyosfer ad\u0131 verilir. Ekoloji de 20 km\u2019lik dikey alan i\u00e7ersindeki canl\u0131lar\u0131n ya\u015fama \u015fekillerini ve birbirleriyle olan ili\u015fkilerini inceler. Canl\u0131lar\u0131 etkileyen \u00e7evre fakt\u00f6rlerine ambiyotik fakt\u00f6rler, canl\u0131lar\u0131n birbiriyle olan ili\u015fkilerine biyotik fakt\u00f6rler denir.
\n Modern ekolojide anlama kolayl\u0131\u011f\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in canl\u0131lar organizasyon derecesine g\u00f6re s\u0131ralan\u0131r. Bu s\u0131ralama sonucunda biyolojik spektrum meydana gelir.Bu spektrum; Protoplazma-H\u00fccreler-Dokular-Organlar-Organsistemleri-Organizmalar-Populasyonlar-Kommuniteler-Ekosistemler-Biyosfer \u015feklinde s\u0131ralan\u0131r.
\n \u0130\u015fte bu spektrum i\u00e7erisinde ekoloji; organizmalardan sonraki terimleri inceler. Biyotik fakt\u00f6rleri olu\u015fturan bu terimlerin \u00fczerindeki fiziksel ve kimyasal fakt\u00f6rlerin s\u0131n\u0131rlay\u0131c\u0131 etkisini de ekoloji inceler.
\n Ekolojide kullan\u0131lan baz\u0131 terimler vard\u0131r.Bunlar\u0131n ba\u015fl\u0131calar\u0131;
\n Populasyon: \u0130nsan n\u00fcfusunu ifade edeb bir terimdir. Ancak ekolojide belirli s\u0131n\u0131rlar i\u00e7ersinde bar\u0131nmakta olan ayn\u0131 t\u00fcrden olu\u015fan bireyler toplulu\u011funu ifade eder. Ekolojinin biyotik fakt\u00f6rler i\u00e7ersinde en k\u00fc\u00e7\u00fck birimidir. Populasyonlar kendi kendine yeterli de\u011fildir.
\n Kommunite: Bir b\u00f6lgede yerle\u015fen populasyonlar toplulu\u011fudur. Abiyotik fakt\u00f6rlerle birlikte kommuniteler kendi kendilerine yetebilen topluluklard\u0131r.
\n Ekosistem: Kommunite + Abiyotik ortam ekosistemi olu\u015fturur.
\n Habitat: Populasyon i\u00e7ersindeki canl\u0131lar\u0131n biyosfer tabakas\u0131ndaki kal\u0131tsal yap\u0131s\u0131na uygun ya\u015fama b\u00f6lgesine habitat denir. Habitat canl\u0131n\u0131n ya\u015fama adresidir.
\n Ni\u015f: Habitat i\u00e7ersindeki canl\u0131lar\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 biyolojik faliyet ya da i\u015ftir.
\n Flora: Belirli bir b\u00f6lgedeki veya biyosferdeki bitki topluluklar\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 zamanda bakterilerin olu\u015fturdu\u011fu populasyonlara da flora denir.
\n Fauna: Hayvanlar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu topluluklara denir.
\n Biyotop: Canl\u0131n\u0131n ya\u015fayabilece\u011fi fiziksel ortamd\u0131r.
\n Biyom: \u00d6zel komunitelere biyom ad\u0131 verilir. Tundra, maki, \u00e7\u00f6l biyomu gibi. <\/p>\n
1. Abiyotik Fakt\u00f6rler
\n Bireylerin populasyonda, populasyonlar\u0131n da kommunite i\u00e7ersinde ger\u00e7ekle\u015ftirdikleri aktiviteler kararl\u0131 bir ya\u015fam ortam\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131nda kesinlikle etkilidir.
\n Ancak biyosferde ekolojik sistem kurulurken elbette matemati\u011fin g\u00fcne\u015f sistemindeki mesafe sabitleri, d\u00fcnyan\u0131n a\u00e7\u0131s\u0131 ve elepsoid fiziki yap\u0131s\u0131 etkilidir. Ayr\u0131ca fizik ve kimyan\u0131n temel prensipleri, yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn d\u00f6n\u00fc\u015f h\u0131z\u0131, \u00e7ekim g\u00fcc\u00fc, atmosferdeki gaz yo\u011funlu\u011fu, gaz bas\u0131nc\u0131 gibi fakt\u00f6rler en \u00f6nemli etkenlerdir.
\n D\u0131\u015f etkenler dedi\u011fimiz abiyotik fakt\u00f6rler yery\u00fcz\u00fcnde canl\u0131lar\u0131n ya\u015fama alanlar\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rland\u0131ran en \u00f6nemli etkenlerdir.
