Haricilerin kendilerine has, tuhaf bir psikoloji ve yap\u0131lar\u0131 vard\u0131. \u0130yilikle k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn ve g\u00fczellikle \u00e7irkinli\u011fin bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 olan bu g\u00fcruh, giderek Ali’nin (a.s) d\u00fc\u015fmanlar\u0131n\u0131n saf\u0131nda yer al\u0131p ona kar\u015f\u0131 sava\u015f a\u00e7acak noktaya geldiler ve onun \u00e7ekicili\u011finin de\u011fil, iticili\u011finin muhatab\u0131 oldular.<\/p>\n
Burada, onlar\u0131 \u00e7ok tehlikeli ve deh\u015fetengiz bir g\u00fcruh haline getiren bu “karma” yap\u0131lar\u0131n\u0131 inceleyecek ve iyi \u00f6zelliklerine ilaveten k\u00f6t\u00fc ve \u00e7irkin \u00f6zelliklerine de de\u011finece\u011fiz:<\/p>\n
1- Hariciler kavgac\u0131 ve fedakar bir yap\u0131ya sahipti, inan\u00e7lar\u0131 u\u011fruna kolayca \u00f6l\u00fcme ko\u015fabilen insanlard\u0131. Haricilerin ge\u00e7mi\u015fine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, ba\u015fka g\u00fcruhlarda \u00f6rne\u011fine pek nadir rastlanan bir fedakarl\u0131k ve serdenge\u00e7tili\u011fe sahip bulunduklar\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr; bu da onlara cesur ve sava\u015f\u00e7\u0131 bir yap\u0131 kazand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
\u0130bn-i Abd’i Rabbih, Fecr-ul \u0130slam kitab\u0131nda Haricileri tavsif ederken \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n
“Haricilerden daha inan\u00e7l\u0131 ve \u00e7al\u0131\u015fkan bir f\u0131rka yoktu, her an \u00f6l\u00fcme haz\u0131rd\u0131lar. Sava\u015f s\u0131ras\u0131nda bir Hariciye bir m\u0131zrak saplanm\u0131\u015ft\u0131, yaras\u0131 \u00e7ok a\u011f\u0131rd\u0131, ama o kendisini vuran adama do\u011fru y\u00fcr\u00fcyerek “Allah’\u0131m,” diyordu, “Senin r\u0131zan\u0131 kazanmak i\u00e7in sana gelmedeyim.”<\/p>\n
Muaviye, o\u011flu Haricilere kat\u0131lm\u0131\u015f bir babay\u0131, o\u011flunu geri getirmesi i\u00e7in g\u00f6revlendirdi. Babas\u0131 her ne kadar \u0131srar ettiyse de o\u011flunu karar\u0131ndan vazge\u00e7iremeyip “O\u011ful, \u015fimdi gidip senin k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7ocu\u011funu getirece\u011fim, onu g\u00f6r\u00fcnce babal\u0131k duygun kabar\u0131r da, gitmekten vazge\u00e7ersin belki!” dedi. Harici “Vallahi,” dedi, “Ben a\u011f\u0131r bir darbe yemeyi, evlad\u0131mdan daha fazla istemekteyim \u015fimdi!”[1] <\/p>\n
2 -Hariciler ziyadesiyle ibadet eder, s\u00fcnnetlerle nafileleri ka\u00e7\u0131rmamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlard\u0131. Geceleri bile ibadetle ge\u00e7erdi. D\u00fcnya ve maddiyata d\u00fc\u015fk\u00fcn de\u011fillerdi. Hz. Ali (a.s), Haricilere \u00f6\u011f\u00fctte bulunmas\u0131 i\u00e7in \u0130bn-i Abbas’\u0131 g\u00f6ndermi\u015fti. \u0130bn-i Abbas d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde “Fazlaca ibadet ettiklerinden al\u0131nlar\u0131 nas\u0131rla\u015fm\u0131\u015f on iki bin ki\u015fi.” dedi, “K\u0131zg\u0131n kumlarda secde edip Allah’a yakard\u0131klar\u0131 i\u00e7in ellerinin ayas\u0131 devenin dizi gibi katmanla\u015f\u0131p sertle\u015fmi\u015f… Eskimi\u015f elbiseler giyiyorlar, kararl\u0131 ve azimli g\u00f6r\u00fcn\u00fcyorlar.”[2] <\/p>\n
Hariciler \u0130slam’\u0131n d\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcne \u00e7ok \u00f6nem verir, \u015feriat kurallar\u0131n\u0131n zahirine uymaya pek \u00f6zen g\u00f6sterirlerdi. G\u00fcnah oldu\u011funa inand\u0131klar\u0131 \u015feylerden ciddiyetle sak\u0131nmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, g\u00fcnah i\u015fleyenlerden uzak durmaya \u00f6zen g\u00f6sterirlerdi. Ziyad b. Ebih, bir Hariciyi \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc; k\u00f6lesine onun nas\u0131l bir adam oldu\u011funu sordu, k\u00f6lesi “Ne gece yemek yerdi, ne de g\u00fcnd\u00fcz. G\u00fcnd\u00fcz\u00fc oru\u00e7 tutmakla, geceyi ise ibadetle ge\u00e7irirdi.” dedi.[3] <\/p>\n
Hariciler her \u015feylerini inan\u00e7lar\u0131na g\u00f6re ayarlamaya \u00f6zen g\u00f6sterir, inan\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda ya\u015farlard\u0131. Hz. Ali (a.s) onlar hakk\u0131nda bir konu\u015fmas\u0131nda \u015f\u00f6yle buyurur: “Benden sonra Haricileri \u00f6ld\u00fcrmeyin. Zira hakk\u0131 aray\u0131p da bat\u0131la d\u00fc\u015fenle, bat\u0131l\u0131 murad edip bat\u0131l\u0131 bulan kimse elbette ki ayn\u0131 de\u011fildir.”[4] <\/p>\n
\u0130mam (a.s) \u015funu demektedir: Haricilerle Muaviye taraftarlar\u0131 \u00e7ok farkl\u0131d\u0131r. Hariciler hakk\u0131 arayan, ama hataya kap\u0131lan insanlard\u0131r. Muaviye ve taraftarlar\u0131 ise sahtekar ve d\u00fczenbazd\u0131rlar, \u00f6teden beri bat\u0131lda olmu\u015f, her zaman bat\u0131la niyetlenmi\u015flerdir. Art\u0131k bundan sonra onlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrmeniz Muaviye’nin i\u015fine yarar, Muaviye onlardan \u00e7ok daha tehlikelidir.<\/p>\n
Haricilerin di\u011fer \u00f6zelliklerine ge\u00e7meden \u00f6nce bu noktay\u0131 biraz a\u00e7makta yarar var. Haricilerin takva, z\u00fcht ve ibadetinden s\u00f6z a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fken, \u015fu noktaya temas etmek zorunday\u0131m: Hz. Ali’nin (a.s) hayat\u0131ndaki fevkalade \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131, cesur ve bilgece giri\u015fimlerinden biri, i\u015fte bu ruhsuz ve cahil “dindar g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fl\u00fc, tutucu ve ma\u011frur ak\u0131ls\u0131zlar”a kar\u015f\u0131 m\u00fccadele etmesi olmu\u015ftur.<\/p>\n
D\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc bunca dindar olup haktan yanaym\u0131\u015f gibi tav\u0131r tak\u0131nan, k\u00f6hne elbiseler giyinip gece g\u00fcnd\u00fcz ibadetle u\u011fra\u015fan bu insanlara kar\u015f\u0131 durabilmi\u015f, sava\u015f ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olunca onlar\u0131n tamam\u0131n\u0131 k\u0131l\u0131\u00e7tan ge\u00e7irmi\u015ftir!<\/p>\n
E\u011fer o g\u00fcn biz Ali’nin (a.s) ashab\u0131 aras\u0131nda olsayd\u0131k b\u00fcy\u00fck bir ihtimalle duygular\u0131m\u0131z kabar\u0131r ve “B\u00f6ylesine dindar ve ibadet ehli insanlara k\u0131l\u0131\u00e7 \u00e7ekilir mi hi\u00e7!?” diye feveran ederdik.<\/p>\n
Genelde b\u00fct\u00fcn \u0130slam tarihi ve \u00f6zelde \u015eia tarihinin en \u00f6\u011fretici, en d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fc ve en ibret verici sayfalar\u0131ndan biri buras\u0131d\u0131r i\u015fte: Hariciler fitnesi!<\/p>\n
Bizzat Ali (a.s) de bu i\u015fin ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir durum olup belli fevkaladelikler ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmekte ve \u015f\u00f6yle buyurmaktad\u0131r:<\/p>\n
“Bu fitnenin g\u00f6z\u00fcn\u00fc \u00e7\u0131karan kimse benim! Karanl\u0131k ve \u015f\u00fcphelerle dolu dalgalar\u0131 iyice kabar\u0131p da kuduzlu\u011fu iyice artt\u0131ktan sonra, benden ba\u015fka kimin b\u00f6yle bir giri\u015fimde bulunabilecek c\u00fcreti vard\u0131?!”[5] <\/p>\n
Hz. Ali (a.s) burada iki \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fine de\u011finiyor Hariciler hadisesinin:<\/p>\n
Birincisi; bu vak\u0131an\u0131n fevkalade \u015f\u00fcpheli, karanl\u0131k ve m\u00fcphemlerle dolu olmas\u0131d\u0131r. Haricilerin d\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc, m\u00fcmin olan her insan\u0131 etkileyecek ve \u015f\u00fcpheye kap\u0131lmas\u0131na neden olacak \u015fekildeydi. Bu nedenledir ki bu vak\u0131a \u015f\u00fcpheli ve karanl\u0131k bir hadiseydi, anla\u015f\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7t\u00fc, olaya yakla\u015fanlar meseleyi tam kavrayam\u0131yor, bu nedenle de sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir karar veremiyorlard\u0131.<\/p>\n
\u0130mam\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 ikinci ilgin\u00e7 tabirse “kuduzluk” halidir. Arap\u00e7a “keleb” olarak ge\u00e7en bu kelime, mesela k\u00f6peklerde bilinen kuduzu ifade eder, kuduran bir hayvan etraf\u0131na sald\u0131r\u0131r, \u00f6n\u00fcne \u00e7\u0131kan\u0131 \u0131s\u0131r\u0131r, pek tehlikeli kuduz mikrobunu yayar. Kuduz hayvan\u0131n salyas\u0131ndan kana ge\u00e7en mikrop di\u011ferinin de kuduza yakalanmas\u0131na yol a\u00e7ar. Kuduz hali bu \u015fekilde s\u00fcregider de engellenmez veya ortadan kald\u0131r\u0131lmazsa toplum i\u00e7in \u00e7ok ciddi bir tehlike haline gelir.<\/p>\n
