TANIMLAR: Ekoloji, bug\u00fcn \u00e7ok say\u0131da bilim dal\u0131n\u0131n \u00e7ekirde\u011fini olu\u015fturmaktad\u0131r. \u00c7evre \u015fartlar\u0131 i\u00e7inde tek bir canl\u0131n\u0131n incelenmesine \u201cotekoloji\u201d, farkl\u0131 canl\u0131 t\u00fcrlerinin olu\u015fturdu\u011fu topluluklar\u0131n incelenmesine \u201csinekoloji \u201d denmektedir.<\/p>\n
1935 y\u0131l\u0131ndan itibaren, bir b\u00f6lgede bulunan b\u00fct\u00fcn canl\u0131lar ve bunlar\u0131n cans\u0131z \u00e7evrelerini ifade etmek i\u00e7in \u201cEkosistem\u201d kelimesi kullan\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7evre ve sistem kelimelerinin birle\u015ftirilmesiyle olu\u015fturulan ekosistem kelimesinin a\u00e7\u0131k bir ifadesi olarak yer k\u00fcreden bahsetmek gerekir. Ger\u00e7ekte yer k\u00fcre en b\u00fcy\u00fck bir ekosistemi olu\u015fturmaktad\u0131r. Ekosistem i\u00e7inde daha k\u00fc\u00e7\u00fck boyutlu ekosistemlerde bulunmaktad\u0131r. Orman, da\u011f, ova, \u00e7ay\u0131r, hububat, do\u011fal hayvanlar\u0131n her biri ayr\u0131 ayr\u0131 ekosistemi olu\u015fturmaktad\u0131r. <\/p>\n
Ekosistemi olu\u015fturan \u00f6\u011feler, ba\u015fl\u0131ca d\u00f6rt gurupta toplan\u0131r.<\/p>\n
1-Cans\u0131z varl\u0131klar. (inorganik ve organik maddeler)
\n 2-Primer \u00fcreticiler. (ye\u015fil bitkiler)
\n 3-T\u00fcketiciler (bitkisel ve hayvansal maddeleri yiyenler)
\n 4-Ayr\u0131\u015ft\u0131c\u0131lar (bakteri ve mantarlar)<\/p>\n
Ekosistem i\u00e7indeki do\u011fal dengeye \u201cekosistem dengesi\u201d denir. Do\u011fal denge bozuldu\u011funda, ekosistem dengesi bozulur ve ekolojik sorunlar ortaya \u00e7\u0131kar. Mevcut ekosistemin bozulup ortadan kalkmas\u0131 ve daha sonra bozulan bu ekosistemin yerine yeni bir ekosistemin olmas\u0131 olay\u0131na s\u00fckseyon (yerine alma) denir. Yer k\u00fcre i\u00e7inde en fazla ekosistem dengesini bozan en etkili canl\u0131, \u015f\u00fcpesiz ki insand\u0131r. \u0130nsan n\u00fcfusu ve faaliyetleri artt\u0131k\u00e7a ekosistem dengesi bozulmaktad\u0131r. \u0130nsanlar d\u0131\u015f\u0131nda bitkiler veya hayvanlarda ekosistem dengesini bozabilirler. Tar\u0131m b\u00f6lgesinde ku\u015f t\u00fcrlerinin a\u015f\u0131r\u0131 \u00e7o\u011falmas\u0131, hububat \u00fcretimini olumsuz etkiler. Yine ku\u015f t\u00fcrlerinin a\u015f\u0131r\u0131 oranda azalmas\u0131 da, ku\u015flarla beslenen zararl\u0131 b\u00f6ceklerin \u00e7o\u011falmas\u0131na yol a\u00e7ar. Ancak, t\u00fcm bu geli\u015fmelerde insan\u0131n katk\u0131s\u0131 \u00e7ok b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Ger\u00e7ekte insan\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 do\u011fal bir ortamda, ekosistem dengesi pek fazla bozulmaz.<\/p>\n
H\u00fccrenin, organizmalar\u0131n temel \u00f6\u011fesi olmak gibi, ekosistemlerde do\u011fal ortam\u0131n birimlerini olu\u015fturur. Her ekosistem, biyosenoz ad\u0131 verilen bir canl\u0131lar toplulu\u011fundan olu\u015fur; bunlar, \u00e7evrenin ve bu \u00e7evrede h\u00fck\u00fcm s\u00fcren ko\u015fullar\u0131n nispi homojenli\u011fiyle belirgin, biyotop ad\u0131 verilen bir alanda ya\u015far. Bir biyosenoz i\u00e7inde \u00fc\u00e7 b\u00fcy\u00fck kategori
\n s\u00f6z konusudur. \u00d6nce besin zincirinin temelini olu\u015fturan birincil \u00fcreticiler (klorofilli ye\u015fil bitkiler); sonra birinci basamaktan (ot\u00e7ul hayvanlar), ve ikinci basamaktan t\u00fcketiciler (et\u00e7il hayvanlar),ve nihayet minarele\u015ftiriciler (bakteriler, mantarlar) Ekosistemin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 bir madde ve besin zincirleri (beslenme zincirleri de denir.) aras\u0131ndan, s\u00fcrekli enerji ak\u0131\u015f\u0131yla kendini belli eder.<\/p>\n
Ekosistemler bir \u00e7ok d\u00fczeye g\u00f6re ele al\u0131nabilir. Biyomlar b\u00fcy\u00fck biyocografi b\u00f6lgelere (tropikal orman, tudra, savan vb) tekab\u00fcl eder. Bir alt d\u00fczeyde, ekosistemler manzaran\u0131n bir tak\u0131m parsellerinin (bir bu\u011fday tarlas\u0131, bir ormanl\u0131k kesim vb) temsil eder. Daha da alt bir d\u00fczeyde, mikroekosistemler (bir k\u0131y\u0131 kayal\u0131\u011f\u0131, bir kara yosun toplulu\u011fu vb.) gelir.<\/p>\n
Ekolojinin temel ve ayn\u0131 zamanda tan\u0131mlanmas\u0131 en zor kavramlar\u0131ndan biri, bir t\u00fcr\u00fcn ekolojik ortam\u0131 kavram\u0131d\u0131r; bu, s\u00f6z konusu olan t\u00fcr\u00fcn fizyolojik ihtiya\u00e7lar\u0131na, ya\u015fam bi\u00e7imine ve uyum sa\u011flama niteliklerin ba\u011fl\u0131 \u00e7e\u015fitli parametrelerle belirlenir. B\u00f6ylece ekolojik ortam, basit bir bar\u0131nak kavram\u0131n\u0131n \u00f6tesinde, t\u00fcr\u00fcn ekosistemdeki rol\u00fcn\u00fc yerini belirler.<\/p>\n
EKOS\u0130STEMLER\u0130N BOYUTLARI<\/p>\n
Gezegen \u00f6l\u00e7e\u011finde, yerk\u00fcrenin b\u00fct\u00fcn canl\u0131 varl\u0131klar\u0131 i\u00e7eren d\u0131\u015f katman\u0131 olan biyosfer, en y\u00fcksek t\u00fcmle\u015fme d\u00fczeyini temsil eder. Bir ilk b\u00f6lgesel ay\u0131r\u0131m biyomlar\u0131 betimlenmeye imkan verir. Bunlar, ger\u00e7ek karasal makro ekosistemler diyebilece\u011fimiz biyocografi ve iklimsel b\u00f6lgelere denk d\u00fc\u015fer. (Tudra, tayga, \u0131l\u0131man iklim orman\u0131, s\u0131cak \u00e7\u00f6ller, savan tropikal orman vb) <\/p>\n
Daha k\u00fc\u00e7\u00fck b\u00f6l\u00fcmlere ay\u0131rma, daha \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc boydaki ekosistemleri belirler. Bir tak\u0131m basit fizyonomik \u00f6l\u00e7\u00fctler, her biri bir ekosistem olu\u015fturuyormu\u015f\u00e7as\u0131na, herhangi bir arazinin, bir batakl\u0131\u011f\u0131n, bir orman\u0131n veya bir \u00e7ay\u0131r\u0131n sezgisel olarak belirlenmesini sa\u011flar.