\n Bunlara ba\u011fl\u0131 olarak farkl\u0131 devirlerde farkl\u0131 t\u00fcrler populasyonlar \u00fczerinde bask\u0131nl\u0131k kurmu\u015ftur. \u00d6rne\u011fin jura devrinde s\u00fcr\u00fcngenler ve e\u011frelti otlar\u0131 en bask\u0131n populasyonlar olmu\u015flard\u0131r. Ancak abiyotik etkenlerle bug\u00fcn bu canl\u0131lar bir \u00e7ok t\u00fcr\u00fcn\u00fc yitirmi\u015f ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde e\u011frelti otlar\u0131; orman alt\u0131 bitkileriyle, dinozorlar; kertenkele, y\u0131lan, kaplumba\u011fa, timsahlar ile temsil edilmektedir. Yani yery\u00fcz\u00fcnde ger\u00e7ekle\u015fen buzla\u015fma, sel, deprem, volkanik patlama, d\u00fcnya y\u00fczeyinin sularla kaplanmas\u0131, a\u015f\u0131r\u0131 r\u00fczgar, y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131k gibi do\u011fal olaylardan bitki ve hayvan populasyonlar\u0131 tamamen olumsuz etkilenmi\u015flerdir. Bunun sonucu bug\u00fcn dahi hissedilebilmektedir. \u00d6rne\u011fin kelaynak olarak ifade edilen ku\u015f t\u00fcr\u00fc yok olmu\u015ftur, panda ay\u0131lar\u0131 yok olmu\u015ftur. Bug\u00fcn bunlar hayvanat bah\u00e7elerinde yapay olarak \u00fcretilmektedir.
\n Do\u011fadaki olumlu veya olumsuz abiyotik fakt\u00f6rlere ra\u011fmen g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar gelebilen dayan\u0131kl\u0131 canl\u0131larda bulunmaktad\u0131r. Bunlara fosil canl\u0131lar da denir. \u00d6rne\u011fin, Latimeria bal\u0131\u011f\u0131 ile hamam b\u00f6ce\u011fi yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn en eski yarat\u0131klar\u0131ndand\u0131r.
\n Abiyotikler fiziksel ve kimyasal fakt\u00f6rler olarak ikiye ayr\u0131l\u0131r.<\/p>\n
A) Fiziksel Fakt\u00f6rler
\n 1. \u0130klim
\n \u0130klimler klimatoloji bilimi i\u00e7ersinde de\u011ferlendirilir. \u0130klim i\u00e7ersinde canl\u0131lar\u0131 ilgilendiren fakt\u00f6rler s\u0131cakl\u0131k, ya\u011fmurlar, ya\u011f\u0131\u015flar, nem, r\u00fczgar, g\u00fcne\u015flilik, bulutluluk ve don olaylar\u0131d\u0131r.
\n Optimum iklim \u015fartlar\u0131n\u0131n i\u00e7erikleri t\u00fcrlere g\u00f6re de\u011fi\u015fmektedir. \u00d6rne\u011fin; \u00e7ok ya\u011f\u0131\u015f alan, \u0131l\u0131man olan alanlarda m\u00fckemmel orman ekosistemleri ve ormana ba\u011fl\u0131 hayvan populasyonlar\u0131 olu\u015fturulmu\u015ftur. Ayn\u0131 zamanda d\u00fc\u015f\u00fck \u0131s\u0131l\u0131 olmakla beraber nem oran\u0131 yeterli olan Amerika\u2019n\u0131n \u00fcst Alaska k\u0131tas\u0131 ve Rusya\u2019n\u0131n \u00fcst Sibirya ormanlar\u0131 da buna g\u00fczel \u00f6rneklerdir.
\n 2. Is\u0131
\n \u0130klim i\u00e7ersinde en \u00f6nemli fakt\u00f6rlerden biri de \u0131s\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin eklem bacakl\u0131lar\u0131n bir \u00e7o\u011funun ya\u015fam s\u00fcresi 3-4 ay i\u00e7ersindedir. Is\u0131 periyodunun da 16 dereceyle 25 derece aras\u0131ndaki d\u00f6nemine rastlar. Yaz\u0131n sonuna do\u011fru kaybolurlar. Ayn\u0131 \u015fekilde iklim bitkilerde; su alma, \u00e7i\u00e7eklenme, enine b\u00fcy\u00fcme, meyvelenme gibi d\u00f6nemlerin belirlenmesinde tamamen etkili bir fakt\u00f6rd\u00fcr.
\n Hayvanlar v\u00fccut s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcyle;
\n 1. Poikilotermal hayvanlar (so\u011fuk kanl\u0131lar veya v\u00fccut \u0131s\u0131s\u0131 de\u011fi\u015fenler)
\n 2. Homoitermal hayvanlar (s\u0131cak kanl\u0131lar veya sabit \u0131s\u0131l\u0131lar) olmak \u00fczere ikiye ayr\u0131l\u0131r.
\n Canl\u0131lar aras\u0131nda y\u00fcksek \u0131s\u0131larda, d\u00fc\u015f\u00fck \u0131s\u0131larda ve her iki ortamda ya\u015famaya uymu\u015f olan canl\u0131lar vard\u0131r.
