Kalb-damar sistemi vas\u0131tas\u0131yla v\u00fccudumuzun en u\u00e7 noktalar\u0131na kadar ula\u015ft\u0131r\u0131lan g\u0131da ve oksijen y\u00fcklenmi\u015f kan, h\u00fccrelerimiz i\u00e7in hayat\u00ee \u00f6neme sahiptir. Dokular\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n giderilmesine vesile olan kan, damarlar i\u00e7inde p\u0131ht\u0131la\u015fmadan akarken, bir yerimiz kesildi\u011finde, burada ak\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kaybetme s\u00fcrecine girer (p\u0131ht\u0131la\u015fma). K\u0131sa bir m\u00fcddet sonra (5 dk. kadar) kanama durdurulur. Rahmeti Sonsuz taraf\u0131ndan kan-damar sistemi i\u00e7ine yerle\u015ftirilen p\u0131ht\u0131la\u015fma mekanizmas\u0131 s\u00fcrekli aktif h\u00e2lde bulunsayd\u0131, p\u0131ht\u0131la\u015fan kan damarlar\u0131 t\u0131kayacak ve insan hayat\u0131n\u0131n devam\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayacakt\u0131.
\n Hayat boyu damarlar\u0131m\u0131zda dola\u015fan kan, damar i\u00e7indeki s\u00fcrt\u00fcnme ve ak\u0131\u015fkan mekani\u011fine ba\u011fl\u0131 de\u011fi\u015fik fizik\u00ee tesirlerin y\u0131prat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na ra\u011fmen, normal \u015fartlar alt\u0131nda damarlarda ciddi bir hasar olu\u015fturmaz. Damarlar\u0131m\u0131z kan ak\u0131m\u0131na uygun m\u00fckemmel bir yap\u0131da yarat\u0131lmasayd\u0131, istirahat esnas\u0131nda bile aort damar\u0131nda saniyede ortalama 33 cm h\u0131zla akan kan\u0131n, damarlara zarar vermesi beklenebilirdi. Ancak, damarlar\u0131n i\u00e7 \u00e7eperini koruyucu ve kayganla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bir fonksiyon g\u00f6ren endotel h\u00fccreleri bu muhtemel zararlara m\u00e2ni olmak \u00fczere yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6nceleri basit bir koruyucu h\u00fccre tabakas\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclen endotel h\u00fccreler bug\u00fcn bir\u00e7ok ara\u015ft\u0131rmaya konu olmu\u015ftur.
\n Kan damarlar\u0131; damar d\u00fcz kas\u0131 ve endotel olmak \u00fczere iki temel h\u00fccreden in\u015fa edilmi\u015ftir. Endotel, damar\u0131n i\u00e7 y\u00fcz\u00fcne d\u00f6\u015fenen ve kan ile temasta olan h\u00fccrelerdir. Endotel tabakas\u0131n\u0131n d\u0131\u015f k\u0131sm\u0131nda, damar duvar\u0131n\u0131n kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc olu\u015fturan ve endotelyal katman\u0131 \u00e7evreleyen d\u00fcz kas h\u00fccreleri bulunur. Bu h\u00fccreler damar duvar\u0131n\u0131 sa\u011flamla\u015ft\u0131rmak ve damar\u0131n gerginli\u011fini sa\u011flamakla vazifelidir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde, endotel katman\u0131n\u0131n, sadece kan\u0131n damar d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 engelleyen ve damar duvar\u0131n\u0131 kayganla\u015ft\u0131rarak kan\u0131n ak\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 sa\u011flayan basit mekanik bir i\u00e7 duvar olmad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca, endotel h\u00fccrelerinde \u00fcretilip salg\u0131lanan yirmi be\u015f kadar farkl\u0131 madde damar gerginli\u011finin (tonus) sa\u011flanmas\u0131nda, kan\u0131n p\u0131ht\u0131la\u015fmas\u0131nda, h\u00fccre \u00e7o\u011falmas\u0131nda, damar ge\u00e7irgenli\u011finin d\u00fczenlenmesinde ve ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sisteminin (immun sistem) i\u015fleyi\u015finde vazife g\u00f6r\u00fcrler. 10\u201315 \u03bcm (mikrometre) geni\u015fli\u011finde ve 20\u201325 \u03bcm uzunlu\u011funda olan endotel h\u00fccreler, damar i\u00e7 \u00e7eperine tek s\u0131ral\u0131 tabaka h\u00e2linde yerle\u015ftirilmi\u015ftir. Endotelin yeti\u015fkin insan v\u00fccudunda kaplad\u0131\u011f\u0131 toplam alan, yakla\u015f\u0131k 5.000\u20136.000 m\u00b2; a\u011f\u0131rl\u0131k ise 2,5 kg civar\u0131ndad\u0131r. <\/p>\n