Di\u011fer insanlar\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koruyabilmek i\u00e7in ak\u0131ll\u0131 insanlar kuduran bir k\u00f6pe\u011fi \u00f6ld\u00fcr\u00fcrler.<\/p>\n
Hz. Ali (a.s) “Bunlar kudurmu\u015f bir hayvan kesilmi\u015flerdi art\u0131k.” diyor, “Tedavileri m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi, \u00f6ld\u00fcr\u00fclmekten ba\u015fka kurtulu\u015f yolu b\u0131rakmam\u0131\u015flard\u0131; herkesi \u0131s\u0131r\u0131p bu mikrobu yay\u0131yor ve kuduzlar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131n h\u0131zla artmas\u0131na neden oluyorlard\u0131.”<\/p>\n
Hi\u00e7bir meselenin asl\u0131ndan haberdar olmayan cahil insanlar inatla bir konuda ayak direyip de dindar g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcyle “\u0130lle de benim dedi\u011fim do\u011frudur!” dediklerinde vay o m\u00fcsl\u00fcman toplumun haline!…<\/p>\n
Efsunu imkans\u0131z bu y\u0131lanlar bir toplumu sarmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda kim durabilir onlar\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda? Bu z\u00fcht ve takva g\u00f6r\u00fcn\u00fcml\u00fc tiplerin kar\u015f\u0131s\u0131na hangi kuvvet, hangi g\u00fc\u00e7l\u00fc karakter dikilebilir sahi? B\u00f6ylelerinin tepesine k\u0131l\u0131\u00e7 indirebilecek ve bu s\u0131rada eli titremeyecek, aya\u011f\u0131 s\u00fcr\u00e7meyecek olan kim var?<\/p>\n
Bu nedenledir ki \u0130mam Ali (a.s) “Benden ba\u015fkas\u0131n\u0131n b\u00f6yle bir \u015feye c\u00fcreti yoktur.” buyurmaktad\u0131r.<\/p>\n
Allah’a, Resul\u00fcne (s.a.a) ve k\u0131yamete inanan m\u00fcminler i\u00e7inde; gerekli basiret ve tart\u0131\u015f\u0131lmaz iman ve cesarete sahip Ali’den (a.s) ba\u015fka kim b\u00f6yle bir taifeye k\u0131l\u0131\u00e7 \u00e7ekebilecek c\u00fcrete sahiptir?!<\/p>\n
D\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fe bak\u0131l\u0131rsa, bu t\u00fcr insanlar\u0131 iman ve takva sahibi m\u00fcminler de\u011fil, inan\u00e7s\u0131z insanlar \u00f6ld\u00fcrebilir ancak.<\/p>\n
Bu nedenledir ki \u0130mam Ali’nin (a.s) en b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131lar\u0131ndan ve \u00f6vg\u00fcye lay\u0131k giri\u015fimlerinden biridir bu; kendisi de bunun alt\u0131n\u0131 \u00e7izmekte ve \u015f\u00f6yle demektedir: “\u0130slam’\u0131n ruhunu anlayamayan bu cahil insanlara kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kabilen ve bu tehlikeyi sezip ortadan kald\u0131ran tek ki\u015fi ben oldum, secdeyle nas\u0131rla\u015fm\u0131\u015f al\u0131nlar\u0131, k\u00f6hne giysileri ve zikri terk etmeyen dilleriyle olanca dindar d\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015flerine ra\u011fmen onlara aldanmad\u0131m, basiretimi kaybetmedim. Ortadan kald\u0131r\u0131lmamalar\u0131 halinde herkesi kendilerine benzeteceklerini ve \u0130slam’\u0131 ruhsuz ve gerici bir dine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcp yobazl\u0131\u011f\u0131 yayacaklar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcm. Nitekim Resulullah (s.a.a) da “\u0130ki g\u00fcruh beni pek rahats\u0131z etmi\u015ftir: Biri ilmiyle amel etmeyen lakayt ve laubali alim; di\u011feri de dindarl\u0131k taslayan ama dinin asl\u0131ndan bihaber olan cahil ve bilgisiz insan!” buyurmuyor mu?”<\/p>\n
Hz. Ali’nin (a.s) bu s\u00f6z\u00fc pek d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fcd\u00fcr; “Ben bunlarla sava\u015fmasayd\u0131m benden sonra hi\u00e7 kimse bu dindar g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fl\u00fc Haricilere k\u0131l\u0131\u00e7 \u00e7ekmeye c\u00fcret edemeyecekti.” diyor. “Secdeye varmaktan al\u0131nlar\u0131 nas\u0131rla\u015fm\u0131\u015f bu dindar g\u00f6r\u00fcn\u00fcml\u00fc insanlar\u0131n, asl\u0131nda \u0130slam’\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131na dikilen bir engel oldu\u011fu, \u0130slam’a hizmet etti\u011fini sanan ve ger\u00e7ekte \u0130slam’a az\u0131l\u0131 d\u00fc\u015fmanl\u0131k eden bu g\u00fcruhun ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi ger\u00e7e\u011fini kim idrak etmi\u015f ve bu c\u00fcreti kim g\u00f6sterebilmi\u015fti?”<\/p>\n
Hz. Ali’nin (a.s) bu giri\u015fimi, daha sonra ortaya \u00e7\u0131kan bu t\u00fcr dindar g\u00f6r\u00fcn\u00fcml\u00fc ahmak din d\u00fc\u015fmanlar\u0131na kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131labilece\u011fini g\u00f6sterdi ve benzeri bir olay vuku buldu\u011funda m\u00fcsl\u00fcmanlar bu t\u00fcr gruplarla sava\u015fmalar\u0131 gerekti\u011fi hususunda teredd\u00fcde kap\u0131lmad\u0131lar art\u0131k.<\/p>\n
3- Hariciler cahil ve bilgisiz insanlard\u0131, bu nedenle de olaylar\u0131 ve hakikatleri kavrayam\u0131yorlard\u0131, yanl\u0131\u015f yorumlara kap\u0131l\u0131yor, tevillerde bulunuyorlard\u0131. Bu bat\u0131l gidi\u015fat\u0131 giderek bir mezhebe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc ve mezheplerini korumaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Bu mezhebin \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 da m\u00fcnkerden nehy esas\u0131na dayan\u0131yordu. Yani bir tek hedef g\u00f6steriyorlard\u0131: Hz. Peygamberin onca s\u00fcnnetinden biri olan “m\u00fcnkerden al\u0131koymak.”<\/p>\n
\u0130\u015fte burada, \u0130slam tarihinin \u00f6nemli noktalar\u0131ndan biri \u00e7\u0131kmaktad\u0131r kar\u015f\u0131m\u0131za:<\/p>\n
Nebevi s\u00fcnnet dikkatle m\u00fctalaa edilecek olursa Mekke’deki 13 y\u0131ll\u0131k tebli\u011f d\u00f6nemi boyunca Resulullah’\u0131n (s.a.a) m\u00fcsl\u00fcmanlara m\u00fcdafaa i\u00e7in bile olsa sava\u015f izni vermedi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Hatta bu durum m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 pek s\u0131k\u0131nt\u0131ya d\u00fc\u015f\u00fcrm\u00fc\u015f, bir\u00e7ok m\u00fcsl\u00fcman\u0131n Habe\u015fistan’a hicret etmesine neden olacak bir raddeye varm\u0131\u015ft\u0131. Di\u011fer m\u00fcsl\u00fcmanlar Mekke’de kald\u0131 ve olmad\u0131k eziyetler g\u00f6rd\u00fcler, ancak Medine’ye hicretin ikinci y\u0131l\u0131nda m\u00fcsl\u00fcmanlara cihad izni verildi.<\/p>\n
Mekke d\u00f6nemi, m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n e\u011fitilip yeti\u015ftirildi\u011fi d\u00f6nemdir; m\u00fcsl\u00fcmanlar bu merhalede \u0130slam’\u0131n \u00f6z\u00fc ve ruhuyla tan\u0131\u015fm\u0131\u015f oldular, \u0130slami zeka ve ak\u0131ll\u0131l\u0131k ruhlar\u0131na i\u015fledi. Nitekim m\u00fcsl\u00fcmanlar Medine’ye geldiklerinde her biri iyi birer m\u00fcbelli\u011fdi. Resulullah (s.a.a) \u0130slam’\u0131 tan\u0131t\u0131p anlatmalar\u0131 i\u00e7in onlar\u0131 Medine \u00e7evresindeki kabilelere g\u00f6nderdi\u011finde bu i\u015fi iyi becerebiliyorlard\u0131 art\u0131k. Cihada g\u00f6nderildikleri zaman da ni\u00e7in sava\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 biliyorlard\u0131. Emir’\u00fcl m\u00fcminin Ali’nin (a.s) de tabiriyle: “Netle\u015fmi\u015f ve her \u015feyi inceden inceye hesaplanm\u0131\u015f olan fikir ve inan\u00e7lar\u0131yla birlikte basiretlerini de k\u0131l\u0131\u00e7lar\u0131na y\u00fckleyebiliyorlard\u0131 art\u0131k.”[6] <\/p>\n
\u0130\u015fte b\u00f6ylesine yeti\u015fmi\u015f ve olgunla\u015fm\u0131\u015f insanlar \u0130slami g\u00f6revlerin yerine getirilmesinde etkili olmu\u015flard\u0131r. Tarih m\u00fctalaa edilip de bu kavmin m\u00fcsl\u00fcman olmadan \u00f6nceki durumu incelendi\u011finde; deveyle k\u0131l\u0131\u00e7tan ba\u015fka bir \u015fey tan\u0131mayan cahiliyet d\u00f6nemi Arab’\u0131n\u0131n akidevi ve sosyal konumu hat\u0131rland\u0131\u011f\u0131nda onca k\u0131sa s\u00fcrede bu kavmin b\u00f6ylesine \u0130slami bir bilin\u00e7 ve olgunlu\u011fa nas\u0131l kavu\u015ftu\u011funa \u015fa\u015fmamak elde de\u011fildir.<\/p>\n
Hz. Peygamberden (s.a.a) sonra bu olgunluk ve bilinci kemale erdirme yerine, topraklar\u0131 geni\u015fletme ve f\u00fctuhata \u00f6nem verildi. \u0130slam dini Arab’\u0131 da di\u011fer \u0131rklar\u0131 da cezbediyor, herkesin ilgisini \u00e7ekiyordu. Bu da adil, e\u015fit ve tevhide dayal\u0131 bir sistem olmas\u0131ndan kaynaklan\u0131yordu. Bu fetihler ve \u0130slam’a y\u00f6neli\u015flerin s\u0131k\u0131 bir \u0130slami e\u011fitim ve terbiyeyle i\u00e7i\u00e7e olmas\u0131 gerekirken buna \u00f6nem verilmedi, halbuki \u00e7e\u015fitli \u0131rk ve g\u00f6r\u00fc\u015flerden gelen bu insanlar\u0131n e\u011fitilmesi ve \u0130slam’\u0131n ruhuyla gere\u011fince a\u015fina k\u0131l\u0131nmalar\u0131 gerekirdi.<\/p>\n
