Gen \u00fczerine kisa bilgi:.
\nBu b\u00f6l\u00fcmde ise DNA d\u00fcnyasinin birazdaha derinliklerine inerek hem egitici hem de ilgi \u00e7ekici bilgiler edinecegiz.
\nDNA nin canlilarin genetik sifresi oldugunu siklikla duyariz.Belgesellerde* dergilerde gazetelerde vs.Fakat genlerle ilgili olarak her zaman kafamizda soru isaretleri kalir.
\nDNA ne demek?* genler insanin neresinde bulunur veya genlerle nasil oynarlar gibi sorulardir bunlar.Aslinda pekte bahsedildigi kadar karmasik bir konu degildir.
\nEn azindan burada anlatilanlardan DNA ve genler hakkinda kaba ama \u00f6z bilgiler edinebilirsiniz. Ilk olarak “DNA” ve “Gen” kavrami \u00fczerinde durarak ne olduklarini izah etmeye \u00e7alistik.Sade tanimlarin ardindan ilgin\u00e7 konulara degindik.Zevkle okuyabilirsiniz.
\nDNA nedir* nerede bulunur?: DNA “Deoksi Ribo N\u00fckleik Asit” isimli bir t\u00fcr molek\u00fcl grubunun kisaltilmis isimidir.DNA’nin \u00e7ift zincirli ip merdivene benzediginden bahsetmistik.\u00c7ift zincirli yapidaki DNA zinciri olduk\u00e7a uzun bir zincirdir.Bu zincir h\u00fccre i\u00e7indeki \u00f6zel enzimler ve proteinler araciligi ile paketlenir. Nasilki uzun bir ipi makaraya d\u00fczenli bir sekilde sariyorsaniz* h\u00fccrede buna benzer bir mekanizma ile DNA yi paketleyerek \u00e7ekirdeginin (Nukleus) i\u00e7ine yerlestirir.DNA her h\u00fccrede bulunur.\u00d6rnegin su an ekrana bakan g\u00f6zlerinizdeki her h\u00fccrenin i\u00e7inde DNA zinciri paketlenmis bir vaziyette yerlesik olarak bulunur.Veyahut klavyeyi kullanan ellerinizdeki herbir h\u00fccrenin i\u00e7erisinde ayri ayri DNA molek\u00fcl\u00fc bulunur.B\u00f6breklerinizin h\u00fccrelerinde* karacigerinizin h\u00fccrelerinde* kemik h\u00fccrelerinizde kisacasi v\u00fccudunuzdaki her h\u00fccrede DNA molek\u00fcl\u00fc mevcuttur. DNA uzun bir zincir olmasina karsilik \u00fczerindeki baz siralari bir d\u00fczen i\u00e7erisinde taksim edilmistir. Taksim edilen bu baz gruplarina ise” Gen “denir.Mesela bir canlinin DNA zincirinde 15.000.000 adet baz(Nukleotid) dizisi olsun ve bu baz dizileri 1000 ‘ er adet olmak \u00fczere 15 gruba ayrilmis olsun.Iste bu 15 tane grubun her biri birer “gen” dir.Insan h\u00fccresinde ise yaklasik olarak 3 milyar adet gen bulunur.Tabii her genin i\u00e7inde binlerce n\u00fckleotid dizisi vardir. Bir canlinin b\u00fct\u00fcn karakterleri ise DNA daki genlerde saklidir.
\nBu genlerin nasil olupta bir canliyi meydana getirdigine ilerleyen b\u00f6l\u00fcmlerde deyinecegiz.
\nYukaridaki DNA zincirine bakacak olursaniz a*t*g ve c olmak \u00fczere 4 farkli bazin birbirleriyle karsi karsiya gelerek baglandigini g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz.Bu baglanmalar belirli bir d\u00fczene g\u00f6re yapilir. “a=adenin”*”t=timin”*”g=guanin” ve “c=sitozin” bazlari arasinda adenin bazi yanlizca timin ile guanin bazi ise yanlizca sitozin(c) ile bag yapar.Bunun nedeni ise olduk\u00e7a ilgin\u00e7tir. Adenin ve Guanin bazlari yapisal olarak b\u00fcy\u00fck boylu molek\u00fcllerdir.Timin ve Sitozin ise k\u00fc\u00e7\u00fck boylu molek\u00fcllerdir.Adenin ve timin bazlarini bir futbol topu* guanin ve sitozin bazlarini ise tenis topu olarak d\u00fcs\u00fcnebilirsiniz. Eger adenin bazinin karsisina timin degilde guanin gelseydi heliks yapisinin d\u00fczg\u00fcn ilerlemesi m\u00fcmk\u00fcn olmayacakti.Fakat DNA da k\u00fc\u00e7\u00fck bazlara karsi b\u00fcy\u00fck bazlarin gelmesiyle aradaki mesafenin her noktada sabit olmasi saglanmistir. DNA nin yapisi bazlarin bu sekilde ardi ardina siralanmasiyla uzayip gider.