\n Baz\u0131 canl\u0131larda s\u0131cakl\u0131k art\u0131\u015f\u0131na paralel (t\u00f6lerans s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7ersinde) metabolizma h\u0131z\u0131 da artar. Ancak t\u00f6lerans s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015fan \u0131s\u0131, canl\u0131da metab\u0131lik anormallik olarak adland\u0131r\u0131lan paraliz (\u015fok, ge\u00e7ici fel\u00e7) olay\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar\u0131r. Artmaya devam ederse \u00f6ld\u00fcr\u00fcr. Is\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 oranda d\u00fc\u015fmeye devam ederse yine paraliz olay\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.
\n S\u0131cakl\u0131k ayn\u0131 zamanda hayvanlar\u0131n v\u00fcc\u00fct b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tayin eden bir fakt\u00f6rd\u00fcr. Kuzey enlemlerde ya\u015fayan s\u0131cak kanl\u0131 hayvanlar s\u0131cak b\u00f6lgelerde ya\u015fayanlara g\u00f6re daha b\u00fcy\u00fck olma e\u011filimindedirler.
\n B\u00fcy\u00fck v\u00fccutta k\u00fctleye g\u00f6re az y\u00fczey olmas\u0131, sabit \u0131s\u0131l\u0131 hayvanlar\u0131n v\u00fcc\u00fct s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koruyabilmesi bu adaptasyon \u00f6zelli\u011fiyle sa\u011flan\u0131r.
\n Bu canl\u0131lar\u0131n ayn\u0131 zamanda kuzey b\u00f6lgelerde ya\u015fayanlar\u0131nda ekstrimiteler k\u00fc\u00e7\u00fck yap\u0131l\u0131d\u0131r. Kulak, burun ucu, el ayas\u0131 (y\u00fczeyi) , ayak ayas\u0131 gibi. Bu sayede \u0131s\u0131 kayb\u0131 en aza indirilir. S\u0131cak ortamlarda bu organlar b\u00fcy\u00fck olur. Bunlar serinleme amac\u0131yla kullan\u0131l\u0131r.
\n De\u011fi\u015fken \u0131s\u0131l\u0131 hayvanlarda bunun tam tersi \u00f6zellikler g\u00f6zlenir. Bu hayvanlar so\u011fuk ortamlarda daha k\u00fc\u00e7\u00fck v\u00fccut yap\u0131s\u0131na sahiptirler.
\n 3. I\u015f\u0131k
\n Yery\u00fcz\u00fcnde kurulan ekosistemlerin ve bunun sonucu olarak biyosferin kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131, devam\u0131, bug\u00fcnk\u00fc \u00f6l\u00e7\u00fcler i\u00e7ersinde \u0131\u015f\u0131k enerjisinin devam\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. I\u015f\u0131k \u00f6zellikle bitkiler i\u00e7in \u00f6nemli bir abiyotik fakt\u00f6rd\u00fcr. Ancak 3100 Angstrom dalga boyunun alt\u0131ndaki mor \u00f6tesi (x \u0131\u015f\u0131nlar\u0131) \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 ile 7000 Angstrom dalga boyunun \u00fczerindeki \u0131\u015f\u0131nlar protoplazmay\u0131 bozucu etkiye sahiptir. Dolay\u0131s\u0131yla 3000-7000 Angstrom dalga boyundaki \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n kalitesi, \u015fiddeti ve s\u00fcresi \u00f6nemlidir.
\n Karasal ekosistemlerde \u0131\u015f\u0131k fotosentez i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemlidir. \u00d6zellikle ormanl\u0131k alanlarda bitki floras\u0131n\u0131n \u00fcst ve alt katmanlar\u0131 vard\u0131r. Ormanda \u0131\u015f\u0131kla temas eden ilk \u00fcst tabakaya ta\u00e7 tabakas\u0131 denir.Ta\u00e7 tabakas\u0131n\u0131n s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 alt tabakalarda ya\u015fayan t\u00fcrleri s\u0131n\u0131rlar. \u00d6rne\u011fin s\u0131k bir ta\u00e7 tabakas\u0131na sahip \u00e7am orman\u0131n\u0131n alt k\u0131s\u0131mlar\u0131nda yeniden ve kendili\u011finden \u00e7am filizlerinin geli\u015fmesi \u0131\u015f\u0131k eksikli\u011finden dolay\u0131 \u00e7ok az olur.Yani \u00e7am ormanlar\u0131 zor yenilenen ormanlard\u0131r. B\u00f6yle bir ortamda g\u00f6lge bitkileri geli\u015febilir. \u00d6rne\u011fin; E\u011frelti otlar\u0131, karayosunlar\u0131 gibi.
\n Orman\u0131n s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6lge yo\u011funlu\u011funu artt\u0131r\u0131r. Buna ba\u011fl\u0131 olarak ta\u00e7 yap\u0131y\u0131 olu\u015fturan bitkilerin geli\u015fmeleri ve orman rejenerasyonu gen\u00e7 bitkinin g\u00f6lgeye olan dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile do\u011fru orant\u0131l\u0131d\u0131r. G\u00f6lge yo\u011funlu\u011funa dayanabilen bitkilerde orman rejenerasyonu kolay olurken dayanamayan bitkilerde rejenerasyon \u00e7ok zor olmakta veya orman yeni olu\u015fuma gidebilmekte, bask\u0131n t\u00fcrler de\u011fi\u015febilmektedir.