Hariciler ister Arap, ister gayr-i Arap olsun cahil insanlard\u0131, \u0130slam’\u0131n ruhunu ve \u00f6z\u00fcn\u00fc kavrayamam\u0131\u015flard\u0131, bu dini gere\u011fince \u00f6z\u00fcmseyememi\u015flerdi. B\u00fct\u00fcn eksiklik ve bo\u015fluklar\u0131n\u0131 uzun r\u00fcku ve secdelerle gidermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor, noksanlar\u0131n\u0131n tamam\u0131n\u0131, ibadete y\u00fcklenerek telafi edebileceklerini san\u0131yorlard\u0131. Hz. Ali (a.s) onlar\u0131 tan\u0131mlarken \u015f\u00f6yle demektedir:<\/p>\n
“\u00d6fkeli, sert ve kaba insanlar. Y\u00fcce insani fikirler ve ince duygudan yoksun. A\u015fa\u011f\u0131l\u0131k ve k\u00f6le ruhlular; \u015furadan buradan gelmi\u015f e\u015fk\u0131ya t\u0131ynetli serseriler g\u00fcruhu. Bunlar \u00f6ncelikle e\u011fitilip yeti\u015ftirilmesi gereken insanlard\u0131r. Her \u015feyden \u00f6nce \u0130slam’\u0131 \u00f6\u011frenmeli, \u0130slami bir e\u011fitim ve terbiyeden ge\u00e7melidirler, \u0130slam k\u00fclt\u00fcr ve ahlak\u0131yla k\u00fclt\u00fcrlenip ahlaklanmas\u0131 gerekir bunlar\u0131n. Bunlar elde k\u0131l\u0131\u00e7, dilediklerini yap\u0131p \u0130slam konusunda diledikleri gibi fikir serdetme salahiyetine sahip insanlar de\u011filler! Bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda bir kayyum ve velileri olmal\u0131d\u0131r, bir b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fcn s\u00f6z\u00fcn\u00fc dinlemeleri gerekir, b\u00f6ylesine ba\u015f\u0131na buyruk olmamal\u0131d\u0131rlar. Bunlar ne \u0130slam i\u00e7in evini-bark\u0131n\u0131 terkeden muhacirlerdir, ne de bu hicret edenlere kanat gerip bar\u0131nd\u0131ran ensar…”[7] <\/p>\n
Tamamen cahil oldu\u011fu halde dindar g\u00f6r\u00fcn\u00fcml\u00fc de olan bir g\u00fcruhun (ki Hariciler de bu g\u00fcruhtan biriydi) t\u00fcremesi \u0130slam dinine pek pahal\u0131ya mal oldu. Dahas\u0131; b\u00fct\u00fcn olumsuzluklar\u0131na ra\u011fmen hi\u00e7 olmazsa cesaret ve fedakarl\u0131k faziletine sahip bulunan Haricilerin bu \u00f6zelliklerini bile ta\u015f\u0131mayan di\u011fer bir dindar g\u00f6r\u00fcn\u00fcml\u00fc grubun t\u00fcremi\u015f olmas\u0131d\u0131r ki bu g\u00fcruh \u0130slam’\u0131 ruhbanl\u0131k ve inzivaya itti; yalan, riya, g\u00f6steri\u015f ve ikiy\u00fczl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc yayg\u0131nla\u015ft\u0131rd\u0131. Bunlar, iktidardakilere k\u0131l\u0131\u00e7 \u00e7ekebilecek cesarete sahip olmad\u0131klar\u0131ndan, erdem ve fazilet sahibi insanlara dilleriyle sald\u0131rmay\u0131 ye\u011flediler; inan\u00e7l\u0131 ve erdemli insanlar\u0131 fas\u0131kl\u0131kla su\u00e7lay\u0131p iftira ve tekfirde bulunmay\u0131 h\u00fcner sayd\u0131lar.<\/p>\n
Haricilerin en belirgin \u00f6zelliklerinden biri cahillikleri idi. Bu cehaletin en bariz \u00f6rne\u011fi; Haricilerin, Kur’an’\u0131n zahiri (hat ve cildi) ile manas\u0131n\u0131 ay\u0131rt edemez olmalar\u0131yd\u0131. Muaviye ve Amr b. \u00c2s’\u0131n sinsice oyununa d\u00fc\u015fmelerinin nedeni de bu cehaletleriydi i\u015fte.<\/p>\n
Hariciler g\u00fcruhunda cehaletle ibadet i\u00e7i\u00e7eydi. \u0130mam Ali (a.s) onlar\u0131n cehalet boyutuyla sava\u015fmak istiyordu, ama onlar\u0131n ibadet, z\u00fcht ve takva y\u00f6nlerini bu cehaletlerinden ayr\u0131 m\u00fctalaa edebilmek m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcyd\u00fc?<\/p>\n
Haricilerin ibadeti de bizzat cehaletti.<\/p>\n
Birinci s\u0131n\u0131f bir \u0130slam uzman\u0131 olan Ali (a.s) a\u00e7\u0131s\u0131ndan cehaletle b\u00fct\u00fcnle\u015fmi\u015f bir ibadetin hi\u00e7bir de\u011feri yoktu. Bu nedenledir ki \u0130mam Ali (a.s) onlar\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fteki takva ve dindarl\u0131klar\u0131na aldanmadan onlara kar\u015f\u0131 sava\u015fabildi.<\/p>\n
Bu t\u00fcr cahil birey veya gruplar\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 en b\u00fcy\u00fck tehlike, kurnaz insanlar\u0131n oyunca\u011f\u0131 olmaya elveri\u015fli bulunmalar\u0131 ve \u0130slam’\u0131n y\u00fcce hedeflerine kar\u015f\u0131 kolayl\u0131kla kullan\u0131labilmeleridir. \u0130nan\u00e7s\u0131z m\u00fcnaf\u0131klar, dindar olan ahmaklar\u0131 daima \u0130slam’a kar\u015f\u0131 kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Bu yobaz cahil g\u00fcruh, \u0130slam’\u0131n sinsi d\u00fc\u015fmanlar\u0131 i\u00e7in bir k\u0131l\u0131\u00e7 ve onlar\u0131n yay\u0131nda kurulu bir ok olmu\u015f ve \u0130slam’a darbe vurmu\u015flard\u0131r daima!<\/p>\n
\u0130mam Ali (a.s) onlar\u0131n bu ilgin\u00e7 durumunu \u00e7ok \u00e7arp\u0131c\u0131 bir \u015fekilde ifade ederek \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n
“\u015e\u00fcphesiz, halk\u0131n en k\u00f6t\u00fcs\u00fc sizlersiniz! \u015eeytan\u0131n yay\u0131nda kurulu oklar kesilmi\u015fsiniz, hedefe sizinle ni\u015fan almada, sizi g\u00f6stererek halk\u0131 \u015fa\u015fk\u0131na u\u011frat\u0131p \u015f\u00fcphe ve teredd\u00fcde s\u00fcr\u00fcklemede!”[8] <\/p>\n
Evet, Hariciler g\u00fcruhu ba\u015flang\u0131\u00e7ta g\u00fcya \u0130slami bir s\u00fcnneti ihya etmek i\u00e7in ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f bir g\u00fcruhtu, ama cehalet ve basiretsizlik onlar\u0131 \u00f6yle bir noktaya getirdi ki Kur’an ayetlerini yanl\u0131\u015f yorumlamaya ba\u015flad\u0131lar. \u0130\u015fte bu noktadan itibaren bat\u0131l bir mezhep ve s\u00f6ylem olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131lar. Kur’an’da En’am suresinin 57. ayet-i kerimesinde “H\u00fck\u00fcm yaln\u0131zca Allah’\u0131nd\u0131r. O, do\u011fru haberi verir ve O, ay\u0131rt edenlerin en hay\u0131rl\u0131s\u0131d\u0131r.” buyrulmaktad\u0131r.<\/p>\n
Bu ayet-i kerimede “h\u00fck\u00fcm” sadece Allah’a ait bir \u015fey olarak takdim ediliyor, ancak, burada ge\u00e7en “h\u00fck\u00fcm” kelimesiyle neyin kastedildi\u011fine dikkat edilmelidir.<\/p>\n
Bu ayette ge\u00e7en “h\u00fck\u00fcm” kelimesiyle kast edilen \u015fey “kanun koyuculuk”tur, “insano\u011flunun hayat\u0131n\u0131 d\u00fczenleyecek kural ve prensipleri belirleme”dir. Bu ayette kanun koyuculuk hakk\u0131n\u0131n sadece Allah’a -veya O’nun yetki verdi\u011fi kimseye- ait oldu\u011fu ve Allah’tan ba\u015fka kimsenin “kanun” belirleme hak ve yetkisi ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131 vurgulanmaktad\u0131r.<\/p>\n
Haricilerse bu kelimeyi, hakemiyeti de kapsayacak \u015fekilde genelle\u015ftirip \u015fiar edindiler. “Allah’tan ba\u015fka hi\u00e7 kimse kanun koyuculuk hakk\u0131na sahip olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, devlet ve y\u00f6neticilik hakk\u0131na da sahip de\u011fildir, Allah’tan ba\u015fka hi\u00e7 kimse insanlar\u0131 y\u00f6netmeye kalk\u0131\u015famaz!” dediler.<\/p>\n
\u0130mam Ali (a.s) namaz k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 veya minberde hutbe verdi\u011fi s\u0131rada Hariciler genellikle m\u00fcdahale edip bu ayeti y\u00fcksek sesle okur ve Ali’nin (a.s) y\u00f6netim hakk\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve hakemlikte de bulunamayaca\u011f\u0131n\u0131 ima ederlerdi.<\/p>\n
\u0130mam\u0131n onlara verdi\u011fi cevap fevkalade \u00e7arp\u0131c\u0131d\u0131r:<\/p>\n
“S\u00f6z do\u011fru, ama s\u00f6yleyenin maksad\u0131 bat\u0131l. Evet, kanun koyuculuk hakk\u0131 elbette ki sadece Allah’\u0131nd\u0131r, ama bunlar, “Allah’tan ba\u015fkas\u0131 insanlar\u0131 y\u00f6netemez, y\u00f6netici olamaz.” diyorlar! Oysa ki insanlar\u0131n bir y\u00f6neticiye ihtiyac\u0131 vard\u0131r, y\u00f6neticisiz toplum olmaz, iyi veya k\u00f6t\u00fc; bir y\u00f6neticinin varl\u0131\u011f\u0131 zaruridir. Bir y\u00f6netici sayesindedir ki m\u00fcmin insanlar Allah r\u0131zas\u0131 i\u00e7in yapmak istediklerini yaparlar, kafir olanlar d\u00fcnyadan faydalan\u0131rlar ve bu minval \u00fczere Allah Teala onlar\u0131 g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. Bir devlet ve y\u00f6netim sayesindedir ki vergiler toplan\u0131r, d\u00fc\u015fmanla sava\u015f\u0131l\u0131r, yollarda ve \u015fehirlerde g\u00fcvenlik sa\u011flan\u0131r, zay\u0131f ve g\u00fc\u00e7s\u00fcz\u00fcn hakk\u0131, zorba ve zalimden al\u0131n\u0131r. Devlet ve y\u00f6netim sayesindedir ki iyiler huzur bulurlar, insanlar k\u00f6t\u00fclerin \u015ferrinden amanda olurlar.”[9] <\/p>\n