\n Daha da k\u0131s\u0131tl\u0131 b\u00fct\u00fcnler olan mikro ekosistemler ayn\u0131 \u015fekilde tan\u0131mlanabilir. Bir yosun tutam\u0131, hatta su dolu ve a\u011fz\u0131 iyice kapal\u0131 bir cam t\u00fcp i\u00e7inde yer alan bir tatl\u0131 su salyangozu ile bir elodea dal\u0131ndan olu\u015fan yapay bir sistem, birer mikroekosistemdir. S\u00f6z konusu bu yap\u0131lar daha b\u00fcy\u00fck sistemler i\u00e7inde bir araya gelip b\u00fct\u00fcnle\u015ferek ve b\u00f6ylece t\u00fcm ekosistemleri niteleyen ba\u011fl\u0131 ekosistemleri niteleyen \u00f6zerklik ilkesine uyarak, kendi kendine yetebilir.<\/p>\n
\u00c7o\u011fu zaman yanl\u0131\u015f olarak, b\u00fct\u00fcnleme par\u00e7alar\u0131 ekosistem olarak belirtilir; Mesela toprak ekosistemlerden s\u00f6z edilir; Oysa toprak, olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k olan yap\u0131s\u0131na
\n ra\u011fmen asl\u0131nda di\u011fer sistemlerden gelecek organik maddelere tamamen ba\u011f\u0131ml\u0131d\u0131r. Bu terim, zaman zaman kentler konusunda (kentsel ekosistem) bile kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Oysa burada, t\u00fcm\u00fcyle di\u011fer ekosistemlerden ve \u00f6zelliklede kent sakinlerine beslenme yoluyla enerji sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in, tar\u0131m ekosistemlerinden gelen d\u0131\u015f katk\u0131lara ba\u011f\u0131ml\u0131 bir b\u00fct\u00fcn s\u00f6z konusudur.\u201cTar\u0131m ekosistemleri\u201d (ekili alanlar,meralar) ormanlar\u0131n \u00e7o\u011fu insan taraf\u0131ndan y\u00f6netilen basitle\u015ftirilmi\u015f veya di\u011fer anlamda yapayla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ekosistemlerdir. \u0130nsan\u0131n denetimi alt\u0131ndaki bu sistemlerin i\u015fleyi\u015finde, tamamen do\u011fal olan ekosistemin i\u015fleyi\u015fleriyle ayn\u0131d\u0131r; ama insano\u011flunun \u00fcretimi art\u0131rma gayretleri, \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imlerde, s\u00f6z konusu ekosisteme bir \u00e7ok enerji katk\u0131s\u0131yla yap\u0131l\u0131r;(g\u00fcbreler, tar\u0131m koruma ila\u00e7lar\u0131 (pestisit) makineleri \u00e7al\u0131\u015ft\u0131ran yak\u0131t vb)<\/p>\n
Bilim adamlar\u0131 taraf\u0131ndan, astronotlar\u0131n i\u00e7inde ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrecek olduklar\u0131, d\u0131\u015f ortamdan \u00f6zerk olarak \u00e7al\u0131\u015fan uzay kaps\u00fclleri tamamen yapay ekosistemler bile tasarlanm\u0131\u015ft\u0131r. ABD\u2019deki Arizona \u00e7\u00f6l\u00fcnde kurulan Biyosfer I ve Biyosfer II adl\u0131 b\u00fcy\u00fck kapal\u0131 seralar da ayn\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131n \u00fcr\u00fcnleridir. Ama ara\u015ft\u0131rma, seralarda her \u015feye ra\u011fmen, \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc zor kararl\u0131l\u0131k, ayarlama ve denge problemleri ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f, i\u015fler umuldu\u011fu gibi gitmemi\u015ftir.<\/p>\n
EKOS\u0130STEMLER\u0130N \u00d6RG\u00dcTLENMES\u0130<\/p>\n
B\u0130R EKOS\u0130STEM \u0130\u00c7\u0130NDE \u00dcSTLENM\u0130\u015e OLDUKLARI
\n ROLLERE G\u00d6RE B\u0130YOSENUZUN \u00c7E\u015e\u0130TL\u0130 CANLI
\n T\u00dcRLER\u0130 \u00dc\u00c7 B\u00dcY\u00dcK KATEGOR\u0130YE AYRILIR.<\/p>\n
Ekosistemde her t\u00fcrl\u00fc enerji aktar\u0131m\u0131n\u0131n temelinde birincil \u00fcreticiler yer al\u0131r. S\u00f6z konusu bu canl\u0131lar, fotosentez yoluyla kendi \u00f6z organik maddelerini haz\u0131rlamak \u00fczere g\u00fcne\u015f enerjisini kullana bilen tek t\u00fcr olan klorofilli ye\u015fil bitkilerdir.<\/p>\n
T\u00fcketiciler klorofilli bitkilerin fotosentez etkinli\u011fi sonucu olu\u015fan maddeye ba\u011f\u0131ml\u0131 olan hayvanlard\u0131r, Bu canl\u0131lar enerjilerini ve yap\u0131ta\u015flar\u0131n\u0131 bu maddelerden al\u0131rlar.<\/p>\n
-Birinci basamaktan t\u00fcketiciler (ot\u00e7ul hayvanlar, ot yiyerek beslenen b\u00f6cekler) yaln\u0131z bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fcyle beslenir.<\/p>\n
-\u0130kinci basmaktan t\u00fcketiciler \u00f6ncekilerin s\u0131rt\u0131ndan ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr. Yani ot\u00e7ullar\u0131 yiyerek beslenir.(\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc basamaktan t\u00fcketiciler tan\u0131mlanmas\u0131na kadar da gidilebilir; et\u00e7illerle beslenen et\u00e7iler.)
\n -\u201cAyr\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar\u201d grubu, beslenmek i\u00e7in \u00f6l\u00fc organik maddeyi par\u00e7alayan organizmalardan olu\u015fur; Bu durumda bunlarda t\u00fcketiciler s\u0131n\u0131f\u0131na girer,<\/p>\n
-Son olarak Minarele\u015ftiriciler (bakteriler, mantarlar) bir biyosenoz i\u00e7inde yer alan \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00fcy\u00fck organizma kategorisidir. Bunlar, organik maddeleri ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131r ve bunlar\u0131n anorganik anorganik elementlerini, daha sonra yeniden, fotosentez yapan bitkilerin so\u011furmas\u0131 i\u00e7in a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131r.<\/p>\n
\u00d6zellikle birinci veya ikinci basamaktan t\u00fcketiciler i\u00e7in, belirli bir kategoriye ait olman\u0131n belirlenmesi her zaman kolay de\u011fildir; baz\u0131 t\u00fcrler (hep\u00e7iller) her iki gruba da girer; Mesela insan; di\u011ferleri i\u00e7in rejim,mevsimlere (mesela tilki) veya geli\u015fme evrelerine g\u00f6re (mesela kelebek) de\u011fi\u015fir. Ekosistemin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, besin zincirlerindeki enerji ak\u0131\u015f\u0131yla sa\u011flan\u0131r. \u00d6te yandan kimyasal elementlerin (karbon, oksijen, azot, potasyum….) \u00e7evrimlerinin varl\u0131\u011f\u0131yla da nitelenir. Her t\u00fcr \u00e7evrim, elementin bir rezervuardaki (toprak, topra\u011f\u0131n \u00e7\u00f6zeltisi atmosfer) varl\u0131\u011f\u0131ndan yola \u00e7\u0131k\u0131larak betimlenebilir. Birincil \u00fcreticiler b\u00f6ylece, organik madde i\u00e7ine dahil olarak, elementleri \u00e7evrime sokarak i\u015fte bu rezervuar i\u00e7inde yer al\u0131r; sonra elementler besin zincirleri i\u00e7inde dola\u015f\u0131ma girer ve minarele\u015ftiricilerin etkisiyle yeniden rezervuara d\u00f6ner.<\/p>\n
T\u00dcRLER\u0130N EKOS\u0130STEMLERDEK\u0130 ROL\u00dc HER T\u00dcR\u00dcN
\n EKOS\u0130STEMDEK\u0130 YA\u015eAM KO\u015eULLARI ONA \u00d6ZG\u00dc EKOLOJ\u0130K
\n ORTAMINI BEL\u0130RLER.\u0130K\u0130 T\u00dcRL\u00dc KOM\u015eU EKOLOJ\u0130K ORTAMLARI
\n PAYLA\u015eTI\u011eINDA REKABETE G\u0130R\u0130\u015eEB\u0130L\u0130R.<\/p>\n
Her canl\u0131 t\u00fcr\u00fc belirli ekolojik bir ortamda nitelenir. Bu terim s\u00f6z konusu olan t\u00fcr taraf\u0131ndan yerine getirilen \u201ci\u015flev\u201d i g\u00f6sterir ve bu durumda, sadece bir bar\u0131na\u011f\u0131n\u0131 simgelemez. Bir canl\u0131 t\u00fcr\u00fcn\u00fcn ekolojik ortam\u0131, \u00f6zellikle i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ekosistemin besin a\u011f\u0131nda, bu a\u011f\u0131n a\u015fama d\u00fczeni i\u00e7inde ald\u0131\u011f\u0131 yerle kendini g\u00f6sterir.(bu durumda ekolojik ortam, bir bireyin toplumdaki i\u015flevine ve bu i\u015flevi nedeniyle toplumda edindi\u011fi yere benzetilebilir.) En \u00e7a\u011fda\u015f yakla\u015f\u0131mla, bir t\u00fcr\u00fcn ekolojik ortam\u0131 kavram\u0131 bu t\u00fcr\u00fcn ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ve \u00fcreyerek kendini yeniledi\u011fi ko\u015fullar b\u00fct\u00fcn\u00fc olarak tan\u0131mlan\u0131r.<\/p>\n
Ekolojik ortam\u0131n geni\u015flik derecesi, \u00e7ok \u00e7e\u015fitli ko\u015fullara uyum sa\u011flayabilen genel t\u00fcrleri ve ancak az say\u0131da ve k\u0131s\u0131tl\u0131 ko\u015fullara uyum sa\u011flayabilen \u00f6zel t\u00fcrleri ay\u0131rt etmeye imkan verir. \u0130nsan, en \u00fcst\u00fcn dereceden genel bir t\u00fcrd\u00fcr; gezegenimizin hemen her k\u00f6\u015fesinde ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilmektedir. Oysa baz\u0131 evcil hayvanlar tam anlam\u0131yla \u00f6zeldir. \u00c7o\u011fu zaman bir \u00e7ok t\u00fcr, ayn\u0131 ortam\u0131n veya \u00e7ok yak\u0131n iki ortam\u0131n payla\u015f\u0131m\u0131 i\u00e7in rekabete giri\u015febilir. Her t\u00fcr ortam\u0131n \u201cBoyut\u201duna ba\u011fl\u0131 bir \u00fcreme stratejisine sahiptir; burada s\u00f6z konusu ortam, ayr\u0131ca g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nan t\u00fcr\u00fcn n\u00fcfus d\u00fczeyini de \u015fartland\u0131r\u0131r.
\n Ayn\u0131 ekosistem de ya\u015fayan t\u00fcrler aras\u0131nda, bir \u00e7ok ili\u015fki tipi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu ili\u015fkileri belirleyen ba\u015fl\u0131ca fakt\u00f6r, s\u00f6z konusu ekosistemin beslenme zincirinde, ayn\u0131 d\u00fczeye ait olma veya olmama durumudur. Beslenme d\u00fczeyleri farkl\u0131 oldu\u011fundan ili\u015fkiler \u00e7o\u011fu zaman ar-avc\u0131 tipinde \u015fekillenir, yani bir d\u00fczeyin bireyleri, beslenmek i\u00e7in bir alt d\u00fczeye ihtiya\u00e7 duyar.buna kar\u015f\u0131l\u0131k ayn\u0131 beslenme d\u00fczeyi i\u00e7inde ayn\u0131 besin kayna\u011f\u0131n\u0131n kullan\u0131m\u0131 konusunda \u00e7o\u011fu zaman rekabet vard\u0131r. Bu rekabet, ayn\u0131 t\u00fcr\u00fcn bireyleri aras\u0131nda (t\u00fcrler i\u00e7in rekabet) her zaman ortaya \u00e7\u0131kar, ama zaman zaman yak\u0131n ekolojik ortamlarda ya\u015fayan farkl\u0131 t\u00fcrler aras\u0131nda da g\u00f6r\u00fclebilir. (t\u00fcrler aras\u0131 rekabet) Bunun d\u0131\u015f\u0131nda, t\u00fcrler aras\u0131ndaki di\u011fer ili\u015fkilerde, \u00f6zel ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k bi\u00e7imleri g\u00f6r\u00fcl\u00fcr; (asalakl\u0131k, ortakya\u015fama, ortak\u00e7\u0131l\u0131k.)