\nEminizki bazlarin DNA \u00fczerinde bu sekilde siralanmasinin* canliligin “sifresi” ile ne ilgisi oldugunu merak ediyorsunuzdur.Az \u00f6ncede belirttigimiz gibi bu sifrelerin bir canli organizmayi nasil meydana getirdigini simdi a\u00e7iklayacagiz.
\nDNA daki sifrelerden canli bir organizmanin meydana gelmesi* aslinda h\u00fccre i\u00e7inde olduk\u00e7a karmasik bir dizi islem neticesinde meyadana gelir.Fakat yazimizda bu islemleri en kaba haliyle ele aldik.
\nDNA daki sifrelerin desifre olup organizmayi meydana getirmesi asama asama meydana gelmektedir.Bu asamalar ise sirasiyla ;
\n1-) DNA dan RNA sentezi (Transkripsiyon)
\n2-) RNA dan protein sentezi (Translasyon)
\n3-) Proteini \u00fcretilen h\u00fccrenin farklilasmasi (Morfogenez) Simdi bu asamalari teker teker ele alarak yanlizca bir DNA molek\u00fcl\u00fcnden devasal bir canlinin nasil m\u00fckemmel bir sekilde meydana geldigini \u00f6grenelim.
\n1-) DNA dan RNA sentezi (Transkripsiyon) : Erkek bir canlidan gelen spermin tasidigi bir miktar DNA ile disi bir canlidan gelen yumurtanin tasidigi DNA birleserek tam bir DNA yi verir.Bu DNA meydana gelecek yavrunun t\u00fcm \u00f6zelliklerini i\u00e7inde barindirir.Mesela bu canlinin DNA sinda 1 milyar gen var ise bu genlerin 500 milyontanesi anneden 500 milyon taneside babadan gelir.Yumurta ile spermin birlesmesinin ardindan DNA daki o essiz sifreler \u00e7\u00f6z\u00fclerek* k\u00fc\u00e7\u00fcc\u00fck bir yumurta (zigot) dan kocaman bir canliyi meydana getirmeye baslar. Ilk asama RNA sentezidir.Bu islem DNA nin a\u00e7ilmasiyla baslar.Biliyoruzki DNA daki bazlar karsi karsiya gelip el ele tutusarak her iki omurgayi birlestirmislerdi.Fakat bu bazlar ellerini birakarak yani aralarindaki baglari kopararak DNA nin \u00e7ift zincirli yapisini tipki bir “fermuar” gibi a\u00e7maya baslar. DNA \u00e7\u00f6z\u00fclmeye basladik\u00e7a “RNA polimeraz” adi verilen \u00f6zel bir protein DNA nin \u00fczerinde gezerek onu okumaya ve RNA yi sentezlemeye baslar.