\n Bitkilerde fotosentez ile \u00fcretilen organik besin hem bitkiler hem de hayvanlar i\u00e7in besin kayna\u011f\u0131 olarak kullan\u0131l\u0131r. Bitkilerde arta kalan besin depo edilir. Depo edilen besin, geli\u015fme, b\u00fcy\u00fcme ve \u00fcremede kullan\u0131l\u0131r. G\u00f6lge bitkilerinin \u0131\u015f\u0131k \u015fiddeti kar\u015f\u0131s\u0131ndaki fotosentez \u00fcr\u00fcnlerinin \u00fcst s\u0131n\u0131r\u0131 ile uzun g\u00fcn bitkilerinin \u00fcst s\u0131n\u0131r\u0131 bariz bir fark g\u00f6sterir. Bu fark geli\u015fmede g\u00f6zlenir.
\n I\u015f\u0131k fakt\u00f6r\u00fc su i\u00e7i ekosistemlerinde de etkilidir. I\u015f\u0131k, su bitkileri taraf\u0131ndan enerji kayna\u011f\u0131 olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi baz\u0131 hayvanlar\u0131n pigment \u00fcretimi, d\u0131\u015f iskelet, kitin, kabuk gibi benzeri yap\u0131lar\u0131n olu\u015fumunda do\u011frudan etkili oldu\u011fu tespit edilmi\u015ftir.<\/p>\n
B) Kimyasal Fakt\u00f6rler
\n Canl\u0131lar\u0131n yap\u0131s\u0131nda bulunan maddelerin yery\u00fcz\u00fcnde ve canl\u0131lar aras\u0131nda aktar\u0131lmas\u0131, da\u011f\u0131l\u0131m\u0131, aktar\u0131lma s\u0131kl\u0131\u011f\u0131, \u00e7\u00f6zelti olu\u015fturma \u00f6zellikleri ve oranlar\u0131 populasyon ve kommunitelerde dengenin kurulmas\u0131nda do\u011frudan etkilidir.
\n 1. Su
\n Maddelerin; h\u00fccrede, dokularda, sistem ve organizmada dola\u015fmas\u0131, kimyasal reaksiyonlar, yap\u0131n\u0131n devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131 su ile sa\u011flan\u0131r. Bu a\u00e7\u0131dan su \u00e7ok \u00f6nemlidir. Canl\u0131 organik a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131n %50\u2019sini kaybetse ya\u015fayabilir. Ancak suyun %20\u2019sini kaybetse \u015foka girer.
\n Canl\u0131lar su miktarlar\u0131n\u0131, osmatik bas\u0131n\u00e7lar\u0131n\u0131 d\u0131\u015f ortamlara g\u00f6re ayarlayarak dengede tutarlar. \u00d6rne\u011fin tuzlu sularda ya\u015fayan bal\u0131klarda kandaki \u00fcre miktar\u0131 fazlad\u0131r. Buna ba\u011fl\u0131 olarak su dengede tutulur. Tatl\u0131 suda ya\u015fayan bal\u0131klarda su fazlal\u0131\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar. Dolay\u0131s\u0131yla bu canl\u0131larda su i\u00e7me olmaz ve b\u00f6breklerinde a\u015f\u0131r\u0131 oranda su s\u00fcz\u00fclmesi ve at\u0131lma olay\u0131 ger\u00e7ekle\u015fir. Kurak ortam denilen tuzlu sularda tam tersi \u00f6zellikler g\u00f6zlenir.
\n Bitkiler su isteklerine g\u00f6re \u00fc\u00e7 gruba ayr\u0131l\u0131r:
\n a)Higrofitler: Sucul bitkilerdir. Suda ya\u015farlar. K\u00f6k su i\u00e7ersinde topra\u011fa tutunabilece\u011fi gibi d\u0131\u015far\u0131da \u00e7\u0131kabilir. Stomalar\u0131 ya\u011fra\u011f\u0131n y\u00fczeyindedir. K\u00fctik\u00fclalar\u0131 incedir. Yapraklar\u0131 geni\u015f ayal\u0131 ve par\u00e7al\u0131 olabilir.
\n b)Mezofitler: Normal ortam bitkileridir. Orta kal\u0131nl\u0131kta k\u00fctik\u00fclalar\u0131 bulunur. Stoma hem yaprak \u00fcst\u00fcnde hem de alt\u0131nda yer al\u0131r. Dut, kavak, s\u00f6\u011f\u00fct gibi.
\n c)Kserofitler (Kurak ortam bitkileri): Kurakl\u0131k bu bitkilerde k\u00f6k\u00fcn geli\u015fmesinde etkilir. Kurak alanlarda bitkiler seyrek olarak bulunur ve geni\u015f bir k\u00f6k sistemi olu\u015ftururlar. \u00c7\u00f6l bitkilerinden kakt\u00fcsler silindirik yap\u0131s\u0131yla su kayb\u0131n\u0131 azalt\u0131r. Ayr\u0131ca bunlarda kal\u0131n bir k\u00fctik\u00fcla tabakas\u0131 bulunur. Stomalar g\u00fcnd\u00fcz yerine gece a\u00e7\u0131l\u0131r.