\nEKOS\u0130STEMLER NEDEN DE\u011e\u0130\u015e\u0130YOR VE BOZULUYOR.<\/p>\n
Ekosistemin olu\u015fturan canl\u0131 ve cans\u0131z varl\u0131klar aras\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fki vard\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla ekosistemdeki her \u00f6\u011fe canl\u0131lar\u0131n ya\u015famlar\u0131, \u00e7o\u011falmalar\u0131, g\u00f6\u00e7leri ya da \u00f6l\u00fcmleri \u00fczerinde etkili olur. Ya\u015fam i\u00e7in gerekli olana temel \u00f6\u011feler toprak, hava, su ve \u0131\u015f\u0131kt\u0131r. Temel \u00f6\u011feler bir yandan ekosistemde ya\u015fam\u0131n s\u00fcreklili\u011fini sa\u011flarken di\u011fer yandan ekosistemlere b\u00fcy\u00fck zararlar veren afetlere de yol a\u00e7abilirler. \u00d6rne\u011fin; depremler, yanarda\u011f patlamalar\u0131, seller, kurakl\u0131k, kas\u0131rgalar, ve f\u0131rt\u0131nalar temel \u00f6\u011felerden kaynaklanan belli ba\u015fl\u0131 do\u011fal afetlerdir. <\/p>\n
EKOS\u0130STEM\u0130N DO\u011eAL \u00d6ZELL\u0130KLER\u0130<\/p>\n
Ekosistemler, kara ekosistemleri ve su ekosistemi olarak iki grupta incelenir. Ormanlar, \u00e7ay\u0131rlar ve \u00e7\u00f6llerin her biri bir ekosisteme \u00f6rnektir. Bu ekosistemde en \u00f6nemli etkendir. (Toprak, hava,nem,\u0131\u015f\u0131k ve sudur.) su ekosistemi okyanus, deniz, g\u00f6l,nehir, \u0131rmak ve sulak alanlar\u0131 kapsar. Su ekosisteminde en \u00f6nemli etkenler s\u0131cakl\u0131k, oksijen, mineraller ve \u0131\u015f\u0131kt\u0131r.<\/p>\n
Kara ve su ortamlardaki \u0131\u015f\u0131k, s\u0131cakl\u0131k, nem,tuzluluk vb. ko\u015fullar mevsimlere g\u00f6re de\u011fi\u015febilir. G\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131n geli\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n mevsimlere g\u00f6re de\u011fi\u015fmesi ortam\u0131n azalmas\u0131 kara ve sularla buharla\u015fmay\u0131 art\u0131r\u0131r. Karalardaki nem oran\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrebilir. Su ortam\u0131nda buharla\u015fan ise tuzluluk oran\u0131n\u0131n y\u00fckselmesine neden olabilir.<\/p>\n
Mevsimlere ba\u011fl\u0131 de\u011fi\u015fiklikler ekosistemlerde yen alan canl\u0131lar\u0131n ya\u015famsal d\u00fczenini de ekiler. \u00d6rne\u011fin; kas\u0131m pat\u0131 ve patates gibi bitkiler ilkbahar ve yaz mevsimlerinde ve sonbahar aylar\u0131nda a\u00e7ar. <\/p>\n
KARAR EKOS\u0130STEM\u0130<\/p>\n
Kara ekosistemlerinin bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fc, b\u00fcy\u00fck iklim ku\u015faklar\u0131na g\u00f6re, yerk\u00fcrenin biyom olarak adland\u0131r\u0131lan bitki olu\u015fumlar\u0131ysa enlemlere g\u00f6re da\u011f\u0131l\u0131r. Mesela Kuzey yar\u0131k\u00fcrede buzul b\u00f6lgesini tundra izleri; g\u00fcneye gidildik\u00e7e tayga ve daha sonrada tropikal ormanlar gelir. Bu ku\u015faklar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, farkl\u0131 y\u00fcksekliklerde farkl\u0131 ku\u015faklar\u0131 bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Y\u00fckseldik\u00e7e, s\u0131n\u0131rlar\u0131 b\u00f6lgelere g\u00f6re de\u011fi\u015fiklik g\u00f6steren bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fc katlar\u0131 birbirini izler.
\n \u0130nsanlar yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn do\u011fal bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fc b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde etkiler. \u0130nsan etkinlikleri tar\u0131msal alanlar\u0131n olu\u015fmas\u0131na katk\u0131da bulunur. Tar\u0131m ve hayvanc\u0131l\u0131k yap\u0131lan b\u00f6lgeler, tar\u0131m ekosistemleri olarak adland\u0131r\u0131lan basitle\u015ftirilmi\u015f ve biyolojik \u00e7e\u015fitlili\u011fi azalt\u0131lm\u0131\u015f ekosistemlere d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu ekosistemlerin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 b\u00fct\u00fcn\u00fcyle d\u0131\u015fardan enerji veya malzeme katk\u0131s\u0131na (topra\u011f\u0131n i\u015flenmesi g\u00fcbre ve pestisitler gibi) ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Kara ekosistemlerinin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde iklim taraf\u0131ndan y\u00f6nlendirilir; Zaten iklim bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fcn ya\u015fam s\u00fcresini de belirler.Ekvatordan kutuplara do\u011fru gidildik\u00e7e birincil ve ikinci \u00fcretkenlik d\u00fczeylerinde ciddi bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f g\u00f6zlenir. Tundralarda h\u00fck\u00fcm s\u00fcren sert iklim ko\u015fullar\u0131, topra\u011f\u0131n \u00e7ok uzun s\u00fcre (9-10 ay\u0131) su dola\u015f\u0131m\u0131n\u0131 engelleyecek bi\u00e7imde donmas\u0131yla kendini g\u00f6sterir. Buradaki bitkisel olu\u015fumlar (bodur bitkiler, a\u011fa\u00e7 yoklu\u011fu) donar ve r\u00fczgara uyum sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r ve b\u00f6lgenin faunas\u0131 fakirdir.<\/p>\n
Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, tropikal ku\u015faktaki ormanlar y\u0131l boyunca fazla de\u011fi\u015fmeyen, \u00e7ok uygun iklim ko\u015fullar\u0131ndan yararlan\u0131r. Biyolojik etkinli\u011fin aral\u0131ks\u0131z s\u00fcrmesi sayesinde bu ku\u015fakta birinci \u00fcretkenlik en \u00fcst d\u00fczeydedir ve minarelerin yeniden \u00e7evrime girme h\u0131z\u0131 \u00e7ok y\u00fcksektir. Bitki olu\u015fumlar\u0131n\u0131n ve hayvanlar\u0131n inan\u0131lmaz \u00e7e\u015fitlili\u011fi, bu ortamlarda karma\u015f\u0131k zincirlerinin geli\u015fmesini sa\u011flar. \u00d6te yandan g\u00f6l ve g\u00f6let k\u0131y\u0131lar\u0131, turbal\u0131klar gibi k\u0131talar i\u00e7lerindeki nemli b\u00f6lgeler, insan\u0131n bask\u0131s\u0131 sonucu, \u00f6nemini kaybetmi\u015ftir. Oysa ger\u00e7ekte bu y\u00f6reler,biyolojik \u00e7e\u015fitlili\u011fi y\u00fcksek, \u00e7ok say\u0131da t\u00fcr\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan birincil \u00f6neme sahip b\u00f6lgelerdir. <\/p>\n
DE\u011e\u0130\u015e\u0130K B\u0130TK\u0130 \u00d6RT\u00dcLER\u0130N\u0130N B\u0130YOSFERLERDEK\u0130 DA\u011eILIMI<\/p>\n
Yery\u00fcz\u00fcndeki b\u00fcy\u00fck iklim b\u00f6lgelerine kar\u015f\u0131l\u0131k gelen biyomlar, kuzey yar\u0131mk\u00fcre de daha belirgin olmak \u00fczere, enlemlere ba\u011fl\u0131 ku\u015faklar bi\u00e7iminde d\u00fczenlenmi\u015ftir.