\u0130ltihap durumunda endotel h\u00fccrelerine y\u00fcklenen vazife
\n K\u0131lcal damarlar; atardamar (arteryal) ve toplardamar (ven\u00f6z) sisteminin aras\u0131na yerle\u015ftirilmi\u015f, etraf\u0131nda kas dokusu olmayan, tek s\u0131ra h\u00e2linde dizilmi\u015f endotel h\u00fccrelerinden olu\u015fan, ancak mikroskop alt\u0131nda g\u00f6r\u00fclebilen, uzunlu\u011fu yakla\u015f\u0131k 96.000 km olan bir yap\u0131d\u0131r. Atardamardan gelen kan, k\u0131lcal damarlar vas\u0131tas\u0131yla toplardamara iletilir. Bu esnada kandaki gaz, s\u0131v\u0131 ve besinler damar d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kar\u0131larak \u00e7evredeki h\u00fccre ve dokular\u0131n oksijen ve besin ihtiyac\u0131 kar\u015f\u0131lan\u0131r. Kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda da, h\u00fccre ve dokular\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131km\u0131\u015f s\u0131v\u0131lar ve h\u00fccrelerin at\u0131k maddeleri, k\u0131lcal damar \u00fczerinden toplardamar vas\u0131tas\u0131yla kan dola\u015f\u0131m\u0131na kat\u0131l\u0131r. Akci\u011ferlere gelen kan burada temizlenir. K\u0131lcal damarlardaki bu madde giri\u015f-\u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, endotel h\u00fccre tabakas\u0131n\u0131n ge\u00e7irgenli\u011fi ve k\u0131lcal damar sisteminin her iki taraf\u0131ndaki bas\u0131n\u00e7 dengesiyle d\u00fczenlenir. Kalb yetmezli\u011fi ve iltihap durumunda bas\u0131n\u00e7 dengesizli\u011finden dolay\u0131 damar d\u0131\u015f\u0131na s\u0131v\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda art\u0131\u015f olmakta ve bunun geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc ayn\u0131 nispette olmamakta, bu sebeple o b\u00f6lgede \u015fi\u015flik olu\u015fmaktad\u0131r. Burada \u00f6nemle belirtilmesi gereken husus, bir b\u00f6lgede \u015fi\u015flik, k\u0131zarma, ate\u015flenme ve a\u011fr\u0131 gibi bulgularla fark edilen iltihab\u0131n, zararl\u0131 bir s\u00fcre\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131, aksine v\u00fccuda verilmi\u015f h\u00e2rika bir m\u00fcdafaa sistemi oldu\u011fudur. \u00c7\u00fcnk\u00fc iltihap vesilesiyle, v\u00fccut zararl\u0131 maddelere kar\u015f\u0131 korunmu\u015f ve v\u00fccutta ciddi hasarlar\u0131n meydana gelmesi \u00f6nlenmi\u015f olur. Mesel\u00e2, ar\u0131n\u0131n soktu\u011fu b\u00f6lgede iltihap olu\u015fmas\u0131, ar\u0131 zehrinin b\u00fct\u00fcn v\u00fccuda yay\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nler. Endotel h\u00fccrelerine iltihaplanmada da \u00f6nemli bir vazife verilmi\u015ftir. \u0130ltihap sahas\u0131nda endotel h\u00fccrelerine salg\u0131lat\u0131lan kimyev\u00ee molek\u00fcller damarlar\u0131n geni\u015flemesi y\u00f6n\u00fcnde cevap verilmesine vesile olur ve neticede bu b\u00f6lgeye kan ak\u0131m\u0131 art\u0131r\u0131l\u0131r. Daha sonra iltihaba sebep olan