\n 2. Gazlar ve Mineral Tuzlar
\n Su buhar\u0131 oran\u0131 hari\u00e7 di\u011fer gazlar karasal ekosistemlerde fotosentez, solunum, kemosentez, yanarda\u011f\u0131 faliyetleriyle dengede tutulur. Ayr\u0131ca g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 atmosferin en \u00fcst katlar\u0131nda (iyonosferde) baz\u0131 iyonlar\u0131 etkileyerek yeni atom ve molek\u00fcllerin olu\u015fumunu sa\u011flayarak dengeye katk\u0131da bulunur.
\n Oksijen; canl\u0131lar\u0131n ya\u015fam\u0131 i\u00e7in ya\u015fan\u0131lmaz bir gazd\u0131r.O2\u2019li solunumda do\u011frudan kullan\u0131l\u0131r. Atmosferde %21, suda %5 oran\u0131nda bulunur. Her iki ortamda da kaynak fotosentezdir. 02\u2019nin \u00e7o\u011fu sularda ya\u015fayan alglerden kar\u015f\u0131lan\u0131r.
\n Atmosferdeki oksijen zararl\u0131 \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 absorbe etme \u00f6zelli\u011fiyle canl\u0131lar\u0131 korur. Ayr\u0131ca oksijenin bile\u015fiminden olu\u015fan ozon gaz\u0131 da ultraviyole \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131 emerek canl\u0131lara zarar vermesine engel olur. B\u00f6ylece yery\u00fcz\u00fcne faydal\u0131 olan \u0131\u015f\u0131nlar ula\u015f\u0131r. Buna ra\u011fmen ultraviyole \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 %2 oranda ula\u015fmaktad\u0131r. Bu oran y\u00fckseklere \u00e7\u0131k\u0131ld\u0131k\u00e7a, gaz yo\u011funlu\u011fu azald\u0131k\u00e7a artar. Ultraviyole \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 yo\u011fun olarak yery\u00fcz\u00fcne ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda organik molek\u00fcllerin par\u00e7alanmas\u0131na neden olur. \u00d6zellikle DNA bundan etkilenir ve mutasyonun ortaya \u00e7\u0131kma oran\u0131 artar.
\n End\u00fcstriyel geli\u015fmeye paralel \u00fcretimde kullan\u0131lan kloroflorakarbon gaz\u0131 ozon tabakas\u0131n\u0131n delinmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Bu da insanlar\u0131n yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 en tehlikeli kirliliklerden biridir.
\n Karbondioksit; solunum, yanma, yeralt\u0131 \u00e7atlaklar\u0131ndan ve volkanlar ile yeniden atmosfere d\u00f6ner. \u00d6rnek: Elaz\u0131\u011f\u0131n buzluk da\u011flar\u0131, volkanlar ve \u00e7atlaklar \u00f6nemli CO2 kaynaklar\u0131d\u0131r. CO2 gaz\u0131n\u0131n ortamda artmas\u0131 canl\u0131lar\u0131n say\u0131ca azalmas\u0131na neden olur. Yani bu gaz\u0131n art\u0131\u015f\u0131 populasyonlar\u0131 s\u0131n\u0131rlay\u0131c\u0131 bir \u015fekilde etkiler.
\n Su ortamlar\u0131nda \u0131s\u0131 artt\u0131k\u00e7a erimi\u015f CO2 oran\u0131 artar. CO2 gaz\u0131n\u0131n su i\u00e7inde artmas\u0131 canl\u0131lar\u0131n \u00f6l\u00fcm oran\u0131n\u0131 artt\u0131r\u0131r.
\n Canl\u0131lar\u0131n yap\u0131s\u0131nda hayati \u00f6nem ta\u015f\u0131yan tuzlar bulunur. Bunlar N, P, K, Ca, S, Mg i\u00e7eren tuzlard\u0131r. Bunlara biyogenetik tuzlar denir. Bunlar\u0131n eksilmesiyle canl\u0131larda hayatsal olaylar ve yap\u0131sal \u00f6zellikler bozulur. Her elementin organizmada aktif olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir yap\u0131 veya reaksiyon vard\u0131r.<\/p>\n
2. Biyotik Fakt\u00f6rler
\n Ekolojide vir\u00fcslerden bakterilere ve insanlara kadar b\u00fct\u00fcn canl\u0131 populasyonlar biyotik fakt\u00f6rler olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Biyotik fakt\u00f6rler canl\u0131 ve cans\u0131z fakt\u00f6rleri yap\u0131lar\u0131na katarak enerji elde ederler. Bu enerjiyi besin zinciri olu\u015fturarak di\u011fer canl\u0131lara aktar\u0131rlar. Uygun habitatlar \u00fczerinde hayat tabakalar\u0131 olu\u015ftururlar. Biyotik fakt\u00f6rler, populasyon, kommunite ve ekosistem olarak adland\u0131r\u0131lan birimlere ayr\u0131larak incelenir.