\n Biyosferi olu\u015fturan e\u015fitli ekosistemlerin kaplad\u0131\u011f\u0131 alan, bir\u00e7ok metrekare ile y\u00fcz binlerce kilometre kara aras\u0131nda de\u011fi\u015fir. Bununla birlikte b\u00fcy\u00fck veya k\u00fc\u00e7\u00fck her ekosistemde t\u00fcrde\u015f ekolojik ko\u015fullar h\u00fck\u00fcm s\u00fcrer ve kendine \u00f6zg\u00fc canl\u0131 t\u00fcrlerinin <\/p>\n
olu\u015fturdu\u011fu topluluklar ya\u015far. Gezegen d\u00fczeyinde bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, b\u00fcy\u00fck bitkisel olu\u015fumlar\u0131 temsil eden biyomlar ay\u0131rt edebilir. Asl\u0131nda, ekosistemler aras\u0131ndaki ayr\u0131m \u00e7o\u011funlukla, egemen bitki \u00f6rt\u00fcs temelinde yap\u0131l\u0131r ve yerk\u00fcredeki b\u00fcy\u00fck ekolojik b\u00f6l\u00fcmler konusunda da genellikle bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fc temel al\u0131r. Biyomlar, bitki topluluklar\u0131 (fitosenoz) ile hayvan topluluklar\u0131n\u0131 (zoosenoz) i\u00e7eren ekosistemlerin bir araya gelmesiyle olu\u015fur. Kararlar\u0131 kaplayan bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fcn b\u00fcy\u00fck iklim ku\u015faklar\u0131na g\u00f6re da\u011f\u0131lmas\u0131na benzer bi\u00e7iminde, biyomlar da ekvatora g\u00f6re da\u011f\u0131lmas\u0131na benzer bi\u00e7iminde, da\u011f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu da\u011f\u0131l\u0131m, kara y\u00fcz\u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcn\u00fcn az oldu\u011fu G\u00fcney Yar\u0131mk\u00fcre\u201dye oranla Kuzey Yar\u0131k\u00fcre\u201dde daha belirgindir.<\/p>\n
Ekvator ku\u015fa\u011f\u0131nda tropikal ormanlar neredeyse kesintisiz bir \u00e7izi\u011fi olu\u015fturur. Ekvator alt\u0131 ku\u015fakta kurak mevsimin daha uzun s\u00fcrmesi, bu b\u00f6lgede iklim uygun ormanlar\u0131n, savanlar\u0131n ve a\u015f\u0131r\u0131 kurak olan kesimlerde de \u00e7\u00f6llerin olu\u015fmas\u0131na neden olmu\u015ftur. Bunun ard\u0131ndan, 35 \u0131nc\u0131 kuzey ve g\u00fcney enlemleri y\u00f6resinde, \u0131l\u0131man iklim ku\u015fa\u011f\u0131na, \u00f6zg\u00fc Akdeniz tipi biyomlar bulunur. Ortam enlem ku\u015fa\u011f\u0131, tropofil a\u011fa\u00e7lar\u0131n olu\u015fturdu\u011fun ormanlar\u0131 bar\u0131nd\u0131r\u0131r; kuzeye do\u011fru bu bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fc yerini \u00f6nce \u0131l\u0131man \u00e7ay\u0131rlara (bozk\u0131r) ve yer kuzeyin kozalakl\u0131 ormanlar\u0131na (tayga) b\u0131rak\u0131r. Tundralar ise, Arktika ve Antantika buzul ku\u015fa\u011f\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131r\u0131nda (66-33 enlemi) yer al\u0131r. S\u00f6z konusu bu hat do\u011fal bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fcn de s\u0131n\u0131r\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Ekosistem ku\u015faklar\u0131 aras\u0131nda, arazinin y\u00fcksekli\u011fine g\u00f6re olu\u015fan ayr\u0131m daha da belirgindir. <\/p>\n
DEN\u0130Z EKOS\u0130STEM\u0130<\/p>\n
O\u015e\u0130NOGRAFLAR BU ORTAMI FARKLI EKOLOJ\u0130K \u00d6ZELL\u0130KLER\u0130NE
\n G\u00d6RE \u201cALANLARA\u201d VE \u201cB\u00d6LGELERE\u201d AYIRARAK \u0130NCELENMEY\u0130
\n TERC\u0130H EDERLER.<\/p>\n
Ekolojik \u015fartlar\u0131 b\u00fcy\u00fck bir \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6steren deniz ortam\u0131 homojen bir b\u00fct\u00fcn olarak ele almak, bilimsel a\u00e7\u0131dan \u00e7ok k\u0131s\u0131tl\u0131 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na neden olur. \u00f6ncelikle iki b\u00fcy\u00fck okyanus alan\u0131 ay\u0131rt edilmektedir.b\u00fct\u00fcn\u00fcyle denizleri olu\u015fturan \u201csu k\u00fctlesi\u201d ve k\u0131y\u0131lardan derin abis \u00e7ukurlar\u0131na kadar dipleri kapsayan \u201cdip alan\u0131\u201d ;Dip alan\u0131 derinli\u011fine g\u00f6re \u00fc\u00e7e ayr\u0131l\u0131r.
\n -0-200 metreler aras\u0131nda uzanan ve okyanuslar\u0131n taban\u0131n\u0131n y\u00fczde 7,6 s\u0131n\u0131 olu\u015fturan k\u0131ta sahanl\u0131\u011f\u0131;<\/p>\n
-200 metreden 2000 metreye kadar uzanan dipteki ani e\u011fim b\u00f6lgesinden meydana gelen ve taban\u0131n y\u00fczde 8,1 ni olu\u015fturan k\u0131ta \u015fevi; ve nihayet okyanuslar\u0131n taban\u0131n\u0131n y\u00fczde 84,3 \u00fcn\u00fc meydana getiren abisler. (2000-6000 metre) ve \u00e7ukurlar (6000 metreden
\n bilinen en derin yer olan mariana \u00e7ukurunda 11.000 metreye kadar) Gelgite maruz kalan ve hatta dalga serpintisiyle \u0131slanan k\u0131y\u0131 \u015feritleri de okyanus alan\u0131na dahil edilmektedir. Ger\u00e7ekten de bu b\u00f6lgelerde ya\u015fayan organizmalar, gerek gelgitler s\u0131ras\u0131nda birbirini ard\u0131nca su alt\u0131nda ve su \u00fcst\u00fcnde kalarak, gerek ortam\u0131n y\u00fcksek tuzlulu\u011fu sebebiyle, okyanus etkilerine maruz kalmaktad\u0131r.<\/p>\n
Okyanuslar\u0131 ve denizleri olu\u015fturan su k\u00fctlesi ikiye ayr\u0131lan k\u0131ta sahanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6rten y\u00fczey sular\u0131 ve 200 metrenin alt\u0131nda kalan dip sular\u0131 bu d\u00fczeylerde su k\u00fctlesi, g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131n n\u00fcfuz etmesi derecesine ve mevsimlik s\u0131cakl\u0131k de\u011fi\u015fimlerine ba\u011fl\u0131 olarak d\u00fc\u015fey bir ekolojik katmanla\u015fma g\u00f6sterir. I\u015f\u0131\u011f\u0131n ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 epipelojik b\u00f6lge, \u0131\u015f\u0131k miktar\u0131n\u0131n, bitkilerin fotosentez yapabilmesi i\u00e7in yeterli oldu\u011fu 0 ila 50-100 metrelik y\u00fczey sular\u0131na tekab\u00fcl eder. S\u00f6z konusu bu b\u00f6lgenin alt\u0131nda dip bitkileri ve fitoplankton ya\u015fayamaz; yanl\u0131zca et\u00e7iler veya \u00e7\u00fcr\u00fck\u00e7\u00fcl beslenen hayvan t\u00fcrleri canl\u0131 kalabilir.<\/p>\n
Okyanus ekosisteminin alt b\u00f6l\u00fcmlere ayr\u0131lmas\u0131, kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan ekolojik \u015fartlar\u0131n \u00e7e\u015fitlili\u011fiyle ili\u015fkilidir; organizmalar\u0131n uyum mekanizmas\u0131 ve \u00fcretkenli\u011fi bir b\u00f6lgeden di\u011ferine belirgin farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6sterir.<\/p>\n
Deniz Canl\u0131lar\u0131; Y\u00fczeyle dip alan\u0131 aras\u0131nda ve hatta jeolojik taban yap\u0131s\u0131 i\u00e7inde ya\u015fam, deniz ekosisteminin \u00fc\u00e7 boyutuna da da\u011f\u0131lm\u0131\u015f durumdad\u0131r. Deniz ortam\u0131n\u0131n ekolojik \u015fartlar\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitlili\u011fi, ya\u015fam \u015fekillerinde ve tarzlar\u0131nda da b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fikli\u011fe neden olmaktad\u0131r. Okyanusun b\u00fcy\u00fck b\u00f6lgeleriyle ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak \u00fc\u00e7 \u00e7e\u015fit canl\u0131 gurubu ay\u0131rt edilir; su k\u00fctlesinde ya\u015fan plankton ve nekton ile di\u011ferlerde ya\u015fayan bentos topluluklar\u0131.<\/p>\n
PLANKTON ; Y\u00fczeyde veya su k\u00fctlesinde as\u0131ll\u0131 duran, k\u0131s\u0131tl\u0131 hareket yetene\u011fiyle su ak\u0131mlar\u0131na kar\u015f\u0131 koyamayan ve baz\u0131lar\u0131 bu nedenle d\u00fc\u015fey g\u00f6\u00e7lere maruz kalan organizmalar toplulu\u011fudur.<\/p>\n
NEKTON; A\u00e7\u0131k denizde ya\u015fayabilen ve deniz ak\u0131nt\u0131lar\u0131 i\u00e7inde hareket edebilen canl\u0131lardan olu\u015fur; a\u00e7\u0131k denizde ya\u015fayan bal\u0131k t\u00fcrlerinin \u00e7o\u011funu, kafadanbacaklar\u0131 ve deniz memelilerini kapsar.<\/p>\n
BENTOS; Dibe ba\u011fl\u0131 olarak ya\u015fayan hayvanlar ve bitkiler (ba\u011fl\u0131 bentos) ile dipte veya dibe yak\u0131n b\u00f6lgelerde hafif\u00e7e hareket eden baz\u0131 hayvan t\u00fcrlerinden (gezgin bentos)
\n meydana gelir. Ba\u011fl\u0131 bentos bir \u00e7ok suyosunu, s\u00fcnger, yumu\u015fak\u00e7a, kabuklu (Balanus) ve knildli (Mercan, deniz \u015fakay\u0131\u011f\u0131 gibi) t\u00fcrlerini kapsar.<\/p>\n
EKOS\u0130STEMLERE Y\u00d6NEL\u0130K TEHL\u0130KELER<\/p>\n
Ekosistemlerin do\u011fal dengeye ula\u015fmas\u0131, bunlar\u0131n n\u00fcfusunda ve \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda kesin bir istikrar\u0131n sa\u011flanmas\u0131 anlam\u0131na gelmez; dengeli ekosistemlerde d\u00fczenle, hafif dalgalanmalar ya\u015fan\u0131r.bu dinamik denge durumu \u00e7ok hassast\u0131r.<\/p>\n
Bug\u00fcn ekosistemlere y\u00f6nelik tehlikeler, sanayi uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n geli\u015fmesinde kaynaklanmaktad\u0131r. Sanayi uygarl\u0131\u011f\u0131, do\u011fal kaynaklar\u0131 b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla t\u00fcketmekte ve do\u011fal \u00e7evreyi hi\u00e7e sayan tar\u0131msal uygulamalar\u0131 desteklenmektedir. Bu etkiler, n\u00fcfus patlamas\u0131yla iyice yo\u011funla\u015f\u0131r. Bozulma fiziksel \u00e7evrenin (biyotop) s\u00fcrekli y\u0131k\u0131m\u0131, canl\u0131 topluluklar\u0131n\u0131n (biyosenoz) \u00e7e\u015fitli\u011finde azalma, ya\u015fama i\u00e7in gerekli minerallerin \u00e7evriminde kopukluklar bi\u00e7iminde kendini g\u00f6sterir. Kentle\u015fme ve sanayile\u015fme \u00e7ok say\u0131da biyotop\u2019un y\u0131k\u0131m\u0131na neden olmu\u015ftur. Sanayiinin, ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131n (\u00f6zellikle otomobiller) ve evlerde kullan\u0131lan yak\u0131tlar\u0131n yarat\u0131\u011f\u0131 kirlilik havaya , suya ve topra\u011fa bula\u015f\u0131r, bu durumda, hem genel olarak t\u00fcm canl\u0131 varl\u0131klar, hem de insan\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve kulland\u0131\u011f\u0131 kaynaklar zarar g\u00f6r\u00fcr. Ayr\u0131ca insan, s\u00fcrekli yeni ortamlar\u0131 kendine kullan\u0131m\u0131na sokarak, \u00e7ok say\u0131da hayvan t\u00fcr\u00fcn\u00fcn topluca yok olmas\u0131na yol a\u00e7ar. \u00c7\u00fcnk\u00fc insanlar biyotoplar\u0131 y\u0131kar, ortam\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 s\u00f6m\u00fcr\u00fcr. (bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k ve avc\u0131l\u0131k) ve bazen de yeni ortama uygun olmayan yabanc\u0131 t\u00fcrler getirir.<\/p>\n
Karbon dioksit gaz\u0131 \u00fcretiminin artmas\u0131 ve koruyucu ozon tabakas\u0131n\u0131n delinmesi gibi insan etkinlikleri, bir b\u00fct\u00fcn olarak biyosferin dengesini tehdit etmektedir.