Evet, kanun kendili\u011finden uygulanmamaktad\u0131r; bunun i\u00e7in mutlaka bir y\u00f6neticiye ve y\u00f6netim kadrosuna ihtiya\u00e7 vard\u0131r.<\/p>\n
4- Haricilerin bir di\u011fer \u00f6zelli\u011fi de dar ve k\u0131t g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc olmalar\u0131yd\u0131, bu s\u0131\u011f insanlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce ufku pek dar, pek a\u015fa\u011f\u0131yd\u0131. \u0130slam’\u0131 ve m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 bu dar, s\u0131\u011f ve a\u015fa\u011f\u0131 seviye ve k\u0131t \u00e7er\u00e7evede m\u00fctalaa ediyorlard\u0131. Yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn b\u00fct\u00fcn k\u0131t g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc ve dar ufuklu insanlar\u0131 gibi onlar da kendilerinden ba\u015fka herkesi bilgisiz ve eksik g\u00f6rmede, kendilerinden ba\u015fka herkesin bat\u0131l yolda oldu\u011funu sanmadalard\u0131. Onlara g\u00f6re herkes cehennemlikti. Bu t\u00fcr dar g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fclerin ilk i\u015fi, bu s\u0131\u011f d\u00fc\u015f\u00fcnceleri birtak\u0131m dini kal\u0131plara d\u00f6kerek me\u015frula\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fmakt\u0131r. Onlar Allah’\u0131n rahmet ve ba\u011f\u0131\u015flay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bu dar kal\u0131plar\u0131na s\u0131\u011fd\u0131rmaya kalk\u0131\u015f\u0131r ve O y\u00fcceler y\u00fccesinin rahmetini pek s\u0131n\u0131rl\u0131 ve mahdut gibi g\u00f6sterirler. Allah Teala hazretleri onlar\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi ufukta s\u00fcrekli \u00f6fkeli ve gazapl\u0131d\u0131r; kullar\u0131n\u0131n her hareketini g\u00f6zetler ve onlar\u0131n bir a\u00e7\u0131\u011f\u0131n\u0131 yakalay\u0131p derhal ebedi azaba u\u011fratmak i\u00e7in f\u0131rsat kollar!<\/p>\n
Haricilere g\u00f6re yalan s\u00f6ylemek, i\u00e7ki i\u00e7mek, g\u0131ybet etmek gibi b\u00fcy\u00fck g\u00fcnahlardan birini i\u015fleyen \u0130slam dininden \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131, kafir olmu\u015ftu ve ebediyen cehennemde kalacakt\u0131. Binaenaleyh \u00e7ok az say\u0131da insandan ba\u015fka herkes cehennemlikti!<\/p>\n
Dini s\u0131\u011fl\u0131k ve mezhebi dar g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fcl\u00fck Haricilerin en bariz \u00f6zelliklerinden biriydi ve bug\u00fcn bu \u00f6zelli\u011fe baz\u0131 m\u00fcsl\u00fcmanlarda da rastlanmaktad\u0131r maalesef. Evet, Haricilerin slogan ve mezhepleri tarihten silinmi\u015ftir; ama daha \u00f6nce de belirtti\u011fimiz gibi bu bat\u0131l g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn ruhunu ta\u015f\u0131yanlar bug\u00fcn de mevcuttur.<\/p>\n
Bug\u00fcn kendisi gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmekte olan belli bir az\u0131nl\u0131ktan ba\u015fka herkesi kafir g\u00f6r\u00fcp tekfir eden ve \u0130slam’\u0131n y\u00fcce ufkunu b\u00f6ylesi daralt\u0131p s\u0131\u011fla\u015ft\u0131ran niceleri vard\u0131r.<\/p>\n
Haricilerin \u0130slam’\u0131n \u00f6z\u00fc ve ruhuyla a\u015fina olmad\u0131klar\u0131n\u0131, ama cesur olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftik. Hariciler cahil olduklar\u0131 i\u00e7in s\u0131\u011f ve k\u0131t g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fcyd\u00fcler, s\u0131\u011f olduklar\u0131 i\u00e7in kolayca herkesi tekfir edebiliyor, fas\u0131kl\u0131kla su\u00e7layabiliyorlard\u0131. Giderek \u0130slam’\u0131 ve m\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131 sadece kendilerine mahsus bir inan\u00e7 gibi g\u00f6rme noktas\u0131na geldiler. Kendileri gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmeyen di\u011fer m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 kafir olarak g\u00f6rd\u00fcler; cesur olduklar\u0131ndan kolayca iktidar\u0131n ba\u015f\u0131nda bulunan g\u00fc\u00e7lere gidip kendi zanlar\u0131nca onlar\u0131 iyili\u011fe \u00e7a\u011f\u0131r\u0131yor, k\u00f6t\u00fcl\u00fckten men ediyorlar ve bu yolda \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcyorlard\u0131. Zaman ge\u00e7tik\u00e7e bu cesaret ve \u015fecaat yok olup gitti, ama s\u0131\u011fl\u0131k, k\u0131tl\u0131k dar g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fcl\u00fck ve dindar g\u00f6r\u00fcn\u00fcml\u00fc yobazl\u0131k onlardan miras kald\u0131 bu \u00fcmmete.<\/p>\n
\u0130\u015fte bu merhaleden sonra cesur Haricilerin yerine korkaklar\u0131 beliriverdi. Bu korkak Hariciler; yani cesur olmayan dindar g\u00f6r\u00fcn\u00fcml\u00fc s\u0131\u011f ve cahiller, k\u0131l\u0131c\u0131 bir kenara att\u0131lar, ba\u015flar\u0131na dert a\u00e7abilecek olan iktidardakileri iyili\u011fe emredip k\u00f6t\u00fcl\u00fckten menetme prensibinden de vazge\u00e7tiler ve bunun yerine dil k\u0131l\u0131c\u0131na sar\u0131l\u0131p erdemli ve faziletli insanlara sald\u0131rmaya ba\u015flad\u0131lar. Nerede erdemli ve kemal sahibi biri varsa \u015fu veya bu \u015fekilde onu ele\u015ftirdiler; derken onlar\u0131n bu t\u00f6hmet ve ele\u015ftiri ya\u011fmurundan kurtulan bir tek erdemli insan kalmad\u0131; birini Allah’\u0131, di\u011ferini ahireti inkar etmekle, bir ba\u015fkas\u0131n\u0131 da “Peygamberin bedeniyle de\u011fil, sadece ruhuyla miraca gitti\u011fini” dedi\u011fi i\u00e7in su\u00e7lad\u0131lar. Kimini tasavvufla, kimini ba\u015fka \u015feylerle su\u00e7lad\u0131lar. \u0130\u015fi \u00f6yle bir noktaya getirdiler ki bug\u00fcn bu ahmak ve ak\u0131ls\u0131zlar\u0131n fikir ve laflar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fc alacak olursan\u0131z ger\u00e7ek bilgin ve alimlerden hi\u00e7birinin m\u00fcsl\u00fcman olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 san\u0131rs\u0131n\u0131z! \u0130lim \u015fehrinin kap\u0131s\u0131 olan Ali’yi (a.s) tekfir ettikten sonra gerisini var\u0131n siz d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn! \u0130bn-i Sina, H\u00e2ce Nasiruddin Tusi, Sadr’ul Muteellihin-i \u015eirazi, Feyz-i K\u00e2\u015f\u00e2ni, Seyyid Cemaleddin Esed\u00e2b\u00e2di ve nihayet son d\u00f6nemlerde de Pakistanl\u0131 merhum Muhammed \u0130kbal bu a\u015f\u0131r\u0131 ve ak\u0131ls\u0131z g\u00fcruhun zehirli sald\u0131r\u0131lar\u0131ndan paylar\u0131n\u0131 ald\u0131lar!<\/p>\n
\u0130bn-i Sina tekfir edildi\u011fini duyunca \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n
Beni tekfir etmek kolay m\u0131 san\u0131rs\u0131n\u0131z?<\/p>\n
Bendeki iman hanginizde var?<\/p>\n
Benim gibisi bile kafirse e\u011fer sizce<\/p>\n
Art\u0131k m\u00fcsl\u00fcman kalmam\u0131\u015f demektir yery\u00fcz\u00fcnde!<\/p>\n
\u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve alimi H\u00e2ce Nasiruddin Tusi “Nizam’ul Ulema” lakapl\u0131 birinin kendisini tekfir etti\u011fini \u00f6\u011frendi\u011fi zaman \u015fu m\u0131sralar\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor:<\/p>\n
Nizams\u0131z Nizam kafir demi\u015f bana<\/p>\n
Yalan mumunun \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 olmaz.<\/p>\n
Ben de m\u00fcsl\u00fcman derim ona, \u00e7\u00fcnk\u00fc olmaz<\/p>\n
Yalan\u0131n yalandan ba\u015fka cevab\u0131.<\/p>\n
Hariciler, kar\u015f\u0131lar\u0131na \u00e7\u0131kan herkesi kolayca tekfir edecek kadar s\u0131\u011f ve k\u0131t g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc insanlard\u0131. Ali (a.s) onlar\u0131 uyarmaya, bu d\u00fc\u015f\u00fcnce tarz\u0131n\u0131n yanl\u0131\u015f oldu\u011funu anlatmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor ve ekliyordu: “Allah’\u0131n Resul\u00fc k\u0131sas h\u00fckm\u00fcn\u00fc uygulat\u0131yor, ama hakk\u0131nda k\u0131sas uygulanan \u015fahs\u0131n cenaze namaz\u0131n\u0131 da bizzat k\u0131l\u0131yordu! B\u00fcy\u00fck g\u00fcnahlardan birini i\u015flemek insan\u0131 dinden \u00e7\u0131karsa ve kafir olmas\u0131na vesile olsayd\u0131 Resulullah (s.a.a) bir kafire cenaze namaz\u0131 k\u0131lmazd\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc kafire cenaze namaz\u0131n\u0131n k\u0131l\u0131nmas\u0131 caiz de\u011fildir ve Allah Teala Tevbe suresinin 84. ayetinde bunu yasaklam\u0131\u015ft\u0131r! Resul-i Ekrem (s.a.a) i\u00e7ki i\u00e7ene had uygulad\u0131, h\u0131rs\u0131z\u0131n elini kesti, evli olmayan zinakara k\u0131rba\u00e7 vurdu, ama onlar\u0131 \u0130slam \u00fcmmeti \u00e7er\u00e7evesinden d\u0131\u015flay\u0131p atmad\u0131; beyt’\u00fcl maldan paylar\u0131na d\u00fc\u015fen aidat\u0131 kesmedi, m\u00fcsl\u00fcmanlarla evlenmelerini asla engellemedi! Resulullah (s.a.a) \u0130slam’\u0131n \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc cezalar\u0131 su\u00e7lular hakk\u0131nda uygulam\u0131\u015f, ama onlar\u0131n ad\u0131n\u0131 m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n ad\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda tutmam\u0131\u015ft\u0131r.”[10] <\/p>\n
