Bireyin bir ba\u015fkas\u0131na veya bir \u015feye kar\u015f\u0131 besledi\u011fi sevgi ve duydu\u011fu ilginin doru\u011fa ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 yerde bu sevgi ve ilgiye “a\u015fk” ad\u0131 verilmektedir; a\u015fk bireyin b\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131na egemen olup duygu ve sevginin zirvesini olu\u015fturur.<\/p>\n
Ne var ki a\u015fk sadece tek t\u00fcr de\u011fildir, olumlu ve olumsuz olmak \u00fczere iki t\u00fcrl\u00fc a\u015fk vard\u0131r. Buraya kadar anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z onca olumlu etkiler, a\u015fk\u0131n bir \u00e7e\u015fididir sadece; di\u011fer \u00e7e\u015fidinin etkileriyse tamamen y\u0131k\u0131c\u0131d\u0131r, b\u00fcsb\u00fct\u00fcn olumsuzdur.<\/p>\n
\u0130nsan\u0131n duygular\u0131 hem \u00e7e\u015fitlidir, hem farkl\u0131 boyut ve seviyelerdedir. Bunlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 \u015fehevidir, bilhassa insanla hayvan\u0131n ortak y\u00f6n\u00fc olan cinsel \u015fehvet bu kategoriye girer. Arada sadece \u015fu fark vard\u0131r: Bu duygu insanda doru\u011fa ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda baz\u0131lar\u0131 ona a\u015fk ad\u0131n\u0131 vermektedir, ki hayvanlarda b\u00f6ylesine had bir vak\u0131a m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Ne var ki, her hal-\u00fc karda bu hal, ger\u00e7eklik ve nitelik a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir \u015fehvet f\u0131rt\u0131nas\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir asl\u0131nda. Kayna\u011f\u0131 da, biti\u015f noktas\u0131 da cinseldir. Art\u0131\u015f\u0131 veya eksilmesi, birtak\u0131m fizyolojik ve biyolojik faaliyetlere, cinsel organlar\u0131n i\u015flevlerine ve tabii ki ya\u015f seviyesine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bir taraftan ya\u015flanma, di\u011fer taraftan tatmin ve doygunluk neticesinde giderek azal\u0131r ve bir noktada biter.<\/p>\n
G\u00fczel bir y\u00fcz ve al\u0131ml\u0131 sa\u00e7lar kar\u015f\u0131s\u0131nda eli aya\u011f\u0131 titreyen ve zarif bir ele dokunmakla akl\u0131 ba\u015f\u0131ndan giden bir gen\u00e7, bunun hayvani ve maddi bir hazdan ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmelidir. Bu t\u00fcr a\u015fklar r\u00fczgar gibi gelir, r\u00fczgar gibi de ge\u00e7er. G\u00fcvenilir ve tavsiye edilir \u015fey de\u011fildir bu a\u015fk; tehlikelidir, erdem ve fazileti \u00f6ld\u00fcren bir duygudur. \u0130nsano\u011flunun bu durumdan selametle s\u0131yr\u0131lmas\u0131n\u0131n tek yolu, iffet ve namusa sar\u0131larak bu duyguya kendini kapt\u0131rmamas\u0131d\u0131r. Yani bizzat bu duygunun getirdi\u011fi g\u00fc\u00e7, insana hi\u00e7bir erdem ve fazilet kazand\u0131rmaz; bilakis, insana bu t\u00fcr bir duygu elverir de, ki\u015fi iffet ve namus duygusunun yard\u0131m\u0131yla ona direnir ve teslim olmazsa, insan\u0131n ruhu ve karakteri bu dirence kavu\u015fmakla g\u00fc\u00e7 ve kemal bulmu\u015f olur.<\/p>\n
\u0130nsano\u011flunda bir duygu t\u00fcr\u00fc daha vard\u0131r ki nitelik olarak \u015fehvet ve cinsellikten tamamen farkl\u0131d\u0131r. Buna duygusall\u0131k, ince ve hisli olma veya Kur’an’\u0131n da tabiriyle “meveddet” ve “rahmet” ad\u0131n\u0131 vermek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n