\nEKOS\u0130STEMLER\u0130N DENGES\u0130<\/p>\n
T\u00fcrlerin \u00e7e\u015fitlili\u011fi ve aralar\u0131ndaki d\u00fczenli ileti\u015fime dayanan denge, insan\u0131n giderek artan bask\u0131s\u0131n\u0131n tehdidi alt\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n
Biyosferdeki do\u011fal dengelerin korunmas\u0131 baz\u0131 kimyasal maddelerin oran\u0131n sabit olarak kalmas\u0131na, n\u00fcfus dalgalanmalar\u0131n\u0131n d\u00fczenine ve ekosistemlerin s\u00fcreklili\u011fine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Dengeyi sa\u011flayan ko\u015fullar\u0131n g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nmas\u0131 i\u00e7in, besin zincirlerinin gereken \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015fmaya devam etmesi, t\u00fcr \u00e7e\u015fitlili\u011finin belirli bir d\u00fczeyde korunmas\u0131 ve ge\u00e7ici de olsa \u00e7ok \u015fiddetli d\u00fczensizlikleri ya\u015fanmamas\u0131 gerekir. Baz\u0131 orman sistemleri, mesela \u0131l\u0131man iklimde y\u00fcksek a\u011fa\u00e7lar dikilmek suretiyle olu\u015fturulan ormanlar, insan yap\u0131s\u0131 olmas\u0131na ra\u011fmen istikrarl\u0131 sistemlerdir. Tar\u0131m ekosistemleri, bitki topluluklar\u0131n\u0131n otsu olu\u015fumlardan a\u011fa\u00e7lara uzanan do\u011fal ard\u0131\u015f\u0131kl\u0131k s\u00fcrecinin ilkel bir
\n d\u00fczeyinde kalm\u0131\u015ft\u0131r. Ekolojik a\u00e7\u0131da bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, tar\u0131m ekosistemleri, \u00e7o\u011funlukla tek bir bitki t\u00fcr\u00fcyle s\u0131n\u0131rlanm\u0131\u015f yap\u0131lar\u0131 y\u00fcz\u00fcnden istikrars\u0131z ve zay\u0131ft\u0131r. Bu ekosistemlerin \u00fcretkenli\u011fi, \u00fcr\u00fcn\u00fcn tipine ve s\u00f6z konusu b\u00f6lgeye egemen olan iklim ko\u015fullar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6sterir.<\/p>\n
Bug\u00fcn biyosferin genel dengesini tehlikeye d\u00fc\u015f\u00fcren ba\u015fka fakt\u00f6rler de vard\u0131r. Gezegen genelinde, bilimsel ve teknik geli\u015fmeler, ge\u00e7en y\u00fczy\u0131lda tedavi alan\u0131ndaki bulu\u015flar ve tar\u0131msal \u00fcretimin d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda art\u0131\u015f\u0131n\u0131n da yard\u0131m\u0131yla inan\u0131lmaz bir n\u00fcfus patlamas\u0131na neden olmu\u015ftur. Bu n\u00fcfus patlamas\u0131, biyosferin \u00fcretim kapasitesiyle insanlar\u0131 ihtiya\u00e7lar\u0131 aras\u0131nda giderek artan bir dengesizlik durumu yaratmaktad\u0131r.<\/p>\n
\u0130NSANDAN GELEN TEHL\u0130KELER<\/p>\n
Bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fcn bozulmas\u0131, ortam\u0131n kimyasal yap\u0131s\u0131n\u0131n de\u011fi\u015ftirilmesi ve kaynaklar\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 kullan\u0131lmas\u0131 gibi her darbe \u00e7ok say\u0131da sonu\u00e7lar do\u011furur.<\/p>\n
\u0130nsan etkinlikleriyle, ekosistemlerin, \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na hatta bir b\u00fct\u00fcn olarak biyosferin d\u00fczenine korkun\u00e7 zararlar verebilir. T\u00fcrler ve ekosistemleri ortadan kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131, fosil kaynaklar\u0131n\u0131 t\u00fcketti\u011fi ve sonu\u00e7ta \u00f6nemli d\u00fczeyde kirlilik yaratt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bu zararlar\u0131n \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc bir etkisi vard\u0131r.<\/p>\n
Toprak Kirlili\u011fi
\n Topra\u011fa b\u0131rak\u0131lan zararl\u0131 ve at\u0131k maddelerle topra\u011f\u0131n \u00f6zelliklerinin bozulmas\u0131na toprak kirlili\u011fi denir.
\n Toprak, i\u00e7me suyu, yap\u0131, \u015fehircilik, mezarl\u0131klar\u0131n kurulmas\u0131 ve d\u00fczenlenmesi, s\u0131v\u0131 ve kat\u0131 at\u0131klar\u0131n uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ve zarars\u0131z hale getirilmesi gibi konularla s\u0131k\u0131ca ilgilidir.
\n Toprak Mikroorganizmalar\u0131n\u0131n Etkileri (Topra\u011f\u0131n Biyolojik Ar\u0131t\u0131c\u0131 Etkisi)
\n Toprak mikroorganizmalar\u0131 (\u00f6zellikle aerop ve anaerop sporlu basiller, aktinnomi\u00e7esler ve mantarlar).Karbonhidratlar\u0131n ve ya\u011flar\u0131n par\u00e7alanma \u00fcr\u00fcnlerinin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 toprakta bakteriler taraf\u0131ndan harcan\u0131r.Fosfatlar (PO4) toprak taraf\u0131ndan tutulur.Klor\u00fcrler kolayl\u0131kla eriyerek suya ge\u00e7erler.Bu olaylar\u0131n sonunda humin asitleri bol miktarda te\u015fekk\u00fcl eder.
\n Bu par\u00e7alanma olaylar\u0131 i\u00e7in : 1) Toprakta belirli miktarda nem ve O2 bulunmas\u0131, 2) Topra\u011f\u0131n uygun bazlar kapsamas\u0131 ve 3) Toprak \u0131s\u0131s\u0131n\u0131n 5 oC den y\u00fcksek olmas\u0131 gerekir ( daha d\u00fc\u015f\u00fck \u0131s\u0131 \u015fartlar\u0131nda mikroorganizmalar\u0131n faaliyeti yava\u015flar veya durur).
\n Toprak i\u00e7inden s\u00fcz\u00fclen kirli sular\u0131n temizlenmesinde (ar\u0131nmas\u0131nda) toprakta ge\u00e7en bu biyolojik olaylar\u0131n b\u00fcy\u00fck rol\u00fc vard\u0131r.
\n Bakteriler, aktinomi\u00e7es ve mantarlar, protozoon ve kurtlar topra\u011f\u0131n yaln\u0131z y\u00fczey k\u0131s\u0131mlar\u0131nda bulunur.Ekilen topraklar\u0131n 1 gram\u0131nda 1 milyardan fazla bakteri amip ve di\u011fer protozoonlar mevcuttur.\u0130\u015flenmemi\u015f topraklar\u0131n 1 gram\u0131nda 100.000 \u2018den fazla mikrop bulunur.Topra\u011f\u0131n derinliklerine inildik\u00e7e bu canl\u0131 organizmalar\u0131n miktar\u0131 s\u00fcratle azal\u0131r.Daha 1-3 metre derinlikte bakteriden \u00e7ok fakir k\u0131s\u0131mlar ba\u015flar.\u0130nce g\u00f6zenekli, a\u011fa\u00e7l\u0131kl\u0131 bir topra\u011f\u0131n 4 metreden daha derin k\u0131s\u0131mlar\u0131 tamamen denilebilecek bir derecede bakteriden yoksundur.Derin toprak k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131n mikroorganizmalardan kurtulmas\u0131, bu elemanlar\u0131n ince g\u00f6zenekli \u00fcst topraklarda k\u0131smen adsorbe edilmeleri, k\u0131smen de toprak i\u00e7inde meydana gelen muhati (s\u00fcm\u00fcksel) bir \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fc tabakas\u0131n\u0131n sonucudur.Bu nedenle, a\u011fa\u00e7l\u0131kl\u0131 ve \u00e7atlaklar\u0131 olmayan bir arazide 4 metreden daha derinde olan toprakalt\u0131 su tabakas\u0131nda mikrop bulunmad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir.Suyu s\u00fcratle ge\u00e7iren ; sun\u2019i olarak gev\u015fetilmi\u015f; s\u0131\u00e7anlar, k\u00f6stebekler ve di\u011fer sebeplerin etkileriyle \u00e7atlaklar\u0131 bulunan topraklar\u0131n \u00fcst\u00fcnde ve i\u00e7inde su y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla a\u015fa\u011f\u0131lara ge\u00e7mesi halinde, toprak filtrasyonu sekteye u\u011frar ve toprakalt\u0131 suyu \u00fcst toprak tabakalar\u0131ndan ge\u00e7erken temizlenemedi\u011fi i\u00e7in alt k\u0131s\u0131mlarda kirli bir su halinde y\u0131\u011f\u0131l\u0131r.