\nB\u00fcy\u00fck mavi b\u00f6lge RNA polimerazi temsil etmektedir.Yesil serit ise sentezlenen RNA dir. Anlasilacagi gibi DNA zinciri a\u00e7ilmis ve RNA polimeraz enzimi vasitasiyla DNA daki bazlara karsilik gelen diger bazlar birbirlerine eklenerek RNA \u00fcretilmektedir. \u00dcretilen RNA nin DNA dan tek farki Adenin bazinin karsisina Timin yerin ” U ” harfiyle g\u00f6sterilen ” Urasil ” bazinin gelmis olmasidir.\u00dcretimi tamamlanan RNA daha sonra DNA \u00fczerinden ayrilarak bir dizi isleme tabii tutulur. Bu islemler sirasinda RNA kaba olarak DNA dan \u00fcretildikten sonra \u00fczerinde d\u00fczeltmeler yapilir.Nasilki bir marangoz kestigi tahtalari d\u00fczeltmek i\u00e7in yontuyorsa* h\u00fccrede ayni sekilde \u00fcretilen kaba RNA yi d\u00fczeltmek i\u00e7in bir dizi enzimi g\u00f6revlendirir. Not: \u00dcretilen bu RNA* mRNA (mesajci RNA) dir
\n. 2-) RNA dan protein sentezi (Translasyon): D\u00fczeltme islemleri tamamlanmis olan mRNA daha sonra \u00e7ekirdek (nukleus) den \u00e7ikarak “Ribozom” adi verilen bir organele dogru yol almaya baslar.Ribozoma ulasan mRNA ribozoma baglanir. mRNA nin bir \u00f6zelligi ise DNA daki gibi siralanan bazlarin 3 l\u00fc gruplar halinde ayrilmis olmasidir.Bir \u00f6rnek verelim ; DNA \u00fczerindeki kodonlar ” AATGCCGATGTA ” seklinde ise* sentezlenen mRNA nin g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc ” UUA-CGG-CUA-CAU ” seklinde olacaktir.Dikkat ederseniz baz siralamasinda bir degisme yoktur* yanlizca bazlar 3 l\u00fc gruplar halinde taksim edilmislerdir.Taksim edilen bu 3 l\u00fc gruplara ise “Kodon” adi verilir.Tabii RNA da adenin bazina karsilik urasil bazinin* guanin bazina karsilik ise sitozin bazinin geldigini unutmamak gerekir. Bu sekilde \u00fcretilen mRNA ribozoma baglandiktan sonra 3 l\u00fc gruplarin okunmasina baslanir.tRNA adi verilen bir baska RNA \u00e7esidi ise bildigimiz mRNA veya DNA kadar uzun degildir.tRNA (Tasiyici RNA) \u00fczerinde yanlizca 15-20 baz sirasi bulundurur.tRNA nin diger bir \u00f6zelligi ise birbiri ardina siralanan bazlarin bir daire olusturacak sekilde baglanmasidir.Bunu halay \u00e7eken bir grup insana benzetebilirsiniz. tRNA halkasinin \u00fczerinde iki \u00f6nemli b\u00f6lge vardir.Bu b\u00f6lgelerden ilki* tasiyacagi aminoasidin taninmasini saglayan b\u00f6lgedir.Diger b\u00f6lge ise tRNA nin mRNA ya baglanacagi* 3 adet baz sirasindan olusan b\u00f6lgedir.Bu b\u00f6lgeye ise ” Anti-kodon ” adi verilir. mRNA \u00fczerinde bazlarin 3 l\u00fc gruplar halinde dizildiginden bahsetmistik.Iste tRNA \u00fczerinde bulunan* ” anti-kodon ” adi verilen ve yanlizca 3 adet baz sirasindan olusan bu b\u00f6lge* ribozoma tutunmus mRNA \u00fczerindeki ” kodon ” adi verilen 3 l\u00fc gruplara baglanir.Tabii tRNA larin anti – kodonlari* mRNA \u00fczerindeki kodonlara sirasiyla baglanirken beraberlerinde tasidiklari aminoasitleride getirmislerdir.Bu y\u00fczden tRNA ya bu isim verilmistir.” Aminoasiti tasiyan RNA ” tRNA lar aminoasitleri tasiyip sirasiyla kodonlara baglandik\u00e7a* tRNA larin sirtlarindaki aminoasitlerde birbirleriyle baglanmaya baslarlar.