yabanc\u0131 maddenin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesinde kullan\u0131lacak olan l\u00f6kositlerin (akyuvar) tutunmas\u0131 i\u00e7in endotel tabakas\u0131 \u00fczerinde uygun yap\u0131lar haz\u0131rlan\u0131r. Bu \u015fekilde dola\u015f\u0131mdaki h\u00fccrelerden gerekli olanlar yakalan\u0131r ve damar ge\u00e7irgenli\u011finde art\u0131\u015fla beraber kan pl\u00e2zmas\u0131ndaki proteinler ve l\u00f6kositler damar d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131r. <\/p>\n
Tansiyonun dengelenmesinde vazifeli endotel h\u00fccreleri
\n Endotel h\u00fccrelerine salg\u0131lat\u0131lan kimyev\u00ee maddelerle d\u00fcz kas tabakas\u0131 uyar\u0131l\u0131r ve damarlar\u0131n kas\u0131l\u0131p gev\u015femesiyle de damar gerginli\u011fi kontrol edilir. Bundan dolay\u0131 bu h\u00fccrelere tansiyonun (kan bas\u0131nc\u0131) dengelenmesinde de \u00f6nemli bir vazife y\u00fcklenmi\u015ftir. Enfeksiyona ba\u011fl\u0131 olarak kanda bakterilerin dola\u015fmas\u0131 neticesi tansiyonun a\u015f\u0131r\u0131 d\u00fc\u015fmesiyle doku beslenmesinin bozulmas\u0131 (septik \u015fok) gibi hastal\u0131klarda, endotelden fazla miktarda kas gev\u015fetici madde salg\u0131land\u0131\u011f\u0131ndan kan damarlar\u0131nda a\u015f\u0131r\u0131 gev\u015feme ve bunun neticesinde belirgin bir tansiyon d\u00fc\u015fmesi (hipotansiyon) olu\u015fur. Bunun tersine, damar sertli\u011fi (ateroskleroz) gibi hastal\u0131klarda ise, endotel h\u00fccrelerinin fonksiyonlar\u0131ndaki bozulma neticesi, damar gev\u015fetici hususiyeti olan azot oksit (NO) salg\u0131lanmas\u0131ndaki yetersizlikten dolay\u0131 h\u00fccreler, damar gev\u015femesi y\u00f6n\u00fcndeki uyar\u0131lara duyars\u0131z h\u00e2le gelir ve neticede tansiyon y\u00fcksekli\u011fi (hipertansiyon) ortaya \u00e7\u0131kabilir. <\/p>\n
Kanaman\u0131n durdurulmas\u0131nda endotel h\u00fccreleri
\n Kanaman\u0131n durmas\u0131 i\u00e7in, kanayan damar\u0131n daralmas\u0131 gereklidir. Kan kayb\u0131n\u0131n ilk safhalar\u0131nda, bilhassa p\u0131ht\u0131la\u015fman\u0131n tek ba\u015f\u0131na yeterli olamad\u0131\u011f\u0131 kanama durumlar\u0131nda bu \u00e7ok \u00f6nemlidir. Kanamayla birlikte hasar g\u00f6rm\u00fc\u015f endotel h\u00fccrelerine endotelin ad\u0131 verilen madde salg\u0131lat\u0131l\u0131r. Bu maddeyle, kanayan damarlarda daralma ve kanaman\u0131n durdurulmas\u0131 ba\u015flat\u0131l\u0131r. Endotelin denen bu damar daralt\u0131c\u0131 ve kanamay\u0131 durdurucu madde normal damarlara salg\u0131lat\u0131lmaz. S\u00fcnnet olan bir \u00e7ocukta kanaman\u0131n hemen durdurulmas\u0131nda bu madde \u00e7ok \u00f6nemlidir. Yeni do\u011fan bebeklerde g\u00f6bek kordonunun kesilmesi esnas\u0131nda madde salg\u0131lanarak bebe\u011fin kan kaybetmesi \u00f6nlenmi\u015f olur. <\/p>\n
P\u0131ht\u0131la\u015fmada endotel h\u00fccreleri
\n P\u0131ht\u0131la\u015fma esnas\u0131nda endotel h\u00fccrelerine hem p\u0131ht\u0131la\u015fmay\u0131 engelleyici, hem de kolayla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bir vazife verilir. Endotel h\u00fccreleri ba\u015fta trombositler olmak \u00fczere kan h\u00fccrelerinin (alyuvar, akyuvar vb) damar duvar\u0131na yap\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 engelleyen ince bir tabaka olu\u015fturarak damar i\u00e7i p\u0131ht\u0131la\u015fmay\u0131 engelleme vazifesi