\n Topra\u011f\u0131 kirleten ve bu yoldan insanlarda hastal\u0131klar\u0131n meydana gelmesine sebep olan organizmalar \u00fc\u00e7 k\u0131s\u0131mda incelenir :
\n 1.\u0130nsan \u2013 toprak \u2013 insan zinciri halinde ge\u00e7i\u015f :
\n Bu tip toprak kirlenmesinin sebebi, s\u0131v\u0131 at\u0131klar (kullan\u0131lm\u0131\u015f sular, la\u011f\u0131m sular\u0131 vs.) \u0131n hijyen kurallar\u0131na uymayan bir \u015fekilde muameleye tabi tutulmas\u0131 veye bu gibi maddelerin g\u00fcbre olarak ya da sulama i\u015flerinde kullan\u0131lmalar\u0131d\u0131r.Bu suretle toprak, baz\u0131 bakteriler ve protozoonlar (kolera vibriyonu, Salmonella ve Shigella gruplar\u0131na giren bakteriler, amipli dizanteri etkeni olan entamoeba histalytica) ve baz\u0131 helmintler ile kirlenirve bu etkenler toprak ve bitkiler yoluyla insana ge\u00e7erek ili\u015fkin olduklar\u0131 hastal\u0131klar meydana gelir.
\n 2.Hayvan \u2013 toprak \u2013insan zinciri halinde ge\u00e7i\u015f :
\n Baz\u0131 zoonozlar\u0131n (insana ge\u00e7ebilen hayvan hastal\u0131klar\u0131) ge\u00e7i\u015finde toprak \u00f6nemli rol oynar.Bu gruba girebilecek \u00f6nemli hastal\u0131klar \u015funlard\u0131r : Leptospirozlar, \u015earbon, Q-hummas\u0131, Toxocara (\u00f6zellikle Toxocara canis)infeksiyonlar\u0131, listerioz, Clostridium perfrigens ve Clostridium tetani infeksiyonlar\u0131, lenfositer koriomenenjit ve tularemi.
\n 3.Toprak \u2013 insan zinciri halinde ge\u00e7i\u015f :
\n Bu gruba girebilecek ba\u015fl\u0131ca hastal\u0131klar : \u00c7e\u015fitli mikozlar ve botulizm\u2019dir.
\n Su kirlili\u011fi
\n N\u00fcfusu belli bir h\u0131zla artmas\u0131na kar\u015f\u0131n tar\u0131m topraklar\u0131 giderek azalan \u00fclkemizde ama\u00e7 d\u0131\u015f\u0131 toprak kullan\u0131m\u0131 ve sanayii kurulu\u015flar\u0131n\u0131n
\n yaratt\u0131\u011f\u0131 \u00e7evre kirlili\u011fi orman, toprak ve su kaynaklar\u0131m\u0131z\u0131n h\u0131zla azalmas\u0131na neden olmaktad\u0131r. <\/p>\n
\u00dclkemizin bir tar\u0131m \u00fclkesi olmas\u0131 ve tar\u0131ma dayal\u0131 sanayiinin hammaddelerini \u00fcreterek ihracat gelirlerimizde \u00f6nemli bir yer tutmas\u0131
\n orman, toprak ve su kaynaklar\u0131m\u0131z\u0131n korunmas\u0131 gereklili\u011fini daha fazla artt\u0131rmaktad\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde son s\u0131n\u0131r\u0131na ula\u015f\u0131lan verimli tar\u0131m
\n topraklar\u0131m\u0131z her y\u0131l, erozyon, tuzlula\u015fma ve alkalile\u015fme gibi do\u011fal etmenlerin yan\u0131nda sanayi kurulu\u015flar\u0131, kentsel yerle\u015fim, turizm
\n yap\u0131la\u015fmalar\u0131, kum ve tu\u011fla ocaklar\u0131 i\u015fgali sonucu ama\u00e7 d\u0131\u015f\u0131 kullan\u0131m ile h\u0131zla azalmaktad\u0131r. <\/p>\n
Ger\u00e7ekten istatistiklere g\u00f6re 1970 y\u0131l\u0131nda fert ba\u015f\u0131na 4.4 da tar\u0131m arazisi d\u00fc\u015ferken, bu de\u011fer 1980 y\u0131l\u0131nda 3.66 da olmu\u015ftur. 1990
\n y\u0131l\u0131nda ise fert ba\u015f\u0131na 3 da tar\u0131m arazisi d\u00fc\u015febilece\u011fi san\u0131lmaktad\u0131r. Bu duruma g\u00f6re fert ba\u015f\u0131na d\u00fc\u015fen tar\u0131m arazisi, ama\u00e7 d\u0131\u015f\u0131
\n kullan\u0131m ve n\u00fcfusun da h\u0131zla art\u0131\u015f\u0131yla % 68 oran\u0131nda azalma g\u00f6sterecektir. <\/p>\n
\u00dclkemizde tar\u0131msal potansiyeli \u00e7ok y\u00fcksek, uygun iklim ko\u015fullar\u0131na sahip ve y\u0131lda birden fazla \u00fcr\u00fcn al\u0131nabilen ovalar\u0131m\u0131z
\n bulunmaktad\u0131r. Ancak \u00fclkemizde fiziksel arazi kullan\u0131m planlamalar\u0131n\u0131n yetersiz olmas\u0131, a\u015f\u0131r\u0131 n\u00fcfus art\u0131\u015f\u0131, plan ve programs\u0131z
\n sanayile\u015fme bu tar\u0131msal potansiyeli y\u00fcksek ovalar\u0131m\u0131z\u0131n giderek elden \u00e7\u0131kmas\u0131na neden olmaktad\u0131r. Bu ovalar\u0131n ba\u015f\u0131nda Bursa ovas\u0131 gelmektedir. <\/p>\n
Bu \u00e7al\u0131\u015fmada ama\u00e7 d\u0131\u015f\u0131 toprak kullan\u0131m\u0131 sonucu ortaya \u00e7\u0131kan sorunlar, al\u0131nmas\u0131 gerekli \u00f6nlemler ve \u00e7\u00f6z\u00fcm yollar\u0131 belirlenmi\u015ftir. At\u0131k su ile sulanan topraklar\u0131n pH\u2019\u0131nda d\u00fc\u015fme g\u00f6r\u00fclmesine kar\u015f\u0131n elektriksel iletkenli\u011finde \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde art\u0131\u015f kaydedilmi\u015ftir. <\/p>\n
Yaln\u0131z at\u0131k su ile sulanan parsellerden elde edilen domates veriminin d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131na kar\u015f\u0131n at\u0131k suyun belli oranlarda sulama suyu
\n ile kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131larak sulanan parsellerden elde edilen domates verimi normal sulama suyu ile sulanan parsellere oranla daha fazla
\n bulunmu\u015ftur. Ancak at\u0131k su m\u0131s\u0131r verimi \u00fczerinde etkili olmam\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n
\u0130nsano\u011flu varoldu\u011fu g\u00fcnden bu yana, hem \u00e7evresindeki olaylardan etkilenmi\u015f, hem de \u00e7e\u015fitli etkinlikleriyle \u00e7evresini etkilemi\u015f, tahrip etmi\u015f,
\n kirlenmesine ve bozulmas\u0131na neden olmu\u015ftur. \u00c7evrenin bozulmas\u0131 demek, insan\u0131n ya\u015famas\u0131 i\u00e7in gerekli olan ortam\u0131n bozulmas\u0131 demektir.
\n D\u00fcnyam\u0131zda; n\u00fcfus art\u0131\u015f\u0131 s\u00fcrmekte, enerji kaynaklar\u0131 t\u00fckenmekte, kirlenme (hava, su, toprak, kentsel kat\u0131 at\u0131k, g\u00fcr\u00fclt\u00fc kirlili\u011fi) gittik\u00e7e
\n yay\u0131lmakta, \u00e7arp\u0131k kentle\u015fme ve ye\u015fil alan yetersizli\u011fi artmakta, geli\u015fmi\u015f ile geli\u015fmekte olan \u00fclkeler aras\u0131ndaki u\u00e7urum derinle\u015fmekte, i\u00e7me suyu
\n zor bulunmakta, besin maddeleri g\u00fc\u00e7 ve ancak pahal\u0131 olarak sa\u011flanabilmekte, ormanlar kaybolurken \u00e7\u00f6lle\u015fme artmakta, kaybolan yar\u0131m milyon
\n hayvan ve bitki t\u00fcr\u00fc ekolojik \u00e7e\u015fitlili\u011fi ve s\u00fcreklili\u011fi tehdit etmekte, gittik\u00e7e sanc\u0131l\u0131 ve gergin bir d\u00fcnyada, \u00e7at\u0131\u015fma riskleri, \u015fimdiye kadar
\n g\u00f6r\u00fclmedik derecede b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f bulunmaktad\u0131r.