\u015eehvetinin etki alan\u0131na kendisini kapt\u0131ran bir insan, kendisini a\u015fm\u0131\u015f de\u011fildir; bilakis, tutkun oldu\u011fu \u015fey veya kimseyi kendisi i\u00e7in istemektedir ve bu da \u015fiddetli bir istektir. Sevgili konusundaki fikri, bir an \u00f6nce ona kavu\u015fma ve ondan azami tat al\u0131p doygunlu\u011fa ula\u015fmad\u0131r. Bu t\u00fcr bir halin insano\u011flunu kemale erdirip e\u011fitemeyece\u011fi, b\u00f6yle bir duygunun insan\u0131n ruhunu ar\u0131tamayaca\u011f\u0131 apa\u00e7\u0131k ortadad\u0131r.<\/p>\n
Kimi zaman ise insan kendi yap\u0131s\u0131nda varolan y\u00fcce insani duygular\u0131n yo\u011fun etki sahas\u0131na girmekte, sevdi\u011fi ve ilgi duydu\u011fu ki\u015fi veya \u015fey onun nazar\u0131nda fevkalade bir sayg\u0131nl\u0131k ve de\u011fer kazanmaktad\u0131r. Bu durumda birey, kendisini, sevdi\u011fi \u015fey i\u00e7in feda etmeye haz\u0131rd\u0131r, b\u00fct\u00fcn arzusu, sevdi\u011finin isteklerini yerine getirmek, onu memnun edebilmektir. Bu t\u00fcr duygular incelik ve samimiyet, \u015fefkat ve \u00f6zveri gibi duygular\u0131 da beraberinde getirir; yani \u015fiddet ve cinayete bile yol a\u00e7abilen ilk \u015f\u0131ktakinden \u00e7ok farkl\u0131 bir durum vard\u0131r burada. Mesela bir annenin evlad\u0131na besledi\u011fi sevgi bu t\u00fcr duygular kategorisine girer. Keza Allah’\u0131n has kullar\u0131na, iyilere, d\u00fcr\u00fcstlere ve salihlere beslenen, dine ve vatana kar\u015f\u0131 duyulan sevgi ve ba\u011fl\u0131l\u0131k duygusu da bu t\u00fcre girer.<\/p>\n
\u0130\u015fte bu t\u00fcr duygular doru\u011fa ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 zaman b\u00fct\u00fcn olumluluklar\u0131 beraberinde getirir ve insan\u0131 olgunla\u015ft\u0131r\u0131r, y\u00fcceltir. Bireyin ruhuna g\u00f6rkem ve b\u00fcy\u00fckl\u00fck kazand\u0131r\u0131r, ki\u015filik ve karakterinin insani boyutta sa\u011flamla\u015f\u0131p m\u00fckemmelle\u015fmesine yarar. Halbuki birinci t\u00fcrdeki duygu, insan\u0131 al\u00e7alt\u0131p zavall\u0131la\u015ft\u0131rmaktayd\u0131; bu duygu ise insan\u0131 y\u00fcceltmektedir. Dahas\u0131, bu t\u00fcr duyguda insan vuslata erip de dile\u011fi yerine geldi\u011finde duygusu kal\u0131c\u0131la\u015farak daha da g\u00fc\u00e7lenip co\u015fmakta; \u015fehevi duygularda ise arzunun yerine getirilmesi, onu do\u011furan duygunun yokluk ve mahv\u0131na sebep olmaktad\u0131r.<\/p>\n
Kur’an-\u0131 Kerim, zevceler aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi “meveddet” ve “rahmet” kelimeleriyle tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r.[1] Kur’an’da tan\u0131mlanan bu ili\u015fki (huzur, rahmet ve sevgiye dayal\u0131) fevkalade ileri, insanc\u0131l bir ili\u015fkidir, hayvanili\u011fi a\u015fm\u0131\u015f, insanili\u011fi yakalayabilmi\u015f bir kemal vard\u0131r buradaki e\u015fler aras\u0131nda. Bu ayette ayr\u0131ca, kar\u0131 koca aras\u0131ndaki \u015fehvet duygusunun evlilik hayat\u0131n\u0131n yegane do\u011fal duygusu olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n da alt\u0131 \u00e7izilmektedir. E\u015fler aras\u0131ndaki as\u0131l ba\u011f, bu iki ruh aras\u0131ndaki kat\u0131ks\u0131z samimiyet, sevgi, birlik ve beraberliktir. Ba\u015fka bir deyi\u015fle \u0130slam dininde e\u015fleri yekdi\u011ferine ba\u011flayan fakt\u00f6r, her hayvanda var olan \u015fehvet ve cinsellik de\u011fil, bundan \u00e7ok daha g\u00fc\u00e7l\u00fc ve kal\u0131c\u0131 olan samimiyet, sevgi, \u00f6zveri, meveddet ve merhamettir.<\/p>\n