\u0130mam \u015f\u00f6yle demekteydi: Mesela benim g\u00fcnah i\u015fledi\u011fimi farz edecek olsak bile di\u011fer m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 tekfir etmek niye?! Biri bir hata i\u015fledi diye b\u00fct\u00fcn bir toplumu cezaland\u0131rabilir misiniz? Ne diye k\u0131l\u0131\u00e7lar\u0131n\u0131z\u0131 elinize alm\u0131\u015f, su\u00e7lu su\u00e7suz demeden \u00f6n\u00fcn\u00fcze \u00e7\u0131kan herkesin kellesini u\u00e7urmadas\u0131n\u0131z?<\/p>\n
Dikkat edilecek olursa \u0130mam Ali (a.s) Haricileri iki a\u00e7\u0131dan ele\u015ftirmektedir; onun iticilik \u00f6zelli\u011fi bu iki boyutta itmektedir Haricileri: Birincisi, bir g\u00fcnah\u0131 herkese genelleyerek g\u00fcnahs\u0131z\u0131 da sorumlu tutup cezaland\u0131rma yoluna gitmeleri. \u0130kincisi, g\u00fcnah i\u015flemeyi kafirlik sebebi sayarak \u0130slam’\u0131n geni\u015f af ve merhamet sahas\u0131n\u0131 kendi s\u0131\u011f fikirleriyle daralt\u0131p k\u0131s\u0131tlamalar\u0131 ve \u0130slam’\u0131n herhangi kurallar\u0131ndan birini \u00e7i\u011fneyeni hemen dinden \u00e7\u0131kmakla su\u00e7lay\u0131p \u0130slam hanesinden kayd\u0131n\u0131 silme a\u015f\u0131r\u0131l\u0131\u011f\u0131na kap\u0131lmalar\u0131d\u0131r.<\/p>\n
\u0130mam Ali (a.s) bu s\u0131\u011fl\u0131k ve dar g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fcl\u00fc\u011fe kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmakta ve onlar\u0131n \u015fahs\u0131na de\u011fil, bu bat\u0131l ve tehlikeli d\u00fc\u015f\u00fcncelerine kar\u015f\u0131 sava\u015f a\u00e7maktad\u0131r. B\u00f6yle olmasalard\u0131 Ali (a.s) onlarla sava\u015fmayacakt\u0131 \u015f\u00fcphesiz. Hakk\u0131n bat\u0131ldan ay\u0131rt edilmesi, Kur’an’\u0131n do\u011fru anla\u015f\u0131lmas\u0131, m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n \u0130slam’\u0131, Kur’an’\u0131 ve \u015feriat\u0131 Allah’\u0131n belirlemi\u015f oldu\u011fu ger\u00e7ek y\u00fcz\u00fcyle g\u00f6r\u00fcp tan\u0131yabilmesi i\u00e7in \u0130mam Ali (a.s) onlarla sava\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Hariciler bunca s\u0131\u011f olduklar\u0131 ve \u0130slam’\u0131 yanl\u0131\u015f anlad\u0131klar\u0131 i\u00e7in Kur’an’\u0131n m\u0131zraklara tak\u0131lmas\u0131ndaki \u015feytanca oyunu fark edemeyerek kolayca tuza\u011fa d\u00fc\u015ft\u00fcler ve b\u00f6ylece \u0130slam \u00fcmmeti i\u00e7in en b\u00fcy\u00fck tehlikeyi olu\u015fturdular; Muaviye ve onun ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekti\u011fi m\u00fcnaf\u0131klar\u0131 ortadan kald\u0131r\u0131p nifak, hile ve sahtekarl\u0131\u011f\u0131n k\u00f6k\u00fcn\u00fc tam kaz\u0131yaca\u011f\u0131 s\u0131rada Ali’yi (a.s), sava\u015f\u0131 b\u0131rakmaya zorlad\u0131lar. Haricilerin bu cahilce ve yoz tav\u0131rlar\u0131 neticesinde \u0130slam \u00fcmmeti olmad\u0131k felaketlere u\u011frad\u0131, olmad\u0131k bozulmalar ya\u015fad\u0131 ve S\u0131ffin sava\u015f\u0131ndaki bu itaatsizlikleri \u0130slam \u00fcmmetine ve bu \u00fcmmetin gelece\u011fine \u00e7ok pahal\u0131ya mal oldu.[11] <\/p>\n
Bu k\u0131t g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fcl\u00fck ve s\u0131\u011fl\u0131klar\u0131 nedeniyledir ki Hariciler, kendilerinden ba\u015fka kimseyi m\u00fcsl\u00fcman saym\u0131yor, onlar\u0131n kesti\u011fi eti yemiyor, onlarla evlili\u011fi haram biliyorlard\u0131.<\/p>\n
——————————————————————————–<\/p>\n
[1] Fecr’ul \u0130slam s:243.<\/p>\n
[2] \u0130gd’ul Ferid c:2 s:389.<\/p>\n
[3] Kamil-i M\u00fcberred c:2 s:116<\/p>\n
[4] Nehc’ul Bela\u011fa 60. hutbe.<\/p>\n
[5] Nehc’ul Bela\u011fa, 92. hutbe.<\/p>\n
[6] Nehc’ul Bela\u011fa, 148. hutbe.<\/p>\n
[7] Nehc’ul Bela\u011fa. 236. hutbe.<\/p>\n
[8] Nehc’ul Bela\u011fa 125. hutbe.<\/p>\n
[9] Nehc’ul Bela\u011fa, 40. hutbe<\/p>\n
[10] Nehc’ul Bela\u011fa, 127. hutbe<\/p>\n
[11] Bu bat\u0131l g\u00fcruhun neden oldu\u011fu hadiseler m\u00fcsl\u00fcman \u00fcmmete pek a\u011f\u0131r ruhi ve manevi darbeler indirdi. Kur’an-\u0131 Kerim \u0130slami davet ve \u00e7a\u011fr\u0131n\u0131n ilim, bilgi ve basiret temeline dayal\u0131 olmas\u0131n\u0131 \u015fart ko\u015fmakta ve bu \u015fart \u00e7er\u00e7evesinde akli idrak ve i\u00e7tihad yolunu insanlara bizzat a\u00e7arak \u015f\u00f6yle buyurmaktad\u0131r: “… O halde m\u00fcminler aras\u0131nda neden her gruptan, her s\u0131n\u0131ftan bir kesimi \u00e7\u0131k\u0131p da derin bir kavray\u0131\u015f elde etmek i\u00e7in g\u00f6\u00e7 etmiyor?” (Tevbe,122)<\/p>\n
Bu ayette “tafakkuh” kelimesi ge\u00e7mektedir ki bir \u015feyi sathi ve y\u00fczeysel bir seviyede anlamak de\u011fildir bu; bir \u015feyi derinlemesine anlamak, basiret ve tefekk\u00fcrle kavramak anlam\u0131na gelir.<\/p>\n
Enfal suresinin 29. ayetinde “Ey iman edenler, e\u011fer Allah’tan korkup sak\u0131n\u0131r, takval\u0131 olursan\u0131z, size do\u011fruyu yanl\u0131\u015ftan ay\u0131ran bir nur ve anlay\u0131\u015f verir.” buyrulmakta ve Ankebut, 69’da “Bizim yolumuzda \u00e7aba ve gayret g\u00f6sterenlere yollar\u0131m\u0131z\u0131 g\u00f6steririz” denilmektedir.<\/p>\n
Hariciler bunun tam tersini yapt\u0131lar; \u0130slami f\u0131kh\u0131n daima canl\u0131 ve hareketli kalmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6ren Kur’an’\u0131n bu e\u011fitim ve direktifinin tersi cihette hareket edip yozla\u015fma, durgunluk ve donuklu\u011fu ba\u015flatt\u0131lar, \u0130slami bilim ve emirleri \u00f6l\u00fc ve dura\u011fan alg\u0131lad\u0131lar ve \u0130slamda \u015fekilcilik ve g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc \u00f6n plana \u00e7\u0131kard\u0131lar.<\/p>\n
\u0130slam, insan hayat\u0131n\u0131n \u015fekilcili\u011fine ve d\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f bi\u00e7imine \u00f6ncelik tan\u0131mam\u0131\u015ft\u0131r asla; \u0130slam prensipleri insan\u0131 y\u00fcce insani hedeflere g\u00f6t\u00fcren mana ve anlamlar\u0131, yol ve yordamlar\u0131 \u00f6n plana \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r, \u015fekilleri de\u011fil Y\u00fcce \u0130slam dini insano\u011fluna ula\u015fmas\u0131 gereken \u0130slami ve insani y\u00fcce \u00fclk\u00fc ve hedeflerle mana ve mefhumlar\u0131 g\u00f6stermi\u015f, bu hedef ve manalara ula\u015fma yollar\u0131n\u0131 g\u00f6sterip \u00f6\u011fretmi\u015f, bu \u00e7er\u00e7eve dahilinde insan\u0131 serbest b\u0131rakm\u0131\u015f, bunlar d\u0131\u015f\u0131nda insana kendi iradesiyle davranma h\u00fcrriyeti tan\u0131m\u0131\u015f, b\u00f6ylece k\u00fclt\u00fcr ve medeniyetin geni\u015fleyip yay\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nleyecek her nevi giri\u015fim ve \u00e7at\u0131\u015fmadan ka\u00e7\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
\u0130slam dininde kutsal kabul edilmi\u015f ve mukaddes oldu\u011fu vurgulanm\u0131\u015f hi\u00e7bir maddi nesne, bi\u00e7im ve \u015fekli nicelik yoktur. M\u00fcsl\u00fcman\u0131n uymakla y\u00fck\u00fcml\u00fc k\u0131l\u0131nd\u0131\u011f\u0131 hi\u00e7bir “g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f” ve “\u015fekilcilik” yoktur. Bu nedenledir ki ilmi ve medeni kalk\u0131nman\u0131n \u015fekli ve d\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fleriyle u\u011fra\u015f\u0131p bu \u015fekilciliklerle \u00e7at\u0131\u015fmaktan uzak durmu\u015f olmas\u0131; \u0130slam dininin zaman ve \u00e7a\u011flar\u0131n gereklerine intibak etmesini kolayla\u015ft\u0131ran bir \u00f6zellik olmu\u015f ve bu dinin s\u00fcreklilik ve kal\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 engelleyebilecek \u00f6nemli bir maniay\u0131 ortadan kald\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Dinle akl\u0131n b\u00fct\u00fcnle\u015fip i\u00e7i\u00e7e olmas\u0131 da budur i\u015fte! Bir taraftan usul ve ana prensipleri sabit tutmu\u015f ve onlar\u0131 de\u011fi\u015ftirilemez k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r, di\u011fer taraftan bu de\u011fi\u015fmez usul ve prensipleri d\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f ve \u015fekilden ayr\u0131 m\u00fctalaa etmi\u015ftir. \u0130slam genel ve k\u00fclliyat\u0131 belirleyip belirtmi\u015ftir, bu b\u00fct\u00fcn ve genellerin \u00e7e\u015fitli d\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcm ve \u00e7e\u015fitli \u015fekil ve bi\u00e7imleri olabilir; \u015fekil ve bi\u00e7imlerin de\u011fi\u015fmesi ise hakikat ve ger\u00e7e\u011fi de\u011fi\u015ftirmez.<\/p>\n