\n Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 biyolojik, k\u00fclt\u00fcrel ve toplumsal \u00e7evreden kendisini sorumlu tutan insan, do\u011fal varl\u0131klar\u0131n korunmas\u0131 ve geli\u015ftirilmesi bak\u0131m\u0131ndan
\n gelecek ku\u015faklara kar\u015f\u0131 sorumlu oldu\u011funu unutmamal\u0131 ve \u00e7evreyi korumak i\u00e7in ne yapabilirim deyip, insanca ya\u015fam i\u00e7in gereken \u00f6nlemleri almal\u0131
\n ve bir an \u00f6nce uygulamaya ge\u00e7irmelidir.
\n Birle\u015fmi\u015f Milletler \u0130nsan Yerle\u015fimleri Konferans\u0131 Habitat II Kent Zirvesi\u2019nin (3-14 Haziran 1996, \u0130stanbul) de\u011findi\u011fi en \u00f6nemli noktalardan biri
\n \u201c\u0130nsanlar i\u00e7in ya\u015fanabilir \u00e7evre\u201d idi. \u0130nsanca ya\u015fam i\u00e7in, ekolojik anlay\u0131\u015f\u0131n, \u00e7evre bilincinin yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 – g\u00fc\u00e7lendirilmesi gerekmektedir.
\n Do\u011fal kaynaklar\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc kullan\u0131lmas\u0131 \u015fehir planlama, kat\u0131 at\u0131k y\u00f6netmeli\u011fi, kentlerin g\u00fczelle\u015ftirilmesi, \u00e7evreyi hem g\u00f6ze hem de ruha daha hitap
\n eder hale getirmek insanlar\u0131n birinci g\u00f6revi olmal\u0131d\u0131r.
\n Bu \u00e7al\u0131\u015fmada kent ve \u00e7evre olgusu bir arada ele al\u0131nm\u0131\u015f ve ya\u015fan\u0131labilir bir \u00e7evre ile ya\u015fanabilir bir kent nas\u0131l olmal\u0131d\u0131r konusu irdelenmi\u015f,
\n \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00f6nerilmi\u015f, bireye d\u00fc\u015fen g\u00f6revler \u00fczerinde durulmu\u015ftur. Kent ve \u00e7evre sorunlar\u0131 bir\u00e7ok y\u00f6n\u00fcyle karma\u015f\u0131k bir yap\u0131da g\u00f6z\u00fckmesine kar\u015f\u0131n uygulanacak politika \u00fc\u00e7 ana ilkenin etraf\u0131nda
\n olu\u015fturulmal\u0131d\u0131r,(1):
\n 1.Kirlenmenin kayna\u011f\u0131nda zarara yol a\u00e7madan \u00f6nlenmesi,
\n 2.Kirletenin faturay\u0131 \u00f6demesi i\u00e7in \u00e7\u0131kar\u0131lan yasalardaki yapt\u0131r\u0131mlar\u0131n cayd\u0131r\u0131c\u0131 olacak derecede a\u011f\u0131rla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131,
\n 3.Demokratik kitle \u00f6rg\u00fctleri ile kent ya\u015fam\u0131nda \u00f6rg\u00fctlenmi\u015f sosyal gruplar\u0131n kent ve \u00e7evre sorunlar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda ortak hareket etmeleri ve bu
\n konuda merkezi ve yerel y\u00f6netimler \u00fczerinde bask\u0131 olu\u015fturacak \u015fekilde ortak platformlar olu\u015fturmalar\u0131. <\/p>\n
\u00c7evre Kirlili\u011fi
\n Canl\u0131 ve cans\u0131z varl\u0131klar \u00fczerinde zararl\u0131 tesirler b\u0131rakacak \u015fekilde \u00e7evre \u015fartlar\u0131nda (fiziki, kimyevi ve biyolojik) meydana gelen de\u011fi\u015fikliklerin genel ad\u0131.
\n \u00c7evre kirlenmesi, unsurlar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan d\u00fcnya kuruldu\u011fundan bu tarafa mevcuttur.Ancak tabiat\u0131n yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131ndaki var olan denge sebebiyle \u00e7evre kendi kendisini temizlemektedir.Fakat son as\u0131rda tabii dengeyi kirlenme oran\u0131 bak\u0131m\u0131ndan menfi y\u00f6nde bozan ve tabii temizleme ara\u00e7lar\u0131n\u0131n kapasitesini a\u015fan veya yok eden yo\u011fun geli\u015fmeler neticesinde, \u00e7evre kirlenmesi problemi olanca a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131yla d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda kendini hissettirmektedir.
\n \u00c7evre, canl\u0131n\u0131n i\u00e7inde bulundu\u011fu, tesir etti\u011fi m\u00fcteessir oldu\u011fu bir vasat olup, biyolojik ve fizikokimyasal durumu ile canl\u0131da m\u00fcsbet veya menfi de\u011fi\u015fikliklere sebep olur.Canl\u0131lar\u0131n ya\u015fayabilmesi i\u00e7in, genetik (irsi) yap\u0131 ve bundan m\u00fctevellid kabiliyetleri ile \u00e7evre \u015fartlar\u0131n\u0131n uygun bir d\u00fczen i\u00e7erisinde bulunmas\u0131 gerekmektedir.Her canl\u0131 i\u00e7in belli \u00e7evre \u015fartlar\u0131 s\u00f6z konusudur.En uygun ya\u015fama \u015fartlar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na do\u011fru \u00e7\u0131k\u0131ld\u0131k\u00e7a, yani s\u0131n\u0131rlara yakla\u015ft\u0131k\u00e7a canl\u0131da bir tak\u0131m fizyolojik de\u011fi\u015fmeler beklenebilir.Bu s\u0131n\u0131rlar d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131k\u0131l\u0131rsa canl\u0131 art\u0131k ya\u015fayamaz.
\n Belli bir besin ortam\u0131 i\u00e7erisinde ya\u015fayan mikroorganizmalar, bu ortam\u0131 fizyolojik faaliyetleri s\u0131ras\u0131nda \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131 art\u0131k maddelerle kirletince, \u00e7evrenin kimyasal terkibinin de\u011fi\u015ferek yeni \u00e7evre \u015fartlar\u0131 has\u0131l olur.Neticede bu ortam onlar i\u00e7in zararl\u0131 ve ya\u015fan\u0131lamayacak bir hal al\u0131r.D\u00fcnyam\u0131z s\u0131n\u0131rl\u0131 bir ortam olmas\u0131na ra\u011fmen, canl\u0131lar\u0131n hayati faaliyetleri icab\u0131 meydana gelen zararl\u0131 maddeleri \u00e7ok kar\u0131\u015f\u0131k analiz yahut sentez hadiseleriyle tekrar eski hallerine \u00e7evirecek bir g\u00fcce hassas bir dengeye sahiptir.Bu asl\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015f s\u00fcresi zararl\u0131 maddelerin terkibine g\u00f6re de\u011fi\u015fir.Zararl\u0131 maddelerin ayn\u0131 hal \u00fczere kalmas\u0131 uzun s\u00fcrerse, zarar\u0131 da o nisbette tesirli olur.\u0130nsano\u011flu hayati faaliyetleri icab\u0131 \u00e7evresinin kimyasal terkibinde de\u011fi\u015fiklere ve uzun s\u00fcre bozulmadan kalabilen zehirli maddelerin birikmesine sebeb olmu\u015ftur.
\n \u00c7evreyi kirletici elemanlar : Yanma \u00fcr\u00fcnleri ; insan d\u0131\u015fk\u0131s\u0131 ; teneff\u00fcs edilmi\u015f hava; tozlar, patojen mikroplar; buharlar; gazlar;, end\u00fcstriyel solventler, ekstrem (a\u015f\u0131r\u0131 y\u00fcksek veya d\u00fc\u015f\u00fck) s\u0131cakl\u0131klar; zirai g\u00fcbreler, infrared (k\u0131z\u0131l alt\u0131, \u00f6tesi), ultraviolet (mor \u00f6tesi) ve hatta g\u00f6r\u00fcnen \u0131\u015f\u0131k; iyonla\u015fan radyasyonlar; radyoizotoplar; g\u00fcr\u00fclt\u00fc; a\u015f\u0131r\u0131 y\u00fcksek frekansl\u0131 ses ve baz\u0131 mikrodalgal\u0131 elektromanyetik radyasyonlar say\u0131labilir.
\n B\u00f6yle biyolojik, kimyevi veya fiziki maddelerin sadece mevcut olmalar\u0131,mutlaka kirletici olmalar\u0131n\u0131 icab ettirmez.Kirlenmeyi tam tarif etmek i\u00e7in bunlar\u0131n zaman, mekan miktar\u0131 (konsantrasyon ve \u015fiddet) ve zararl\u0131 tesir bak\u0131m\u0131ndan de\u011ferlendirilmeleri laz\u0131md\u0131r.Kirleticiler sa\u011fl\u0131\u011fa zarara, s\u0131k\u0131nt\u0131 do\u011furmaya, ekonomik veya estetik zarar, k\u0131sa veya uzun bir zaman zarf\u0131nda veya sonra sebep olabilirler.Kapal\u0131 yerlerde mevcudiyetine m\u00fcsaade edilen kirletici konsantrasyonu, umumiyetle insan s\u0131hhati d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclerek tesbit edilir.