Mevlana, kendisine has inceli\u011fiyle \u015fehvetin hayvani, meveddetin ise insani duygu oldu\u011funu \u015f\u00f6yle anlat\u0131r:<\/p>\n
\u00d6fke ve \u015fehvet hayvaniliktir<\/p>\n
Sevgi ve merhametse insanilik!<\/p>\n
Hayvan ne anlar insani sevgiden<\/p>\n
Sevgidir insano\u011flunu insan eden!<\/p>\n
Maddi felsefeciler bile, birka\u00e7 a\u00e7\u0131dan maddi boyut ta\u015f\u0131mayan ve insan\u0131n maddili\u011fi ile \u00e7eli\u015fen bu manevi halin insanda var oldu\u011funu inkar edememi\u015flerdir.<\/p>\n
Bertrand Russell “Evlilik ve Ahlak” adl\u0131 eserinde \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n
“S\u0131rf gelir ve menfaat i\u00e7in yap\u0131lan bir i\u015ften fayda gelmez insana. Fayda beklenecekse e\u011fer, bir insana inan\u0131p g\u00fcvenmeyi, bir gaye ve \u00fclk\u00fcye ba\u011flanmay\u0131 da beraberinde getiren bir i\u015ften beklenmelidir ancak. A\u015fk da, sevgiliye kavu\u015fman\u0131n kastedildi\u011fi bir a\u015fksa e\u011fer, bizim ki\u015fili\u011fimiz \u00fczerinde herhangi bir olgunluk ve kemale sebep olmaz. B\u00f6yle bir a\u015fk, s\u0131rf gelir ve \u00e7\u0131kar elde etmek i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmaya benzer. Kemal ve olgunluk istiyorsak sevgilimizin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kendi varl\u0131\u011f\u0131m\u0131zla \u00f6zde\u015fle\u015ftirmeli, onun duygu ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerini kendi duygu ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerimiz olarak g\u00f6rebilmeliyiz.”<\/p>\n
Dikkat edilmesi gereken bir ba\u015fka nokta, \u015fehevi a\u015fklar\u0131n da insana faydal\u0131 olabilece\u011fi durumlard\u0131r, bunun ise, ancak iffet ve takva duygusuyla m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu daha \u00f6nce vurgulam\u0131\u015ft\u0131k. Yani bir taraftan sevdi\u011fine kavu\u015famama, ayr\u0131l\u0131k hasretiyle yan\u0131p tutu\u015fma, di\u011fer taraftan da temiz, d\u00fcr\u00fcst ve namuslu olmay\u0131 prensip edinme haleti, insanda pek yap\u0131c\u0131 ve olgunla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bir tesir b\u0131rak\u0131r. Ariflerin “Mecazi a\u015fk\u0131n hakiki a\u015fka, yani Hak Teala’n\u0131n a\u015fk\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fmesi” dedikleri durum bu noktad\u0131r i\u015fte. Bir rivayette de “Birine a\u015f\u0131k olup da bunu gizleyen ve namuslu davranmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcrerek bu halde (a\u015fk ve hasret) \u00f6len kimse \u015fehid olarak \u00f6lm\u00fc\u015f olur.” denilmektedir.<\/p>\n