g\u00f6r\u00fcrler. Endotelin bu vazifeyi yerine getirmesinde rol alan birtak\u0131m fakt\u00f6rler vard\u0131r. Mesel\u00e2 bir boru i\u00e7inden akan suyun h\u0131z\u0131 borunun merkezinde y\u00fcksekken, borunun kenarlar\u0131na do\u011fru azalmaktad\u0131r. B\u00f6ylece suyun i\u00e7indeki madde sebebiyle boru i\u00e7 y\u00fczeyinde zamanla kabukla\u015fma meydana gelmektedir. Damarlarda da i\u00e7 \u00e7epere do\u011fru kan ak\u0131\u015f h\u0131z\u0131 d\u00fc\u015fer. Bu durumda kan\u0131n i\u00e7indeki h\u00fccrelerin damar duvar\u0131nda birikinti olu\u015fturmamas\u0131 i\u00e7in endotel h\u00fccreleriyle kandaki h\u00fccrelerin y\u00fczeylerinin negatif elektrikle y\u00fckl\u00fc yarat\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131ndan kaynaklanan itme kuvveti devreye girer. B\u00f6ylece, negatif y\u00fckl\u00fc iki h\u00fccre zar\u0131n\u0131n birbirini itmesi neticesinde endotel kan h\u00fccreleri damar\u0131n ortas\u0131na do\u011fru itilir ve kan\u0131n birikinti yapmas\u0131na f\u0131rsat verilmez. Ayr\u0131ca, salg\u0131lat\u0131lan prostosiklin (PGI2) adl\u0131 madde ile trombosit h\u00fccresinde yap\u0131 de\u011fi\u015fikli\u011fi ortaya \u00e7\u0131kar; b\u00f6ylece h\u00fccreler damar duvar\u0131na daha az yap\u0131\u015facak bir h\u00e2le gelir ve ayn\u0131 anda damarda da gev\u015feme sa\u011flan\u0131r. Bunlar\u0131n neticesinde kan i\u00e7indeki h\u00fccrelerin b\u00fct\u00fcn damar yata\u011f\u0131 boyunca damar duvar\u0131na yap\u0131\u015fmas\u0131 ve t\u0131kay\u0131c\u0131 p\u0131ht\u0131 olu\u015fturmas\u0131 engellenmi\u015f olur. Endotelde olu\u015facak herhangi bir uzun s\u00fcreli hasar neticesinde (sigara, diyabet ve hipertansiyondaki gibi) bahsedilen koruma ortadan kalkaca\u011f\u0131ndan, damar duvar\u0131nda, endotel alt\u0131nda bulunan yap\u0131lar ile kan h\u00fccrelerinin temas\u0131, bu h\u00fccrelerde p\u0131ht\u0131la\u015fma olu\u015fturacak y\u00f6nde de\u011fi\u015fikli\u011fe sebep olur. Bunun neticesinde damar i\u00e7i p\u0131ht\u0131la\u015fma ile damar t\u0131kan\u0131kl\u0131\u011f\u0131 gibi istenmeyen durumlar ortaya \u00e7\u0131kar ve baz\u0131 ciddi vak\u2019alarda kangren olan uzvun kesilmesi (amp\u00fctasyon) gerekebilir. Burada, endotel h\u00fccrelerinin sadece p\u0131ht\u0131la\u015fmay\u0131 engellemedi\u011fi, ihtiya\u00e7 h\u00e2linde p\u0131ht\u0131la\u015fmay\u0131 kolayla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 da g\u00f6r\u00fclmektedir. Mesel\u00e2 deride bir yaralanma veya kesilme neticesi meydana gelen kanamay\u0131 durdurmak i\u00e7in, daha \u00f6nce bahsedilen mekanizman\u0131n tersine endotel h\u00fccreleri, p\u0131ht\u0131la\u015fmay\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 vazife g\u00f6r\u00fcr ve bu sayede kanama k\u0131sa s\u00fcrede durdurulur.<\/p>\n
Kemik ili\u011fi, karaci\u011fer ve dalakta endotel h\u00fccreleri
\n Kemik ili\u011fi, karaci\u011fer ve dalaktaki k\u0131lcal damarlardaki endotel h\u00fccreleri, il\u00e2h\u00ee bir d\u00fczenleme ile birbirlerine daha gev\u015fek ba\u011flanm\u0131\u015f ve damar ge\u00e7irgenli\u011fi art\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu art\u0131\u015fla, kan ile bu dokular aras\u0131nda madde al\u0131\u015fveri\u015fi \u00e7ok kolayla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve kan\u0131n muhteviyat\u0131n\u0131n devaml\u0131 bir \u015fekilde kontrol\u00fc vazifesini g\u00f6ren bu organlara kan\u0131n daha kolay ula\u015fmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131l\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n