\n 1. Populasyon
\n Ayn\u0131 t\u00fcr canl\u0131lar\u0131n belirli habitat s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7ersindeki toplulu\u011funa populasyon denir. Bir populasyondaki b\u00fcy\u00fcmeyi \u00e7evre \u015fartlar\u0131, do\u011fum, \u00f6l\u00fcm ve t\u00fcr i\u00e7i rekabet belirler. Populasyondaki birey say\u0131s\u0131na populasyonun b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc denir. Birim alandaki t\u00fcr say\u0131s\u0131na populasyon yo\u011funlu\u011fu denir. Bir habitattaki t\u00fcr say\u0131s\u0131n\u0131n ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u00fcst s\u0131n\u0131ra populasyonun ta\u015f\u0131ma kapasitesi denir.
\n Populasyonda Ya\u015f Da\u011f\u0131l\u0131m\u0131: Populasyondaki bireylerin ya\u015f da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 ile populasyonun b\u00fcy\u00fcmesi aras\u0131nda bir ili\u015fki vard\u0131r. Gen\u00e7 ve orta ya\u015fl\u0131 bireylerin bulundu\u011fu populasyonlarda birey art\u0131\u015f\u0131 (populasyon b\u00fcy\u00fcmesi) fazla olur. Dengeli bir populasyonda gen\u00e7 ve orta ya\u015fl\u0131 bireyler birbirine e\u015fit, ya\u015fl\u0131 bireyler azd\u0131r. Gerilemekte olan bir populasyonda \u00fcreme az oldu\u011fundan gen\u00e7 bireylerin say\u0131s\u0131 azal\u0131r.
\n Populasyonda \u00d6m\u00fcr Uzunlu\u011fu: Canl\u0131lardaki \u00f6m\u00fcr uzunlu\u011fu kal\u0131tsal olarak belirlenmi\u015ftir. Ancak canl\u0131 \u00e7evre fakt\u00f6rlerinin etkisi ile bu \u00f6mr\u00fcn\u00fc tamamlayamayabilir. Habitat\u0131na uyum g\u00f6steren canl\u0131lar genellikle \u00f6m\u00fcr uzunluklar\u0131n\u0131 ya\u015fayarak yakalarlar.
\n Populasyonda dalgalanma ve da\u011f\u0131lma: Populasyonda dalgalanmalar genellikle av ile avc\u0131 aras\u0131nda g\u00f6zlenir. Av miktar\u0131 azald\u0131\u011f\u0131 zaman artm\u0131\u015f olan avc\u0131 populasyonu besin probleminden dolay\u0131 da\u011f\u0131l\u0131r. Buna ba\u011fl\u0131 olarak avc\u0131 populasyonunda yo\u011funluk azalmas\u0131 g\u00f6zlenir. Farkl\u0131 e\u015feyli bireylerin bir araya gelme zorlu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131ndan populasyonda geli\u015fme yava\u015flar. Bu a\u00e7\u0131dan populasyonlar\u0131n geli\u015fmesi i\u00e7in belirli bir yo\u011funlu\u011fun olmas\u0131 zorunludur. Avc\u0131 populasyonu azald\u0131\u011f\u0131 zaman av populasyonu \u00e7o\u011fal\u0131r.
\n Populasyonlarda \u00e7evre direnci canl\u0131lar\u0131 olumsuz etkiledi\u011fi zaman toplu \u00f6l\u00fcmler ve toplu g\u00f6\u00e7ler g\u00f6zlenir. Bu \u00f6zellikler populasyonun minimuma inmesine veya yok olmas\u0131na neden olur.
\n 2. Kommunite
\n Populasyonlar toplulu\u011funa kommunite denir. Kommunite i\u00e7ersinde uyumsuz populasyonlar da bulunabilir. Parazit, konak gibi.
\n Kommunite i\u00e7ersinde populasyonlar\u0131n devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131nda etkin g\u00f6rev yapan say\u0131ca fazla olan t\u00fcrler bulunur. Bunlara bask\u0131n t\u00fcrler denir. Kara kommunitelerinde bask\u0131n t\u00fcr yoktur.
\n Belirli bir habitat alan\u0131nda kommunite yok olabilir veya hi\u00e7 yoktan yeni bir kommunite geli\u015febilir, bunlara s\u00fcksesyon denir. S\u00fcksesyonda bir olu\u015fum s\u00fcreci vard\u0131r. Olu\u015fum s\u00fcresinde baz\u0131 canl\u0131lar habitat b\u00f6lgesine \u00f6ncelik oran\u0131na g\u00f6re yerle\u015fir. Bu \u00f6zellik hem flora hem fauna da ge\u00e7erlidir.
\n Liken evresi: Kumul, kayal\u0131k, killi, batakl\u0131k ve \u00e7ak\u0131ll\u0131 olan ortamlar \u00f6ncelikle likenler taraf\u0131ndan i\u015fgal edilir. Bunlara \u00f6nc\u00fc populasyonlar denir. Likenler ortam\u0131n toprak kalitesini y\u00fckseltir. Likenler \u00e7ok dayan\u0131kl\u0131d\u0131r. Ancak rekabete dayanamazlar.