Ancak, \u015fu noktan\u0131n alt\u0131n\u0131 da hemen \u00e7izelim ki belli \u015fartlar alt\u0131nda birtak\u0131m yararl\u0131 etkileri olsa da bu t\u00fcr bir a\u015fk\u0131 tavsiye edebilmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc son derece tehlikeli bir durumdur bu. T\u0131pk\u0131 bir derde, bir felakete benzer. B\u00fcy\u00fck bir dert ve felakete yakalanan biri sabr-\u0131 cemil g\u00f6sterirse bu dert ve felaket onun nefsinin ar\u0131nmas\u0131na, ki\u015fili\u011finin geli\u015fip olgunla\u015fmas\u0131na vesile olur. Gam\u0131n\u0131 giderir, canl\u0131l\u0131k kazand\u0131r\u0131r ruhuna. Buna ra\u011fmen kimsenin b\u00fcy\u00fck bir derde ve felakete u\u011framas\u0131 arzu ve tavsiye edilmez. Hi\u00e7 kimse, olgunla\u015faca\u011f\u0131m diyerek kendisini bir felaketin kuca\u011f\u0131na atmaz veya bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n olgunla\u015f\u0131p pi\u015fmesi i\u00e7in onu felakete s\u00fcr\u00fcklemez, onun ba\u015f\u0131na dert a\u00e7maz.<\/p>\n
Burada Russell’in \u015fu c\u00fcmlesini hat\u0131rlatmak istiyoruz:<\/p>\n
“Enerjik insanlar i\u00e7in ac\u0131 ve felaket, pek de\u011ferli bir a\u011f\u0131rl\u0131k gibidir. Kendisini tamamen mutlu hisseden biri, mutluluk i\u00e7in art\u0131k gayret sarf etmeyecektir elbet. Ancak bunun, ba\u015fkalar\u0131n\u0131 faydal\u0131 bir i\u015fe itmek i\u00e7in ba\u015flar\u0131na bela a\u00e7ma hakk\u0131n\u0131 bize kazand\u0131ramayaca\u011f\u0131n\u0131 da hemen belirtelim. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu davran\u0131\u015f genellikle tam tersi bir netice verip geri tepmekte ve insan\u0131 \u00e7\u00f6kertmektedir. Bu nedenle en do\u011frusu olaylardan ka\u00e7mamak ve kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131m\u0131z tesad\u00fcflere teslim olmakt\u0131r.”[2] <\/p>\n
Bilindi\u011fi \u00fczere \u0130slami metinlerde ac\u0131 ve dertlerin insan i\u00e7in fevkalade olgunla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 ve yeti\u015ftirici, dolay\u0131s\u0131yla da faydal\u0131 oldu\u011fu ge\u00e7er ve Allah’\u0131n bir l\u00fctf\u00fc olarak tan\u0131mlan\u0131r; ama bu ger\u00e7e\u011fe dayanarak kimseye, kendisinin veya ba\u015fkas\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na dert a\u00e7ma hakk\u0131 da verilmemi\u015ftir.<\/p>\n
Kald\u0131 ki, a\u015fkla felaket aras\u0131nda da \u00f6nemli bir fark vard\u0131r: A\u015fk, di\u011fer b\u00fct\u00fcn fakt\u00f6rlerden daha fazla “ak\u0131l kar\u015f\u0131t\u0131”d\u0131r. A\u015fk\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 yerde, akl\u0131n egemenli\u011fi sona ermektedir \u00e7\u00fcnk\u00fc. \u0130rfan edebiyat\u0131nda ak\u0131lla a\u015fk\u0131n yekdi\u011ferine rakip olarak g\u00f6sterilmesinin nedeni de budur. Ak\u0131l g\u00fcc\u00fcn\u00fc esas alan filozoflarla, a\u015fk ve sezgi g\u00fcc\u00fcn\u00fc esas alan arifler aras\u0131ndaki y\u00f6ntem ve d\u00fc\u015f\u00fcnce fark\u0131n\u0131n da temelinde yine bu vard\u0131r. \u0130rfan edebiyat\u0131nda, bu rekabet meydan\u0131ndaki m\u00fccadelede ak\u0131l daima kalbe ma\u011flup olmu\u015ftur.<\/p>\n
Sa’di’nin de deyi\u015fiyle:<\/p>\n
\u0130yili\u011fimi isteyen dostlar<\/p>\n
“Denize kerpi\u00e7 \u00f6rmek bo\u015funa” diyorlar<\/p>\n
\u015eevk, genelde sabra galip gelir<\/p>\n
Akl\u0131n a\u015fkla yar\u0131\u015fmas\u0131 bo\u015f bir davad\u0131r.<\/p>\n
Bir ba\u015fka arif de \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n
A\u015fk yolunda akl\u0131n tedbirini \u00f6l\u00e7t\u00fcm de<\/p>\n
Bakt\u0131m, derya kar\u015f\u0131s\u0131nda bir damla misali<\/p>\n