Ne var ki hakikatin d\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcm ve \u015fekillerle tatbiki de herkesin kolayca uhdesinden gelebilece\u011fi bir \u015fey de\u011fildir, bunun i\u00e7in do\u011fru bir anlay\u0131\u015f, detaylar\u0131 bilme ve derin bir kavray\u0131\u015f gereklidir. Hariciler donuk fikirli insanlard\u0131, duyduklar\u0131ndan \u00f6tesini idrakten acizdiler. Bu nedenledir ki \u0130mam Ali (a.s) hakikatleri anlamalar\u0131 i\u00e7in onlarla konu\u015fup g\u00f6r\u00fc\u015fmek \u00fczere \u0130bn-i Abbas’\u0131 g\u00f6revlendirdi\u011finde ona \u015f\u00f6yle diyordu:<\/p>\n
“Onlarla konu\u015fup tart\u0131\u015f\u0131rken Kur’an’dan \u00f6rnek ve delil g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015fma, zira Kur’an’da \u00e7e\u015fitli yorum ve ihtimallere imkan b\u0131rakan nice konular vard\u0131r, sen bir \u015fey s\u00f6ylersin, onlar ba\u015fka bir \u015fey s\u00f6yler -ve tart\u0131\u015fma sonu\u00e7suz kal\u0131r-. Bu nedenledir ki s\u00fcnnetten \u00f6rnek ve belge sun onlara; Peygamber-i Ekrem’in (s.a.a) hadis ve s\u00f6zlerindeki delilleri g\u00f6ster, hadis ve s\u00fcnnet, tevil ve yoruma yer b\u0131rakmayacak kadar net ve a\u00e7\u0131kt\u0131r, bu apa\u00e7\u0131k belge ve delillerden ka\u00e7\u0131\u015f m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.”<\/p>\n
Yani Kur’an genel ve ana h\u00fck\u00fcmlerden ibarettir. Kur’an’dan delil getirilecek olursa onlar da ba\u015fka h\u00fck\u00fcmlere dayanacak ve bu tart\u0131\u015fmadan hi\u00e7bir sonu\u00e7 al\u0131namayacakt\u0131r, zira onlar, Kur’an’\u0131n hakikatlerinden bir \u015feyler anlayacak ve bunlar\u0131 de\u011fi\u015fmez \u00f6l\u00e7\u00fclerle \u00f6l\u00e7ebilecek kadar bir bilgiye sahip de\u011fildirler. Bu nedenle onlara s\u00fcnnet ve hadislerden delil g\u00f6sterilmelidir, zira hadisler b\u00fct\u00fcn \u00f6l\u00e7\u00fc ve k\u0131staslar\u0131 net olarak belirlemi\u015f, onlar\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7izmi\u015ftir. Bu tavsiyede Ali (a.s), Haricilerin \u00f6nemli bir \u00f6zelli\u011fine daha de\u011finmekte ve onlar\u0131n dindar g\u00f6r\u00fcn\u00fcmlerinin yan\u0131s\u0131ra ak\u0131ls\u0131z ve yoz d\u00fc\u015f\u00fcnceli olduklar\u0131n\u0131 da hat\u0131rlatarak dindarl\u0131kla ak\u0131ll\u0131l\u0131\u011f\u0131n bu taifede yekdi\u011ferinden ayr\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu vurgulamaktad\u0131r.<\/p>\n
Hariciler salt cehaletle fikri donuklu\u011fun \u00fcr\u00fcn\u00fcyd\u00fcler. D\u00fc\u015f\u00fcnme, kavrama ve ara\u015ft\u0131rma melekesinden yoksun olan bu insanlar genelle \u00f6l\u00e7\u00fc aras\u0131ndaki fark\u0131 kavrayam\u0131yor, genelden \u00f6l\u00e7\u00fc ve k\u0131stas\u0131 ay\u0131ram\u0131yorlard\u0131. S\u0131rf belli bir konuda yanl\u0131\u015f netice verdi veya falanca konuda uygulanmas\u0131 bir hata oldu diye hakemlik meselesini t\u00fcm\u00fcyle bat\u0131l addetmi\u015f, art\u0131k hi\u00e7bir konuda insanlar\u0131n hakemlik yapmamas\u0131 gerekti\u011fini sanm\u0131\u015flard\u0131r. Hakemlik denilen \u015feyin genel anlamda do\u011fru bir \u015fey oldu\u011funu, ama mesela falan konuda uygulanmas\u0131n\u0131n pekala hatal\u0131 olabilece\u011fini kavrayamam\u0131\u015flard\u0131r. Bu nedenledir ki S\u0131ffin’deki hakemlik olay\u0131nda \u00fc\u00e7 merhale g\u00f6ze \u00e7arpar:<\/p>\n
1- Tarihi belgelerin de a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koydu\u011fu \u00fczere hz. Ali (a.s) hakemlik olay\u0131na raz\u0131 de\u011fildi; bunu Muaviye’nin tertipledi\u011fi bir oyun ve komplo olarak tan\u0131ml\u0131yordu, bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde \u0131srarl\u0131yd\u0131.<\/p>\n
2- Hakemlik meselesinin asl\u0131nda bir oyun oldu\u011funu bilen \u0130mam Ali, Haricilerin zorbaca dayatmalar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda “Madem ille de hakemlik istiyorsunuz, bari Ebu Musa E\u015fari’yi hakem se\u00e7meyin, o tedbirsiz ve basiretsiz biridir” diyor, bu i\u015f i\u00e7in gerekli salahiyete haiz adaylar\u0131 g\u00f6steriyordu:”Ya \u0130bn-i Abbas, ya da Malik-i E\u015fter hakem olsun.” diyordu.<\/p>\n
3- \u0130mam Ali (a.s) genel bir kural olarak hakemli\u011fi temelinden reddetmiyor,hakemli\u011fe ba\u015fvurmay\u0131 mutlak hata saym\u0131yor, bu geneli de \u0131srarla savunuyordu. Ebu’l Abbas M\u00fcberred “El-Kamil Fi’l L\u00fcgati Ve’l Edeb” adl\u0131 eserinin 2. cildinin 134. sayfas\u0131nda \u015f\u00f6yle yazar:<\/p>\n
“Ali, Haricileri bizzat ayd\u0131nlat\u0131p onlara deliller g\u00f6stererek \u015f\u00f6yle dedi:” Allah a\u015fk\u0131na, s\u00f6yleyin, aran\u0131zda benim kadar hakemlik olay\u0131na kar\u015f\u0131 olan var m\u0131yd\u0131?” Onlar “Allah da bilir ki hay\u0131r.” deyince, \u0130mam “Siz beni hakemli\u011fi kabul etmeye zorlamad\u0131n\u0131z m\u0131?” dedi, “Evet” dediler. “O halde ne diye bana kar\u015f\u0131 geliyor ve beni su\u00e7luyorsunuz \u015fimdi?” dedi \u0130mam. Hariciler “Biz hakemlik esas\u0131n\u0131 kabul etmekle b\u00fcy\u00fck bir g\u00fcnah i\u015flemi\u015f olduk, ama \u015fimdi tevbe ettik, sen de tevbe et.” dediler. \u0130mam “Her g\u00fcnah i\u015fleyen tevbe etmelidir zaten.” deyince say\u0131lar\u0131 alt\u0131 bini bulan Hariciler “Ali tevbe etti.” dediler, “\u015eam’a do\u011fru hareket emrini vermesini bekliyoruz!” Bunun \u00fczerine Kayso\u011flu E\u015f’as, \u0130mam Ali’ye gidip “Sizin hakemli\u011fi haram sayd\u0131\u011f\u0131n\u0131z ve al\u0131nan sonuca uymay\u0131 k\u00fcf\u00fcr bildi\u011finiz s\u00f6yleniyor.” deyince, \u0130mam minbere \u00e7\u0131k\u0131p bir konu\u015fma yaparak \u015f\u00f6yle dedi: “Benim hakemlik olay\u0131ndan d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc s\u00f6yleyenler yalanc\u0131d\u0131r, hakemlik esas\u0131n\u0131 bir sapma ve kafirlik sayan\u0131n kendisi sapm\u0131\u015f ve kafir olmu\u015ftur!” Bu s\u00f6zler \u00fczerine Hariciler camiden \u00e7\u0131k\u0131p tekrar hz. Ali’ye kar\u015f\u0131 ayakland\u0131lar.”<\/p>\n
Yukar\u0131daki tarihi belgeden de anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere Ali (a.s) bizzat hakemli\u011fe de\u011fil, S\u0131ffin sava\u015f\u0131ndaki hakemlik olay\u0131na kar\u015f\u0131d\u0131r ve bunun Muaviye’yle Amr b. \u00c2s’\u0131n tertipledi\u011fi bir komplo oldu\u011funun fark\u0131ndad\u0131r. Ebu Musa’n\u0131n b\u00f6yle bir oyunu bozabilecek basiret ve ferasette olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015f ve bunu Haricilere bir t\u00fcrl\u00fc kabul ettirememi\u015f, ama s\u0131rf bu y\u00fczden “Zaman ve mekan\u0131n hi\u00e7bir diliminde insanlar\u0131n hakemli\u011fe ba\u015fvurmamas\u0131 gerekti\u011fi” \u015feklindeki Haricilerin bat\u0131l dayatmalar\u0131n\u0131 da asla kabullenmemi\u015ftir.<\/p>\n
\u0130mam Ali (a.s) Kur’an y\u00f6netimiyle, Kur’an’\u0131 bilen inan\u00e7l\u0131 insanlar\u0131n \u0130slami y\u00f6netimini yekdi\u011ferinden ayr\u0131 \u015feyler olarak m\u00fctalaa etmiyordu. Kur’an h\u00fck\u00fcmeti demek, Kur’an’da belirlenen bir olay kar\u015f\u0131s\u0131nda, t\u0131pk\u0131 Kur’an’\u0131n emri do\u011frultusunda davranmak demekti. \u0130nsanlar\u0131n y\u00f6netimiyse, insan\u0131n fikir ve g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn de yer ald\u0131\u011f\u0131 bir y\u00f6netim demektir. Kur’an insanlarla bilfiil konu\u015famayaca\u011f\u0131na g\u00f6re Kur’an’\u0131n hakikatleri insan\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f ve d\u00fc\u015f\u00fcncesi vas\u0131tas\u0131yla elde edilebilir ancak. \u0130mam Ali (a.s) bu konuda \u015f\u00f6yle diyor:<\/p>\n