\n Yosun evresi: Likenlerden sonra ba\u015flar. Bu bitkiler ortam\u0131 nemlendirir. Bu evrede ortama baz\u0131 omurgas\u0131zlar yerle\u015fir.
\n Ot evresi: Yosun evresinden sonra ortama bir y\u0131ll\u0131k otsu bitkiler yerle\u015fir. Otsu bitkilere paralel ortama baz\u0131 b\u00f6cekler de yerle\u015fir. Daha sonra s\u00fcr\u00fcngen, kurba\u011falar, ku\u015flar ve memelilerin ot\u00e7ullar\u0131 ve et\u00e7illeri ortama yerle\u015fmeye ba\u015flar.
\n \u00c7al\u0131-Funda evresi: Ot evresi \u00e7al\u0131 ve fundal\u0131klar\u0131n ortama yerle\u015fmesi i\u00e7in zemin olu\u015fturur. Bunlar erik, kavak, b\u00f6\u011f\u00fcrtlen gibi k\u00fc\u00e7\u00fck a\u011fa\u00e7lard\u0131r. S\u00fcksesyon bu y\u00f6nde ilerliyorsa ortam daha nemli hale gelir. \u00c7al\u0131 evresinde ortama ku\u015flarla b\u00fcy\u00fck a\u011fa\u00e7lar\u0131n tohumlar\u0131 getirilir. Buna ba\u011fl\u0131 olarak ortam\u0131n besin oran\u0131 artarak devam eder. B\u00fcy\u00fck omurgal\u0131lar da bu a\u015famada b\u00fcy\u00fck oranda yerle\u015fir.
\n A\u011fa\u00e7 evresi: A\u011fa\u00e7 filizleri geli\u015ferek ormanl\u0131k alanlar\u0131 olu\u015ftururlar. Ortam \u015fartlar\u0131 anormal derecede de\u011fi\u015fmedik\u00e7e kararl\u0131 bir fauna ve flora kommunitesi olu\u015fturulur. Buna klimax denir.
\n 3. Ekosistem
\n Ekosistemin i\u00e7ersindeki canl\u0131lar belirli g\u00f6revler \u00fcstlenerek dengeli bir ekosistem olu\u015ftururlar. Ekosistemi dengeler bir \u015fekilde olu\u015fturulabilmesi i\u00e7in ortamda \u00fcreticiler, t\u00fcketiciler, ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar gibi canl\u0131 gruplar\u0131 bulunmal\u0131d\u0131r. Bu g\u00f6revlerin yerine getirilmesi sayesinde ekosistemin dinamikli\u011fi ortaya \u00e7\u0131kar. B\u00fct\u00fcn ekosistemlerde bu g\u00f6revleri ger\u00e7ekle\u015ftiren canl\u0131lar mutlaka bulunmal\u0131d\u0131r.
\n Ekosistemi olu\u015fturan canl\u0131lar aras\u0131nda besin aktar\u0131m zinciri olu\u015fturulmu\u015ftur. Besin aktar\u0131m\u0131yla birlikte canl\u0131lar dolayl\u0131 olarak \u0131\u015f\u0131kenerjisini aktarm\u0131\u015f olurlar.
\n Yery\u00fcz\u00fcnde bakteriler kendi ba\u015flar\u0131na ekosistem olu\u015fturabilecek aktiviteye sahip tek guruptur. \u00c7\u00fcnk\u00fc bakterilerin i\u00e7ersinde hem saprofit, hem fotoototrof, hem kemoototrof hem de hetotrof beslenen gruplar bulunmaktad\u0131r. Bu birlikler i\u00e7ersinde madde d\u00f6ng\u00fcs\u00fc kolayl\u0131kla sa\u011flan\u0131r.
\n Besin zincirinde her aktar\u0131m s\u0131ras\u0131nda enerji kayb\u0131 (k\u00fctle azalmas\u0131) g\u00f6zlenir. Buna biyok\u00fctle (biyomas) denir. Biyomasa ba\u011fl\u0131 olarak canl\u0131larda \u00fcreticilerden t\u00fcketicilere do\u011fru k\u00fctle azalmas\u0131 g\u00f6zlenir. Yery\u00fcz\u00fcnde birim alanlarda herzaman k\u00fctle fazlal\u0131\u011f\u0131 \u00e7oktan aza do\u011fru \u00fcreticiler, 1. t\u00fcketiciler, 2. t\u00fcketiciler, 3. t\u00fcketiciler olarak s\u0131ralan\u0131r.
\n Besin zincirinde bazen metabolizmada kullan\u0131lmayan maddelerde aktarabilir. Bu maddeler besin zincirinin son halkas\u0131na do\u011fru birikme e\u011filimine sahiptir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu maddeler eritilemez ve depo edilir.
\n Ekosistemde populasyonlar\u0131n dengelenmesi
\n Ekosistemde populasyonlar\u0131n dengelenmesi hayvanlar aras\u0131 predat\u00f6rl\u00fck (avc\u0131l\u0131k) ve parazitlik ile dengelenmektedir. Her iki olay sonucunda avlanan ve konut ortadan kalkmakta ve populasyonda azalma ya\u015fanmaktad\u0131r.