\n.G\u00f6r\u00fcld\u00fcg\u00fc gibi mRNA daki kodonun baz dizilimi GCC* bu kodona baglanan tRNA nin ise anti – kodonu CGG seklindedir. tRNA \u00fczerinde bulunan pembe halka ise ” aminoasit ” i temsil etmektedir. Y\u00fczlerce binlerce tRNA yanyana dizildiklerinde* \u00fczerlerindeki aminoasitlerde yanyana gelmis olur.Iste yanyana gelmis olan bu aminoasitler birbirleriyle bag yaparak proteini sentez etmeye baslar.Hatirlarsaniz protein molek\u00fcl\u00fcn\u00fcn aminoasit zincirlerinden meydana geldigini soylemistik. Yukarida anlatmak istedigimiz olaylari yandaki sekil gayet iyi a\u00e7ikliyor.Sag tarafta yaklasmakta olan mavi renkli tRNA lar g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.tRNA larin \u00fczerlerinde ise yesil ve sari renklerle g\u00f6sterilmis ” aminoasit ” ler g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.Yesil renkli serit mRNA yi* boynuzlu gri yapi ise ribozomu temsil etmektedir. tRNA lar sirasiyla mRNA \u00fczerine yerlestikten sonra* sirtlarindaki amino asitler bag yapar.Tam bu sirada isi biten tRNA y\u00fck\u00fcn\u00fc bosaltmis olarak mRNA dan bagini kopararir ve ribozomdan ayrilir.Fakat tasidigi amino asit* kendinden \u00f6nceki tRNA nin getirdigi aminoasitle bag yapmis olarak protein zinciri olusumuna katilir. Bu ger\u00e7ektende insani hayranlik i\u00e7erisinde birakan bir sistemdir.Bug\u00fcn d\u00fcnya \u00fczerinde yapay olarak \u00fcretilen proteinler bile canli bir h\u00fccre tarafindan \u00fcretilen proteinin adi bir taklidi olmaktadir.
\n3-) Proteini \u00fcretilen h\u00fccrenin farklilasmasi: Buraya kadar olan asamalar h\u00fccrede protein sentezi i\u00e7in gerekli islemleri kapsiyordu.Bundan sonra ise \u00fcretilen proteinin \u00e7esidine g\u00f6re h\u00fccrenin kazandigi fonksiyondur. Bir yumurta ile bir spermin birlesmesiyle meydana gelen yapi zi\u00a4\u00a4\u00a4 adini alir ve tek bir h\u00fccreden ibarettir.Zi\u00a4\u00a4\u00a4 i\u00e7erisinde DNA kendisinin bir kopyasini \u00e7ikarir.Dolayisiyla h\u00fccrede DNA miktari iki katina \u00e7ikmis olur.Fakat h\u00fccre derhal b\u00f6l\u00fcnmeye baslar bu DNA lardan birisi bir h\u00fccreye giderken diger DNA ise ikinci yavru h\u00fccreye aktarilir.B\u00f6ylelikle h\u00fccre ikiye b\u00f6l\u00fcnm\u00fcs olur.B\u00f6l\u00fcnmeler ta ki anne karninda bir bebegin meydana gelmesine dek s\u00fcrer. Yani tek bir h\u00fccre* o kadar \u00e7ok b\u00f6l\u00fcnme ge\u00e7irirki sayilari trilyonlari bulur ve bir canli embriyoyu (anne karnindaki bebek) meydana getirir.DNA sifrelemesi ise bu noktada devreye girer. Bir \u00f6nceki basamagimiz protein sentezi ile ilgiliydi.Fakat proteinler \u00e7esitli h\u00fccreler i\u00e7in farkli tiplerde \u00fcretilir.Bir yavru anne karninda gelisirken* yavrunun g\u00f6zlerini olusturacak h\u00fccrelerdeki DNA lar yanlizca g\u00f6z organi ile ilgili proteinleri \u00fcretirler.Ayni sekilde yavrunun beynini olusturacak h\u00fccrelerin DNA lari ise yanlizca beyin organi ile ilgili proteinleri \u00fcretirler. Burada \u00f6nemli olan nokta sudur.Insanin kemik h\u00fccresi olsun* karaciger h\u00fccresi olsun* b\u00f6brek hucresi olsun kisacasi v\u00fccudunun her bolgesindeki h\u00fccrelerin i\u00e7indeki DNA larda insanin b\u00fct\u00fcn organlarini olusturacak bilgiler saklidir.Fakat saklanan bu bilgilerden yanlizca ilgili organ i\u00e7in \u00fcretilecek protinlerin meydana getirilmesi saglanir.Yani her h\u00fccrede insan v\u00fccudunun her organinin protein bilgileri saklanir fakat bu proteinlerin hepsi \u00fcretilmez.Yanlizca meydana getirilecek organla ilgili proteinler \u00fcretilir.Bir organda* organla ilgili proteinler disinda DNA da saklanan diger proteinlerin \u00fcretilmemesi i\u00e7in DNA nin \u00fczeri ” Histon ” adi verilen \u00f6zel bir proteinle \u00f6rt\u00fcl\u00fcr. H\u00fccrelerin programlanmis bir sekilde farkli farkli proteinler \u00fcretip farkli organlara d\u00f6n\u00fcsmesi olayina Tip dilinde farklilasma (morfogenez) denir.Bug\u00fcn bilim adamlarinin kafasini kurcalayan en b\u00fcy\u00fck problem ise h\u00fccrelerdeki ” Histon ” larin hangi genlerin \u00fczerini \u00f6rt\u00fcp hangilerinin \u00fczerini a\u00e7ik birakacagini nereden bildigidir.\u00c7\u00fcnk\u00fc proteinlerde birer molek\u00fcld\u00fcr ve molek\u00fcllerde atomlardan olusur.Dolayisiyla suursuz atomlarin bu derece zekice d\u00fcs\u00fcn\u00fclm\u00fcs bir mekanizmayi meydana getirmesi beklenemez.