Evet; bu kadar muazzam bir g\u00fc\u00e7, insan\u0131n iradesini ve akl\u0131n\u0131 b\u00f6ylesine ku\u015fatan bir g\u00fc\u00e7; Mevlana’n\u0131n deyi\u015fiyle: “\u0130nsan\u0131 bir saman \u00e7\u00f6p\u00fc gibi f\u0131rt\u0131nada sa\u011fa sola savuran” ve Russell’in tabiriyle “Anar\u015fi ve karga\u015faya e\u011filimi olan” b\u00f6ylesine bir g\u00fc\u00e7 ve kuvveti insana tavsiye edebilmek do\u011fru mudur acaba?<\/p>\n
Bir \u015fey, birtak\u0131m faydalar ta\u015f\u0131yor olabilir; ama birtak\u0131m faydalar\u0131 var diye her \u015feyi herkese tavsiye edebilmek elbette ki m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n
Baz\u0131 alimler, filozoflar\u0131n[3] bir k\u0131sm\u0131n\u0131, ilahiyat bahsinde bu konuyu i\u015fleyip faydalar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131klar\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc ele\u015ftirmekle isabet etmemi\u015flerdir. Zira s\u00f6z konusu ulema, o filozoflar\u0131n bunu tavsiye ettiklerini sanmakla hataya d\u00fc\u015fm\u00fc\u015flerdir: Halbuki \u0130slam filozoflar\u0131, “Ancak takva ve iffet \u015fartlar\u0131 yeterli \u00f6l\u00e7\u00fcde elveri\u015fliyse bu durum, bireyin kemale ula\u015fmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olabilir.” demi\u015flerdir; yoksa, bu hali genel bir re\u00e7ete gibi tavsiye etmi\u015f de\u011fillerdir asla. Mesele, t\u0131pk\u0131 yukar\u0131da da de\u011findi\u011fimiz gibi, bela ve felaketlerin tavsiye edilebilir \u015feyler olmamas\u0131ndan ibarettir burada da.
\n——————————————————————————–<\/p>\n
[1] “Onda s\u00fckun ve huzur bulup durulman\u0131z i\u00e7in size kendi nefislerinizden e\u015fler yaratmas\u0131 ve aran\u0131zda sevgi (meveddet) ve merhamet yaratmas\u0131 da O’nun ayetlerindendir. Hi\u00e7 \u015f\u00fcphe yok ki bunda, d\u00fc\u015f\u00fcnebilmekte olan bir kavim i\u00e7in ger\u00e7ekten ayetler vard\u0131r.” (Rum, 21)<\/p>\n
[2] Evlilik Ve Ahlak, Fars\u00e7as\u0131 s:134<\/p>\n
[3] \u0130bn-i Sina: Risale-i A\u015fk, Sadr’ul M\u00fcteellihin: Sefer-i Sevvum-i Esfar<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Bireyin bir ba\u015fkas\u0131na veya bir \u015feye kar\u015f\u0131 besledi\u011fi sevgi ve duydu\u011fu ilginin doru\u011fa ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 yerde bu sevgi ve ilgiye “a\u015fk” ad\u0131 verilmektedir; a\u015fk bireyin b\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131na egemen olup duygu ve sevginin zirvesini olu\u015fturur. Ne var ki a\u015fk sadece tek t\u00fcr de\u011fildir, olumlu ve olumsuz olmak \u00fczere iki t\u00fcrl\u00fc a\u015fk vard\u0131r. Buraya kadar anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z onca olumlu …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[629,631,630,632],"class_list":["post-193","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel","tag-ask","tag-evlilik-ve-ahlak","tag-insanin-duygulari","tag-risale-i-ask"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/193","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=193"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/193\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=193"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=193"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=193"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}