\n Bir ekosistemde parazit mikroorganizma yeni girdi\u011fi zaman zarar ilk \u00f6nce \u00e7ok b\u00fcy\u00fck olur. \u00d6rne\u011fin yery\u00fcz\u00fcnde verem yeni \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda binlerce insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne neden olmu\u015ftur. \u0130la\u00e7 ge\u00e7 olarak bulunmu\u015ftur. Ayn\u0131 \u015fekilde c\u00fczzam hastal\u0131\u011f\u0131 da d\u00fcnyada en fazla korkulan \u00f6l\u00fcmc\u00fcl hastal\u0131klardan biri olmu\u015ftu. Ancak bug\u00fcn bu parazitler ila\u00e7la kontrol alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.
\n Gerek parazitler gerekse predat\u00f6rler populasyondaki genellikle zay\u0131f, hastal\u0131k ta\u015f\u0131yan, diren\u00e7siz, iyi beslenmemi\u015f bireyleri ortadan kald\u0131r\u0131r. B\u00f6ylece populasyonda sa\u011fl\u0131kl\u0131 bireylerin kalmas\u0131 ve hastal\u0131klar\u0131n di\u011fer bireylere bula\u015fmas\u0131n\u0131 engelleyerek populasyon dengesine katk\u0131 sa\u011flar.
\n Minimum kural\u0131: Bitkiler metabolik aktivitelerini ger\u00e7ekle\u015ftirebilmek i\u00e7in eser elementleri yap\u0131lar\u0131nda bulundurmak zorundad\u0131rlar (Fe, Mg, Mn, Mo, Va). Bu maddeler metabolizman\u0131n devam\u0131 ve b\u00fcy\u00fcmesi i\u00e7in zorunludur. Buna g\u00f6re bitkiler toprakta en az bulunan eser elemente g\u00f6re b\u00fcy\u00fcr ve metabolizmas\u0131n\u0131 d\u00fczenler, bu olaya minimum kural\u0131 denir. Hayvanlar i\u00e7inde ayn\u0131 \u015fekilde minimum kural\u0131 ge\u00e7erlidir.
\n Ho\u015fg\u00f6r\u00fc kural\u0131: Canl\u0131lar\u0131n habitat s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 belirleyen fakt\u00f6rlere, dayan\u0131kl\u0131l\u0131k g\u00fcc\u00fcne ho\u015fg\u00f6r\u00fc veya tolerans denir. Tolerans g\u00fcc\u00fc canl\u0131n\u0131n adaptasyon kabiliyetini ortaya koyar, ortamda ya\u015fama \u015fans\u0131n\u0131 artt\u0131r\u0131r. Mesela devenin tolerans\u0131 y\u00fcksek oldu\u011fundan hem \u00e7\u00f6lde hem de di\u011fer ortamlarda rahatl\u0131kla ya\u015fayabilmektedir. Ayn\u0131 \u015fekilde baz\u0131 y\u0131lan bal\u0131klar\u0131n\u0131n tuz tolerans\u0131 \u00e7ok y\u00fcksek oldu\u011fundan hem tatl\u0131 suda hem de denizde ya\u015fayabilir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Ekoloji, canl\u0131lar\u0131n birbirleri ve \u00e7evreleriyle ili\u015fkilerini inceleyen bilim dal\u0131d\u0131r. Ekosistem ise canl\u0131 ve cans\u0131z \u00e7evrenin tamam\u0131d\u0131r. Ekosistemi de abiotik fakt\u00f6rler (toprak, su, hava, iklim gibi cans\u0131z fakt\u00f6rler) ve biyotik (\u00fcreticiler, t\u00fcketiciler ve ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar) fakt\u00f6rler olmak \u00fczere iki fakt\u00f6r olu\u015fturur. Bu tan\u0131mlamadaki organizmalar; di\u011fer bir deyim ile canl\u0131lar veya canl\u0131 \u00e7evre, insan, hayvan ve bitkilere ait …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1403,1406],"tags":[4405,4399,2796,4398,4237,4406,4236,4395,4394,3718,2776,4397,4245,4247,3918,2925,2762,3874,3407,3191,2977,4396,4403,4400,4404,4401,4402,4408,3494,4097,4407,4242],"class_list":["post-1567","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-odevler","category-sosyal-bilgiler-odevleri","tag-abiyotik-faktorler","tag-anatomi","tag-atmosfer","tag-bitki-beslenmesi","tag-biyom","tag-biyotik-faktorler","tag-biyotop","tag-botanik","tag-ekoloji-nedir","tag-ekosistem","tag-fizik","tag-fizyoloji","tag-flora","tag-habitat","tag-hava","tag-iklim","tag-jeoloji","tag-jeomorfoloji","tag-kimya","tag-klimatoloji","tag-meteoroloji","tag-mikrobiyoloji","tag-mineraloji","tag-morfoloji","tag-nis","tag-patoloji","tag-pedeloji","tag-populasyon","tag-su","tag-toprak","tag-ultraviyole-isinlar","tag-zooloji"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1567","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1567"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1567\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1567"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1567"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1567"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}