\nKLONLAMA (KOPYALAMA)
\nKopyalama konusunu a\u00e7iklamadan \u00f6nce bazi terimlerin en anlama geldigini belirtelim.
\nKromozom : Kromozomlar* genetik materyalin (DNA) ‘ nin yardimci proteinlerle birlikte d\u00f6n\u00fcmler yapip katlanmasiyla ve kisalmasiyla olusan yogunlasmis yapilardir.
\nSomatik h\u00fccre : Insanin veya baska bir canlinin esey h\u00fccreleri (\u00fcreme) disindaki t\u00fcm h\u00fccrelere somatik h\u00fccre denir.\u00d6rnegin deri h\u00fccresi* karaciger h\u00fccresi* kas h\u00fccresi gibi.Bu h\u00fccrelerin tasidiklari kromozom sayisi 2n ile g\u00f6sterilir.
\nEsey h\u00fccresi : Esey h\u00fccreleri* bir canlinin disi ve erkek bireyleri tarafindan \u00fcretilen ve ” n ” sayida kromozom tasiyan \u00fcreme h\u00fccreleridir.Erkek canli tarafindan \u00fcretilen esey h\u00fccresi ” Sperm “* disi canlinin tarafindan \u00fcretilen esey h\u00fccresine ise ” Yumurta ” adi verilir. \u00d6rnek olarak insanin somatik h\u00fccrelerinde daima 46 tane kromozom bulunur.Ve bu 46 kromozom 2n harfiyle g\u00f6sterilir.Tabii kromozom sayilari canlidan canliya degismektedir.Mesela sigir somatik h\u00fccrelerindeki kromozom sayisi 60* farede 40* kurbagada 26 dir.Sayisi ne olursa olsun eger kromozomlar somatik bir h\u00fccreye ait ise 2n harfiyle g\u00f6sterilir. Canlinin esey h\u00fccrelerinde ise kromozom sayisi somatik h\u00fccrelerindekinin yarisi kadardir ve n harfiyle g\u00f6sterilir.Insanin somatik h\u00fccrelerinde 46 kromozom* esey h\u00fccrelerinde ise yarisi sayida yani 23 tane kromozom bulunur.Disi ve erkek esey h\u00fccreleri birlestigi zaman (buna d\u00f6llenme denir) meydana gelecek yavrunun kromozom sayilari yine 46 olacaktir. Bir yavru anne ve babasina genetik materyal d\u00fczeyinde hi\u00e7bir zaman benzemez.\u00c7\u00fcnki anne birey* esey h\u00fccrelerini (yumurta) meydana getirirken bu esey h\u00fccrelerine kendi DNA sinin yarisini nakleder.Ayni sekilde erkek bireyde esey h\u00fccrelerini meydana getirirken (sperm) somatik h\u00fccrelerindeki DNA nin yari miktarini esey h\u00fccrelerine nakleder.Dolayisiyla d\u00fcnyaya gelecek yavrunun DNA si ne annenin nede babanin DNA sinin aynisidir.Yavrunun DNA si anne ve babasinin DNA larinin karisimi oldugu i\u00e7in bazi karakterleri annesine bazi karakterleride babasina benzer.