Beyin ve g\u00f6zde endotel h\u00fccreleri
\n Beyin ve g\u00f6z gibi organlardaki endotel h\u00fccreleri ise birbirlerine, kan ile bu dokular aras\u0131nda bir engel olu\u015fturacak \u015fekilde \u00e7ok s\u0131k\u0131 ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6yle ki, beynin ana yak\u0131t\u0131 olan glikoz ve oksijen gibi maddelerin ge\u00e7i\u015finde hi\u00e7bir engelle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lmazken, d\u0131\u015far\u0131dan verilen il\u00e2\u00e7lar da d\u00e2hil olmak \u00fczere bir\u00e7ok kimyev\u00ee madde bu engelin se\u00e7ici ge\u00e7irgenli\u011fine tak\u0131l\u0131r ve kan dola\u015f\u0131m\u0131ndan beyin dokusuna ge\u00e7irilmez. Yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarda, kana d\u0131\u015far\u0131dan verilen bir\u00e7ok maddenin beyin h\u00e2ri\u00e7 hemen b\u00fct\u00fcn dokulara ge\u00e7ti\u011fi tespit edilmi\u015ftir. Fakat bu k\u00fc\u00e7\u00fck ve \u015fuursuz h\u00fccrelere bah\u015fedilen bu m\u00fckemmel koruyucu engel ile beyin, v\u00fccutta cereyan eden bir\u00e7ok menfi tesirden korunmu\u015f olur.
\n B\u00fct\u00fcn bunlardan a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclmektedir ki, k\u00e2inatta oldu\u011fu gibi insan v\u00fccudunda da z\u0131tl\u0131klar el ele, m\u00fckemmel bir nizam i\u00e7inde hayat\u0131n devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Bu nizam i\u00e7inde bir h\u00fccre bile ba\u015f\u0131bo\u015f b\u0131rak\u0131lmazken nas\u0131l olur da en g\u00fczel yarat\u0131lan insan ba\u015f\u0131bo\u015f b\u0131rak\u0131labilir?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Kalb-damar sistemi vas\u0131tas\u0131yla v\u00fccudumuzun en u\u00e7 noktalar\u0131na kadar ula\u015ft\u0131r\u0131lan g\u0131da ve oksijen y\u00fcklenmi\u015f kan, h\u00fccrelerimiz i\u00e7in hayat\u00ee \u00f6neme sahiptir. Dokular\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n giderilmesine vesile olan kan, damarlar i\u00e7inde p\u0131ht\u0131la\u015fmadan akarken, bir yerimiz kesildi\u011finde, burada ak\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kaybetme s\u00fcrecine girer (p\u0131ht\u0131la\u015fma). K\u0131sa bir m\u00fcddet sonra (5 dk. kadar) kanama durdurulur. Rahmeti Sonsuz taraf\u0131ndan kan-damar sistemi i\u00e7ine yerle\u015ftirilen p\u0131ht\u0131la\u015fma …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[6178,6177,6180,6172,6175,6179,6173,2460,2164,6174,6176],"class_list":["post-2448","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-akyuvar","tag-arteryal","tag-ateroskleroz","tag-damardaki-koruma-sistemi","tag-endotel","tag-hipotansiyon","tag-kalb-damar-sistemi","tag-lokositler","tag-oksijen","tag-pihtilasma","tag-venoz"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2448","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2448"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2448\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2448"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2448"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2448"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}