“Biz insanlar\u0131 de\u011fil, Kur’an’\u0131 hakem olarak se\u00e7tik, Kur’an, \u015fu sat\u0131rlarda yaz\u0131l\u0131 olan \u015feydir i\u015fte! Kur’an’\u0131n dili yoktur ki insanla konu\u015fabilsin; Kur’an, onu bilen m\u00fcmin ve alim insanlar vas\u0131tas\u0131yla konu\u015fur sizinle. \u015eaml\u0131lar bizden Kur’an’\u0131 hakem se\u00e7memizi istediler, biz de Kur’an’dan y\u00fcz \u00e7evirecek insanlar olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in bunu kabul ettik. Allah Teala da Kur’an’da “Bir konuda anla\u015fmazl\u0131\u011fa d\u00fc\u015ferseniz onu Allah’a ve Resul\u00fcne havale edin.” buyurmuyor mu? Allah’a havale edip O’na ba\u015fvurmak demek, Allah’\u0131n kitab\u0131na bak\u0131p onu hakem se\u00e7mek ve Allah’\u0131n kitab\u0131n\u0131n h\u00fckm\u00fcyle h\u00fckmetmek demektir. Resul\u00fcne havale etmek de, Resul\u00fcn\u00fcn s\u00fcnnetine uymakt\u0131r. E\u011fer hakk\u0131yla Allah’\u0131n kitab\u0131na ve Resul\u00fcn s\u00fcnnetine m\u00fcracaat edilecek olursa insanlar aras\u0131nda bu i\u015fe bizim herkesten daha lay\u0131k anla\u015f\u0131l\u0131r.”[67]<\/p>\n
Burada, Nehc’ul Bela\u011fa, 2. hutbede de belirtildi\u011fi \u00fczere; \u0130slam’da y\u00f6netim ve y\u00f6neticilik i\u015fi nasla belirlendi\u011fi ve tayinle vaki oldu\u011fu halde hz. Ali’nin (a.s) neden hakemiyet olay\u0131na teslim oldu\u011fu ve sonra da bunu neden \u0131srarla savundu\u011fu sorusu akla gelebilir.<\/p>\n
Bu sorunun cevab\u0131 bizzat \u0130mam Ali’nin (a.s) konu\u015fmas\u0131nda ge\u00e7mektedir. \u0130mam, “E\u011fer Kur’an’a ve s\u00fcnnete m\u00fcracaat edilir de Allah’\u0131n kitab\u0131 hakem olursa, imamet ve y\u00f6neticilik i\u015finin hak oldu\u011fu ve bu hakk\u0131n da kendisine ait bulundu\u011funun anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131”n\u0131 s\u00f6ylemektedir.<\/p>\n
\u0130slam F\u0131rkalar\u0131n\u0131n Yekdi\u011ferine Tesiri<\/p>\n
Hariciler tarihi; m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n inan\u00e7, f\u0131k\u0131h, siyasi d\u00fc\u015f\u00fcnce ve fikir hayat\u0131 gibi \u00e7e\u015fitli boyutlar\u0131na tesir b\u0131rakm\u0131\u015f olmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir hayli \u00f6nemli ve incelemeye de\u011ferdir. Daha \u00f6nce de hat\u0131rlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fczere slogan ve \u015fiar a\u00e7\u0131s\u0131ndan farkl\u0131 olsa da bir mezhebin ruhu ve ana fikri, pekala bir di\u011fer mezhebin ruhuna i\u015fleyebilmektedir. Bu da insan tabiat\u0131n\u0131n h\u0131rs\u0131z olmas\u0131ndan kaynaklan\u0131r. Baz\u0131 insanlar vard\u0131r ki S\u00fcnni olmalar\u0131na ra\u011fmen ruh ve mana bak\u0131m\u0131ndan \u015eii’dirler, bunun aksine rastlamak da pekala m\u00fcmk\u00fcn. Baz\u0131 insanlar da vard\u0131r ki tabiat olarak Zahirci olmalar\u0131na ra\u011fmen ruh bak\u0131m\u0131ndan tasavvuf\u00e7udur, bunun aksi de bulunabilir. Kimileri de vard\u0131r ki \u015fiar olarak \u015eii g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, ancak ruh ve amel bak\u0131m\u0131ndan Haricidir. Bu etkile\u015fim, fertler i\u00e7in ge\u00e7erli oldu\u011fu gibi milletler i\u00e7in de ge\u00e7erlidir.<\/p>\n
E\u011fer farkl\u0131 mezhep mensuplar\u0131 bir arada ya\u015f\u0131yor iseler, bunlar\u0131n \u015fiarlar\u0131 mahfuz kalsa bile inan\u00e7lar\u0131 ve ya\u015fam tarzlar\u0131 yekdi\u011ferine sirayet edecektir. Mesela ba\u015fa b\u0131\u00e7akla vurulmas\u0131 veya k\u00f6sler vurulup borular \u00f6tt\u00fcr\u00fclmesinin Kafkas Ortodokslar\u0131ndan \u0130ran’a ge\u00e7mesi gibi. Ancak halk\u0131n psikolojik hali bunu kabule m\u00fcsait oldu\u011fundan hemen sirayet etmi\u015ftir. Binaenaleyh f\u0131rkalar\u0131n ruh ve psikolojik yap\u0131lar\u0131n\u0131 iyi bilmek gerekir. Kimi f\u0131rkalar b\u00fct\u00fcn g\u00f6r\u00fc\u015f ve akidelerini h\u00fcsn-\u00fc zan \u00fczerine kurarlar, mutlak anlamda bir iyimserlikleri vard\u0131r. Mesela Ehl-i s\u00fcnnette, \u00fcnl\u00fc \u015fahsiyetlerin tamam\u0131na kar\u015f\u0131 mutlak bir h\u00fcsn-\u00fc zann vard\u0131r, buna kar\u015f\u0131l\u0131k bir ba\u015fka mezhep, mesela sadr-\u0131 \u0130slam \u015eia’s\u0131 \u015fahsa ve bireylere de\u011fil, onlar\u0131n \u0130slam’a ne kadar uygun davran\u0131p davranmad\u0131klar\u0131na bakabilmekte ve \u015fah\u0131slar\u0131 \u0130slami hassasiyetlerine g\u00f6re \u00f6l\u00e7ebilmekte ve neticede olaylara mutlak bir iyimserlik penceresinden de\u011fil, inan\u00e7sal bir hassasiyetle yakla\u015fmaktad\u0131r. Yine kimi f\u0131rkalar bireyin ruhuna, bat\u0131n\u0131na ve i\u00e7 d\u00fcnyas\u0131na \u00f6nem verirken (tasavvuf\u00e7ular gibi), kimi f\u0131rkalar da, Haricilerde oldu\u011fu gibi sadece d\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fe saplanmakta, donuk ve yoz olmaktad\u0131rlar.<\/p>\n
F\u0131rkalar\u0131n ruh ve i\u00e7 yap\u0131s\u0131, ilk tarihi olu\u015fumlar\u0131 tan\u0131nacak olursa daha sonraki y\u00fczy\u0131llarda hangi akide ve g\u00f6r\u00fc\u015flerin giderek yekdi\u011ferine yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve farkl\u0131 isim ve \u015fiarlar\u0131na ra\u011fmen asl\u0131nda di\u011fer akide ve f\u0131rkayla b\u00fct\u00fcnle\u015fmi\u015f oldu\u011fu kolayca anla\u015f\u0131l\u0131r. Bu anlamda fikir ve inan\u00e7lar da t\u0131pk\u0131 bir dildeki kelimeler ve deyimlere benzer; hi\u00e7bir kas\u0131t ve \u00f6n haz\u0131rl\u0131k olmadan s\u0131rf yak\u0131n ili\u015fki neticesinde bir dilin deyim ve kelimeleri nas\u0131l di\u011fer bir dile ge\u00e7ip k\u00f6kle\u015febiliyorsa inan\u00e7 ve fikirler de b\u00f6yledir. Mesela \u0130ran’\u0131n M\u00fcsl\u00fcmanlar taraf\u0131ndan fethiyle birlikte bir\u00e7ok Arap\u00e7a kelimenin Fars\u00e7a’ya ge\u00e7ti\u011fi bilinmektedir, keza bunun tersi de olmu\u015f ve binlerce Fars\u00e7a kelime ve deyim de Arap\u00e7a’ya ge\u00e7mi\u015ftir. Ayn\u0131 \u015fekilde T\u00fcrk\u00e7e de Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a’ya ge\u00e7mi\u015f ve bunun tersi de vuku bulmu\u015ftur. Abbasi halifesi M\u00fctevekkil zaman\u0131n\u0131n T\u00fcrk\u00e7e’siyle Sel\u00e7uklu Mo\u011follar\u0131n\u0131n T\u00fcrk\u00e7e’si bunun en bariz \u00f6rne\u011fidir. D\u00fcnyan\u0131n di\u011fer dillerinden tutun da bireyler ve kavimlerin kendilerine has gelenek, estetik ve zevklerine var\u0131ncaya kadar hepsinde ayn\u0131 kural ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkile\u015fim ge\u00e7erlidir.<\/p>\n
Ruhsuz bir tutuculuk, fikri donukluk ve ak\u0131ll\u0131l\u0131kla dindarl\u0131\u011f\u0131n ayr\u0131lmas\u0131 \u015feklindeki Harici d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131s\u0131 \u0130slam tarihi boyunca \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde m\u00fcsl\u00fcman topluluklar\u0131na sirayet etmi\u015ftir. Haricilere kar\u015f\u0131 olan nice g\u00f6r\u00fc\u015f ve f\u0131rkalarda bug\u00fcn Haricilik fikirlerinin g\u00f6r\u00fclmesi buradan kaynaklanmaktad\u0131r i\u015fte: Bireyler ve toplumlar yekdi\u011ferinden etkilenmekte, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 bir etkile\u015fim s\u00fcreci ya\u015famaktad\u0131rlar.<\/p>\n
Haricilik ruhunu ta\u015f\u0131yanlar daima var olmu\u015ftur, yeni olan her \u015feye kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015f, her yeni geli\u015fme ve yenili\u011fi tekfir etmi\u015flerdir. \u0130slam’da ara\u00e7-gere\u00e7 ve maddi \u015feklin niceli\u011finin \u00f6nem ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmi\u015ftik; bu t\u00fcr yoz insanlar \u015fu veya bu yeni ara\u00e7-gerecin kullan\u0131m\u0131n\u0131 bile kolayca haram sayabilecek bir yap\u0131 ve temel ta\u015f\u0131maktad\u0131rlar veya \u015fu ya da bu e\u015fyaya kutsall\u0131k atfetmektedirler.<\/p>\n