\nYukaridaki sekilde* n sayida kromozom tasiyan disi ve erkek esey h\u00fccreleri rakam ve harflerle g\u00f6sterilmistir. Disi ve erkek esey h\u00fccrelerinden her hangi ikisi birbiriyle birlestigi takdirde meydana gelecek yavru anneye de babaya da benzemez. Disinin somatik h\u00fccrelerinde ” 1 – 2 ” genlerini tasidigini varsayarsak* disinin ” 1 ” genetik yapili esey h\u00fccresiyle erkegin herhangi bir esey h\u00fccresinin birlesmesi halinde meydana gelecek yavrunun DNA si ya ” 1 – A ” olacak yada ” 1 – B ” olacaktir. Ayni sekilde disinin ” 2 ” genetik yapili diger esey h\u00fccresinin erkegin herhangi bir esey h\u00fccresi ile birlesmesi halinde* meydana gelecek yavru erkege de disiye de benzemeyecektir.
\nDogadaki \u00e7esitliligin diger bir nedeni ise ” Krossing – over ” olayidir.Krossin – over ‘ da* kromozomlar arasinda par\u00e7a degis tokusu yapilarak genetik materyalin \u00e7ok daha degisik bir yapiya sahip olmasi saglanir.Esey h\u00fccreleri* mayoz b\u00f6l\u00fcnme ile meydana getirilirken kromozomlar esey h\u00fccrelerine dagitilmadan \u00f6nce krossing – over meydana gelir.Krossing – over ‘ da par\u00e7a degis tokusu ise* birbirinin esi olan iki kormozomun kromatidleri arasinda meydana gelir (Bkz.H\u00fccre sayfasi – B\u00f6l\u00fcm : H\u00fccre b\u00f6l\u00fcnmesi). Klonlama y\u00f6ntemiyle* esey h\u00fccrelerinden meydana gelecek olan canlinin anne veya babasinin aynisi olmasi saglanabilmektedir.Klonlama y\u00f6nteminde temel olarak izlenen yol ise disinin yumurta h\u00fccresine* yine disinin somatik h\u00fccrelerinden alinan 2n sayidaki kromozomun yerlestirilmesidir.Bu sekilde yumurtaya* DNA si \u00fczerinde hi\u00e7bir degisiklik yapilmamis somatik h\u00fccre kromozomlari enjekte edilerek yapay bir d\u00f6llenme saglanmaktadir. Klonlamayi sekil \u00fczerinde g\u00f6relim.
\n.Dogal d\u00f6llenmede disi ve erkek esey h\u00fccreleri birleserek genetik d\u00fczeyde kendilerinden farkli bir yavru meydana getirirler. Sag tarafta ise klonlama y\u00f6ntemi g\u00f6r\u00fclmektedir.Klonlama y\u00f6nteminde ilk olarak disi bireyin somatik h\u00fccrelerinde bulunan 2n sayidaki kromozom* \u00f6zel y\u00f6ntemlerle h\u00fccre disarisina \u00e7ikarilir ve izole edilir.Daha sonra yine disi bir bireyin yumurta h\u00fccresinin n kromzom sayidaki genetik materyali \u00e7ikarilir. Yumurtadan \u00e7ikarilan n sayidaki kromozomlarin yerine* disinin somatik h\u00fccrelerden izole edilen 2n sayidaki orijinal kromozomlari yerlestirilir.Bu kromozomlar annenin t\u00fcm genetik bilgilerini tasimaktadir.Somatik h\u00fccre kromozomlari yumurta h\u00fccresine yerlestirildikten sonra* yumurta h\u00fccresine elektrik sinyalleri g\u00f6nderilir.B\u00fcnyesinde 2n kromozom bulunan yumurta h\u00fccresi bu elektrik sinyallerini aldiginda sperm tarafindan d\u00f6llendigini zanneder.\u00c7\u00fcnki sperm h\u00fccresi n sayidaki kromozomunu yumurtaya aktarirken yumurta zari \u00fczerinde bir elektrik gradiyent meydana getirir. Yapay olarak elektrik sinyalleriyle aktif hale ge\u00e7irilen yumurta h\u00fccresi* sahip oldugu enzimlerle i\u00e7erisine yerlestirilen DNA yi replike edip \u00e7ogalmaya baslar
\n.H\u00fccrenin b\u00f6l\u00fcnerek \u00e7ogalmasiyla nihayetinde embriyo (anne karininda gelismekte olan yavru) olusmaya baslar. Klonlanmis embriyo ile dogal yolla meydana gelen embriyo arasindaki fark DNA sinda yatmaktadir.Dogal yolla meydana gelen embriyonun genetik \u00f6zellikleri* anne ve babasinin genlerinin karisimi oldugu i\u00e7in her iki bireydende farkli bir genoma sahiptir.Fakat klonlanmis embriyonun DNA si annesinin DNA sinin aynisidir.Yani aralarinda en ufak bir baz sirasinda bile fark yoktur.Dolayisiyla d\u00fcnyaya gelecek olan yavru* annenin genetik ve morfolojik t\u00fcm \u00f6zelliklerini tasir. Mesela annesinin DNA sindan bir insan embriyosu kopyalandigini var sayalim.D\u00fcnyaya gelecek yavrunun g\u00f6z rengi* sa\u00e7 rengi* y\u00fcz sekli* deri rengi* kafa yapisi* genlerinde tasidigi hastaliklari* v\u00fccudunun \u00fczerindeki benleri* kaslarinin uzunlugu kisacasi v\u00fccudunun tamami annesinin aynisi olacaktir.Tipki tek yumurta ikizlerinde oldugu gibi. Klonlama islemi burada anlatildigi kadar basit olmayip olduk\u00e7a karmasik islemler vasitasiyla ger\u00e7eklestirilir.\u00d6yle ki yumurtanin yapay olarak d\u00f6llenmesi i\u00e7in ortam sartlarinin olabildigince ana rahmine benzetilmesi gerekmektedir.Mesela ortamin pH ‘ i* iyon konsantrasyonu* sicakligi vb. gibi.Klonlamanin zor olmasi nedeniyle yanlizca tek bir yumurta h\u00fccresi \u00fczerinde degil y\u00fczlerce hatta binlerce yumurtasi \u00fczerinde deneyler yapilmakta* bu klonlama deneylerinden yanlizca bir ka\u00e7 tanesinden netice alinabilmektedir.
\nMUTASYONLAR
\nMutasyonlar* bir canlinin DNA si \u00fczerinde yani genetik bilgileri \u00fczerinde meydana gelen degisikliklerdir.Dogada mutasyonlara \u00e7ok nadiren rastlanilmasina karsin meydana geldigi canli \u00fczerinde agir tahribatlara neden olmaktadir. Mutasyonlar “nokta” mutasyonu ve “kromozom” mutasyonu olmak \u00fczere iki ana sinifa ayrilir.Bu iki ana mutasyon haricinde de mutasyonlar meydana gelmektedir fakat yazimizda diger \u00e7esitlerine yer vermedik.”Nokta” mutasyonlari* DNA nin yanlizca \u00e7ok kisitli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde meydana gelen mutasyonlardir.Bir veya birkac baz sirasinin kopmasi veya yerlerinin degismesi nokta mutasyonlarina \u00f6rnek verilebilir.”Kromozom” mutasyonlarina asagidaki sekillerden sonra deyinecegiz.
\nIplik gibi g\u00f6r\u00fcnen bu yapi upuzun bir baz sirasindan olusur.DNA daki nokta mutasyonlari* bu uzun baz sirasindaki bir veya birka\u00e7 bazin kopmasi veya yer degistirmesi seklinde meydana gelir. Sagdaki resimde ise DNA ipliginin d\u00f6n\u00fcmler yaparak paketlenmis hali g\u00f6r\u00fclmektedir (birisi solda birisi sagda iki karmasik yapi).Iste DNA nin bu sekilde paketlenmis haline ” Kromozom ” adi verilir. Kromozom mutasyonlarinda ise* kromozomun bir par\u00e7asinda kopma veya crossing-over sirasinda yanlis bir kromozomla par\u00e7a degis tokusu meydana gelmektedir.Dolayisiyla kromozom mutasyonlari* nokta mutasyonlarindan daha agir hasarlara neden olur.
\nYukaridaki k\u00fc\u00e7\u00fck resimde ise nokta mutasyonunu temsil eden bir \u00e7izim g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Mutasyonlarin gunumuzdeki en iyi \u00f6rneklerine Down sendromu* Palindromi(alti parmaklilik)* Albinizm (Beyaz sa\u00e7 ve beyaz tenlilik) ve Kan kanserini verebiliriz. Bunlarin herbiri birbirinden korkun\u00e7 hastaliklar olup \u00e7ogu mutasyonlar canlinin \u00f6l\u00fcm\u00fcne bile neden olabilmektedir. Dogada hi\u00e7bir yararli mutasyon yoktur.Meydana gelen mutasyonlar \u00e7esitlerine g\u00f6re ya canlida agir bir hasara neden olur* yada canli \u00fczerinde etkisiz kalir. Asagidaki iki ayri karede g\u00f6r\u00fclen resimler “Kan kanseri”ne yakalanmis bir insandaki kan h\u00fccrelerini g\u00f6stermektedir.