Bug\u00fcn nice \u0130slam f\u0131rkalar\u0131 aras\u0131nda -ilmi veya f\u0131khi- ak\u0131lc\u0131l\u0131kla dindarl\u0131\u011f\u0131n ayr\u0131 m\u00fctalaa edildi\u011fini ve tam bir Harici yap\u0131 arzettiklerini g\u00f6rmekteyiz; hakikatin anla\u015f\u0131lmas\u0131 veya mesela \u0130slam’da varolan genel ve temel bir kanundan, \u00e7a\u011f i\u00e7in gerekli c\u00fcz’i ve \u00f6zel bir kanunun \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131na (i\u00e7tihad) engel olur, bunu haram sayar ve bid’at addederler. Oysa ki Kur’an-\u0131 Kerim nice ayetlerde insanlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp akletmeye \u00e7a\u011f\u0131rm\u0131\u015f ve insano\u011flunun basiretini ilahi \u00e7a\u011fr\u0131n\u0131n deste\u011fi olarak tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Hicri 2. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda olu\u015fmaya ba\u015flayan Mutezile mezhebi, k\u00fcf\u00fcrle iman\u0131n ne anlama geldi\u011fi konusundaki tefsir ve kelam bahislerinin bir neticesidir asl\u0131nda; b\u00fcy\u00fck g\u00fcnahlardan birini i\u015flemenin k\u00fcfre sebep olup olmayaca\u011f\u0131 \u015feklindeki bir tart\u0131\u015fman\u0131n has\u0131l\u0131 olan mezkur f\u0131rka, Haricilikle ba\u011fda\u015fan bir okuldur. Mutezililer belli \u00f6l\u00e7\u00fcde h\u00fcr d\u00fc\u015f\u00fcnmek ve akla ve mant\u0131\u011fa uygun bir ya\u015fam bi\u00e7imi belirlemek istemi\u015flerdi ba\u015flang\u0131\u00e7ta. Gerekli ilmi birikim ve bilgiden yoksun olduklar\u0131 halde \u0130slami meseleleri dilediklerince tart\u0131\u015f\u0131p inceleme yoluna gittiler, etrafl\u0131 bilgilerinin bulunmad\u0131\u011f\u0131 konularda fikir y\u00fcr\u00fctt\u00fcler, baz\u0131 hadisleri belli bir yere kadar ele\u015ftirdiler, sadece kendi i\u00e7tihad(!) ve kendi bilgilerinin elverdi\u011fi yere kadar inceleyip belli bir karar verdikleri konular\u0131 kabul ettiler.<\/p>\n
Bunlar ba\u015flang\u0131\u00e7ta Hadis\u00e7ilerle Zahircilerin ele\u015ftirisine u\u011frad\u0131lar; kar\u015f\u0131lar\u0131ndaki g\u00fcruh hadis ve ayetlerin sadece kelime anlam\u0131yla d\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc esas al\u0131yor, anlam ve maksat konusunda d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi haram say\u0131yordu. Onlara g\u00f6re akl\u0131n ve mant\u0131\u011f\u0131n net h\u00fckm\u00fcn\u00fcn hi\u00e7bir ge\u00e7erlili\u011fi yoktu. Mutezile ak\u0131l ve tefekk\u00fcre ne kadar de\u011fer veriyor idiyse, onlar da zahire o kadar de\u011fer veriyorlard\u0131.<\/p>\n
Mutezilenin bu ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan 1,5 asra yak\u0131n bir zaman s\u00fcresi, bu mezhep mensuplar\u0131n\u0131n t\u00fcrl\u00fc aray\u0131\u015flar\u0131yla ge\u00e7ti, nice ini\u015fler \u00e7\u0131k\u0131\u015flar ya\u015fad\u0131lar ve derken Mutezileden “E\u015f’ari” mezhebi do\u011fdu, bu defa tam 180 derecelik bir d\u00f6n\u00fc\u015fle ak\u0131l ve mant\u0131k verilerini b\u00fcsb\u00fct\u00fcn reddedip \u0130slami tabirlerin sadece zahirine inanman\u0131n farz oldu\u011funu s\u00f6ylediler. \u0130slami h\u00fck\u00fcmler, hadisler ve ayetler etraf\u0131nda tefekk\u00fcr edip nedenleri ve nas\u0131llar\u0131 ara\u015ft\u0131rman\u0131n haram oldu\u011fu gibi bir neticeye vard\u0131lar! B\u00f6ylece i\u015f \u00f6yle bir noktaya vard\u0131 ki d\u00f6rt Ehl-i s\u00fcnnet mezhebinden birinin imam\u0131 olan \u0130mam Ahmed b. Hanbel, Mutezile g\u00f6r\u00fc\u015flerine \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar bir hale geldi, hatta bu y\u00fczden hapislere d\u00fc\u015ft\u00fc, i\u015fkence g\u00f6rd\u00fc ve k\u0131rba\u00e7 darbeleri alt\u0131nda bile E\u015f’arili\u011fi savunup Mutezile esaslar\u0131n\u0131 reddetti.<\/p>\n
Bu ke\u015fmeke\u015flerde nihayet E\u015f’ariler kazand\u0131lar ve ak\u0131lc\u0131l\u0131\u011f\u0131n defterini d\u00fcr\u00fcp bir kenara f\u0131rlatt\u0131lar. Bu zafer, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n fikri ve akli hayat\u0131na a\u011f\u0131r bir darbe vurmu\u015f oldu.<\/p>\n
E\u015f’ariler, Mutezilileri bid’at ehli saymadayd\u0131. E\u015f’arilerin Mutezililere galip geli\u015finden sonra bir E\u015f’arinin \u015fiirinde ge\u00e7en \u015fu m\u0131sralar bir hayli d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fcd\u00fcr:<\/p>\n
Bid’atc\u0131lar\u0131n iktidar fasl\u0131 bitti<\/p>\n
K\u00f6kleri kaz\u0131nd\u0131, i\u015fleri bitti.<\/p>\n
\u015eeytan\u0131n bir araya getirdi\u011fi bu hizip<\/p>\n
Kendi kendisini yiyip bitirdi, da\u011f\u0131l\u0131p gittiler b\u00f6ylece,<\/p>\n
Karde\u015fler! Bu g\u00fcruhun fakihi veya imam\u0131<\/p>\n
Kendisine uyulabilecek do\u011frulukta m\u0131yd\u0131 sahi?!<\/p>\n
Hicri 11 ve 12. yy’larda doru\u011funa ula\u015fan ve Ehl-i s\u00fcnnetin Hadis\u00e7ileri ve Zahirileri grubuna pek benzeyen \u015eia f\u0131k\u0131h kolu Ahbariler de bir nevi ak\u0131lc\u0131l\u0131kla dindarc\u0131l\u0131\u011f\u0131n ayr\u0131m\u0131ndan t\u00fcremi\u015f bir ekold\u00fcr. Ahbarilerle Ehl-i s\u00fcnnetin Zahirilerinin f\u0131khi y\u00f6ntemleri birbirine \u00e7ok benzer, hatta yegane farklar\u0131 hangi hadislerin esas al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011finden ibarettir.<\/p>\n
Ahbariler de akl\u0131 ve mant\u0131\u011f\u0131 b\u00fcsb\u00fct\u00fcn bir kenara b\u0131rakm\u0131\u015f bir ekold\u00fcr. \u0130slami metinlerden h\u00fck\u00fcm ve kurallar\u0131 bulup \u00e7\u0131karma konusunda ak\u0131l ve mant\u0131ktan faydalanmay\u0131 haram saym\u0131\u015f ve yazd\u0131klar\u0131 eserlerde, yine bir ba\u015fka \u015eia f\u0131khi kolu olan Usulc\u00fclere \u015fiddetle sald\u0131rarak “Sadece kitap ve s\u00fcnnet h\u00fcccettir, akla ve mant\u0131\u011fa dayan\u0131lamaz!” demi\u015flerdir. Kitab\u0131n h\u00fcccet olu\u015funu da ancak s\u00fcnnet ve hadislerin tefsiri yoluyla esas almaktayd\u0131lar; bu nedenle de ger\u00e7ekte Kur’an’\u0131 da temel belge ve h\u00fcccet olarak kabul etmemi\u015f ve sadece hadislerin zahirini “temel h\u00fcccet” olarak kabullenmi\u015flerdir.<\/p>\n
Bu kitapta amac\u0131m\u0131z \u00e7e\u015fitli \u0130slami d\u00fc\u015f\u00fcnceleri irdelemek ve Haricili\u011fin ana ruhu olan “dindarl\u0131kla ak\u0131lc\u0131l\u0131\u011f\u0131 birbirinden ay\u0131ran” ekolleri incelemek de\u011fil elbet. Son derece geni\u015f bir bahis olan bu konuya derinlemesine girecek olursak konumuzun d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmam\u0131z gerekecektir. Biz burada sadece \u00e7e\u015fitli f\u0131rkalar\u0131n yekdi\u011ferinden etkile\u015fimini vurgulamak ve Haricili\u011fin bir mezhep olarak tarihten silinmi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen \u00e7e\u015fitli \u0130slam f\u0131rkalar\u0131 \u00fczerindeki etkisinin s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc hat\u0131rlatmak istedik. \u00d6yle ki, bug\u00fcn bile \u00e7a\u011fda\u015f m\u00fcsl\u00fcman ayd\u0131n ve yazarlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131, Haricilerin fikirlerini modern ve \u00e7a\u011fda\u015f kal\u0131plar i\u00e7inde sunar hale gelmi\u015f ve ger\u00e7ekte Haricilikten ba\u015fka bir \u015fey olmayan bu fikir ve ekol\u00fc hissi felsefeyle a\u015f\u0131lama ve \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fcrme yoluna gitmi\u015flerdir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Haricilerin kendilerine has, tuhaf bir psikoloji ve yap\u0131lar\u0131 vard\u0131. \u0130yilikle k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn ve g\u00fczellikle \u00e7irkinli\u011fin bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 olan bu g\u00fcruh, giderek Ali’nin (a.s) d\u00fc\u015fmanlar\u0131n\u0131n saf\u0131nda yer al\u0131p ona kar\u015f\u0131 sava\u015f a\u00e7acak noktaya geldiler ve onun \u00e7ekicili\u011finin de\u011fil, iticili\u011finin muhatab\u0131 oldular. Burada, onlar\u0131 \u00e7ok tehlikeli ve deh\u015fetengiz bir g\u00fcruh haline getiren bu “karma” yap\u0131lar\u0131n\u0131 inceleyecek ve iyi …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[552,221,546,553,551,554,547,549,548,550],"class_list":["post-176","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel","tag-cahil-ve-bilgisiz","tag-hariciler","tag-haricilerin-belirgin-ozellikleri","tag-islam-tarihi","tag-muaviye-ve-taraftarlari","tag-nebevi-sunnet","tag-serdengecti","tag-serdengectiler","tag-serdengectilik","tag-seriat-kurallari"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/176","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=176"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/176\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=176"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=176"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=176"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}