\nFakat kanserli bir insanin kan h\u00fccreleri “orak” sekline d\u00f6n\u00fcsm\u00fcst\u00fcr. Bunun nedeni* kan hucrelerinin \u00fcretiminden sorumlu DNA molek\u00fcl\u00fcn\u00fcn \u00fczerinde bulunan sifrelerden birisinin dejenere olmasindan dolayidir.Bu hata kan h\u00fccresinin \u00fcretildigi proteinin 6.aminoasitinin yerine baska bir aminoasidin baglanmasina neden olur. DNA \u00fczerindeki bu k\u00fc\u00e7\u00fcc\u00fck hata bile canli bir organizma \u00fczerinde korkun\u00e7 sonu\u00e7lar dogurabilmektedir. Belki zaman zaman televizyonlarda g\u00f6rmuss\u00fcn\u00fczd\u00fcr * 6 ayakli koyun* iki basli sigir veya ya ikizler.Bu canlilarin hepsi mutasyonlar sonucunda sakat kalmislardir.\u00d6zellikle “\u00c7ernobil” faciasindan sonraki kusaklarda korkun\u00e7 derecede sakatliklar g\u00f6r\u00fclm\u00fcst\u00fcr. Bunun temelinde ise “mutasyona yol acan etmenler” yatar.Bu etmenlerin basinda ise kimyasal maddeler* fiziksel etkiler ve radyoaktif isima gelmektedir.Radyoaktif isinlar \u00e7ok y\u00fcksek enerjili olup gen dizilerinde kopmalara neden olurlar.\u00c7ernobil ve Hirosima sehirlerinde meydana gelen her iki n\u00fckleer facianin \u00fczerinden yillar ge\u00e7mesine ragmen halen bir\u00e7ok \u00e7ocuk ya sakat yada kanserli olarak d\u00fcnyaya gelmektedir.
\nDogada nadiren de olsa kendiliginden mutasyonlar meydana gelebilmektedir.Fakat canli h\u00fccrelerindeki kusursuz kontrol sistemleri sayesinde DNA \u00fczerinde herhangi bir hataya yer vermemek i\u00e7in bir \u00e7ok enzim g\u00f6revlendirilmistir.Bu enzimler DNA \u00fczerinde s\u00fcrekli dolasarak kompa* kayma veya yer degistirme gibi hatalari d\u00fczelterek mutasyonun meydana gelmesini engellerler. Olagan\u00fcst\u00fc kusursuz bir sistemin y\u00fcr\u00fcy\u00fcp gittigi canlilar ve onlarin h\u00fccrelerinde* mutasyon gibi agir hasarlarin meydana gelmesi* canlilarin i\u00e7 yapilarinin ne kadar kompleks oldugunu ve canli h\u00fccrelerinde kesinlikle hata ve tesad\u00fcfe yer verilmedigini g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne sermektedir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Gen \u00fczerine kisa bilgi:. Bu b\u00f6l\u00fcmde ise DNA d\u00fcnyasinin birazdaha derinliklerine inerek hem egitici hem de ilgi \u00e7ekici bilgiler edinecegiz. DNA nin canlilarin genetik sifresi oldugunu siklikla duyariz.Belgesellerde* dergilerde gazetelerde vs.Fakat genlerle ilgili olarak her zaman kafamizda soru isaretleri kalir. DNA ne demek?* genler insanin neresinde bulunur veya genlerle nasil oynarlar gibi sorulardir bunlar.Aslinda pekte …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[5966,5965,5970,5964,5781,5969,3451,5967,2499,2569,5968,2480],"class_list":["post-2355","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-deoksi-ribo-nukleik-asit","tag-dna-ne-demek","tag-esey-hucresi","tag-genlerin-dunyasi","tag-kromozomlar","tag-morfogenez","tag-mutasyon","tag-nukleotid","tag-protein-sentezi","tag-somatik-hucre","tag-transkripsiyon","tag-translasyon"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2355","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2355"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2355\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2355"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2355"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2355"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}