\n Bir organizma veya ekolojik cemiyetin etraf\u0131ndaki karma\u015f\u0131k fiziki, kimyevi ve biyolojik fakt\u00f6rler, bir\u00e7ok canl\u0131 t\u00fcrlerinin biri veya bir\u00e7o\u011funa tek tarafl\u0131 veya kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak tesir edilerek, onlar\u0131n te\u015fekk\u00fcl, geli\u015fme ve ya\u015famas\u0131nda rol oynar.Bir \u00e7evre eleman\u0131, bir canl\u0131 t\u00fcr\u00fc i\u00e7in kirleticiyken, ayn\u0131 eleman di\u011fer bir t\u00fcr i\u00e7in arzu edilen bir besleyici durumunda olabilir.bu y\u00fczden kirlenme ve bula\u015fman\u0131n tarifi eksereriya zor olur.\u0130nsan veya herhangi bir di\u011fer organizman\u0131n ya\u015famas\u0131 sonucu at\u0131lan ve te\u015fekk\u00fcl eden, ortaya \u00e7\u0131kan metabolik ifrazat, di\u011fer organizmalarca ekolojiyi dengelemek \u00fczere kullan\u0131lmad\u0131k\u00e7a \u00e7evre kirlenmesine yol a\u00e7ar.Ayr\u0131ca, enerjiyi ve maddeyi kullan\u0131labilir \u00fcr\u00fcnlere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmede (tahvil etmede) insan ekseriya verimsiz,israf\u00e7\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcncesiz davranmaktad\u0131r.B\u00f6ylece sanayii kaynakl\u0131 kirleticilerin \u00e7evreye yay\u0131lmas\u0131na sebep olmaktad\u0131r.Bundan dolay\u0131 \u00e7evre kirlenmesinin g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki problemleri, insan n\u00fcfusunun h\u0131zla \u00e7o\u011falmas\u0131 ve geni\u015fleyen teknolojiden kaynaklanmaktad\u0131r.
\n Su ve k\u0131y\u0131 kirlenmesi : Sular\u0131n kullan\u0131\u015f maksad\u0131n\u0131n elveri\u015fsiz hale gelmesine su kirlenmesi denir.Bu durumdaki sular i\u00e7mek i\u00e7i kullan\u0131lmaz.Kullanma ve sulama sular\u0131ndan da ba\u015fka mahzurlar ortaya \u00e7\u0131kar.Irmak, g\u00f6l ve denizlerde ise bal\u0131klar \u00f6l\u00fcr, di\u011fer canl\u0131lar t\u00fcr ve say\u0131 olarak azal\u0131r.Hava da kirlenmeye ba\u015flar.turistik, dinlenme, y\u00fczme ve seyirlik de\u011feri kaybolur.\u0130\u00e7indeki malzemeyi \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fcc\u00fc olur.Ula\u015f\u0131m imkanlar\u0131n\u0131 azalt\u0131r.Y\u00fczeylerinde k\u00f6p\u00fck te\u015fekk\u00fcl eder.Tatl\u0131 sular\u0131n renk, koku ve tatlar\u0131 de\u011fi\u015fir.Su yosunlar\u0131 \u00f6nce \u00e7o\u011fal\u0131r.Sonra \u00f6lerek, kirlenmeyi artt\u0131r\u0131r.
\n Meskenlerden d\u0131\u015far\u0131ya at\u0131lan s\u0131v\u0131 art\u0131klar, end\u00fcstri tesislerinden \u00e7\u0131kan s\u0131v\u0131 (s\u0131cak su, zehirli su, asitli su, bazik su, y\u0131kama suyu, deterjanlar, organik art\u0131klar) ve kat\u0131 art\u0131klar (\u00e7\u00f6p, moloz gibi), derelerden ve yama\u00e7lardan gelen erozyon malzemeleri, madeni art\u0131klar (eski e\u015fya, alet makine vs.) ve ziraat alanlar\u0131ndan gelen g\u00fcbre ve ila\u00e7 art\u0131klar\u0131 vs. gibi hususlar, kirlenmenin ba\u015fl\u0131ca sebepleridir.
\n Japonya\u2019da cival\u0131 art\u0131klar\u0131n denize akmas\u0131 ve buradan yakalanan bal\u0131klar\u0131n yenilmesi neticesinde pek \u00e7ok insan \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr.Sa\u011f kalanlarda fel\u00e7, sa\u011f\u0131rl\u0131k, k\u00f6rl\u00fck, a\u011fr\u0131lar ve delilik meydana gelmi\u015f, gebe kad\u0131nlar anormal \u00e7ocuk do\u011furmu\u015ftur.D\u00fcnyan\u0131n bir\u00e7ok \u00fclkesinde \u00e7inko fabrikas\u0131 art\u0131klar\u0131 ile sulanan \u00e7eltikleri yiyen kimselerde kalsiyum noksanl\u0131\u011f\u0131ndan olu\u015fan kemik erimesi hastal\u0131\u011f\u0131 meydana gelmi\u015f ve gelmektedir.
\n Bug\u00fcn Avrupa\u2019da ve Amerika\u2019da pek \u00e7ok nehir adeta zehir ak\u0131tmakta, i\u00e7me suyu kanallar\u0131na s\u0131zarak onlar\u0131 da zehirlemektedir.
\n 1990 sonlar\u0131nda Irak\u2019\u0131n Kuveyt\u2019i i\u015fgali sonras\u0131nda ate\u015fe verilen petrol kuyular\u0131nda Ortado\u011fu ve Asya k\u0131tas\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde \u00e7evreyi deniz, hava ve toprak olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 cepheden kirletti.Uzmanlara g\u00f6re denize pompalanan 11 milyon varil petrol, denizin i\u00e7indeki canl\u0131lar bak\u0131m\u0131ndan d\u00fcnyan\u0131n en zengin b\u00f6lgesi olan Basra K\u00f6rfezini \u00f6l\u00fc deniz haline getirdi.1992 y\u0131l\u0131n\u0131n sonunda tamamen s\u00f6nd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f olan petrol kuyular\u0131ndan \u00e7\u0131kan yar\u0131m milyon ton petrol duman olarak atmosfere kar\u0131\u015ft\u0131.Bu duman kom\u015fu \u00fclkelere yay\u0131l\u0131p asit ya\u011fmuruna d\u00f6n\u00fc\u015ferek, daha uzun y\u0131llar tar\u0131mda verimlili\u011fi azaltan duman i\u00e7inde bulunan 10.000 tondan fazla is, k\u00fck\u00fcrt, \u00e7e\u015fitli zehirli gazlar karbondioksit ve b\u00fcy\u00fck miktarda kanser yap\u0131c\u0131 hidrokarbonlar \u00e7evreye yay\u0131ld\u0131.Yine 80 kuyudan f\u0131\u015fk\u0131ran binlerce ton ham petrol Kuveyt \u00e7\u00f6llerinde kirli bir nehir gibi akt\u0131.
\n Son y\u0131llarda artan n\u00fcfus bask\u0131s\u0131, geli\u015fen turizm, plans\u0131z yerle\u015fim ve end\u00fcstrinin meydana getirdi\u011fi kirlilik, yanl\u0131\u015f arazi planlamas\u0131, k\u0131y\u0131lar\u0131 da belirli bir d\u00fczeyde etkileyen asr\u0131n meseleleri olmu\u015ftur.Burada cehaletin pay\u0131 da unutulmamal\u0131d\u0131r.
\n T\u00fcrkiye\u2019de plans\u0131z ve d\u00fczensiz bir k\u0131y\u0131 kullan\u0131m\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 bir panorama vard\u0131r.Bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda g\u00f6ze \u00e7irkin g\u00f6z\u00fcken bir yap\u0131la\u015fma kaybolan tabii g\u00fczellik yerine renksiz beton y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131 veya \u015fekilsiz binalar ve kul\u00fcbeler g\u00f6r\u00fclmektedir.Tabii bunlarla beraber gelen yo\u011fun kullanma sonucu kanalizasyon, \u00e7\u00f6pler ve tahrip edilen k\u0131y\u0131 bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fc de bu zincirin halkalar\u0131n\u0131 te\u015fkil etmektedir.
\n Di\u011fer taraftan end\u00fcstrinin k\u0131y\u0131 ekolojisinde yapt\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fiklik, kirlenmeden do\u011fan tahribat, k\u0131y\u0131da ya\u015fayan canl\u0131lar\u0131n sonu olmaktad\u0131r.
\n \u0130zmit, \u0130zmir K\u00f6rfezleri, Hali\u00e7, kirlemi\u015f bir Marmara Denizi ve her ge\u00e7en y\u0131l tabi olarak kendini temizleyebilece\u011fi miktar\u0131n \u00fcst\u00fcnde kirletilmekte olan di\u011fer k\u0131y\u0131lar\u0131m\u0131z da suda \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f oksijeni azald\u0131\u011f\u0131 ve kolibasillerinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fik bir ortam te\u015fekk\u00fcl ettirmektedir.Bilhassa Hali\u00e7 ve \u0130zmit K\u00f6rfezi \u00fclkemiz deniz k\u0131y\u0131lar\u0131nda su ve k\u0131y\u0131 kirlenmesinin \u00e7ok y\u00fcksek seviyelere ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 iki yerdir.
\n Hava kirlenmesi : Bu kirlenme yak\u0131t kullan\u0131lmas\u0131ndan, artan sanayile\u015fmeden ve \u015fehirlerde a\u015f\u0131r\u0131 derecede n\u00fcfus \u015fi\u015fmesinden kaynaklan\u0131r.Kirletici maddeler gaz, s\u0131v\u0131 damlac\u0131klar\u0131 (zerrecikler) veya bunlar\u0131n kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 \u015feklinde olur.Bu maddeler ; ya do\u011frudan bir kaynaktan \u00e7\u0131k\u0131p yay\u0131l\u0131r veya atmosferde yay\u0131lan maddelerin kendi aralar\u0131nda veya atmosferik bile\u015fenlerle ve fotokimyasal bir faaliyet mevcut olup olmamas\u0131 \u015fart\u0131 alt\u0131nda reaksiyona girerek ortaya \u00e7\u0131kar.Esas kirleticiler ; 100 mikrondan daha b\u00fcy\u00fck \u00e7aptaki kaba tanecikler, k\u00fck\u00fcrt bile\u015fikleri, organik bile\u015fikler, azot bile\u015fikleri, oksijen bile\u015fikleri, halojen bile\u015fikleri ve radyoaktif bile\u015fikleridir.
\n \u0130nce aerosiller i\u00e7inde karbon zerreleri, metalik tozlar, silikatlar, flor\u00fcrler, re\u00e7ineler, katranlar (kurumlar), \u00e7i\u00e7ek tozlar\u0131, mantarlar, kat\u0131 oksitler, nitratlar, s\u00fclfatlar, klor\u00fcrler, aromatik bile\u015fikler vs. ihtiva eder.Bunlar zerrecikler olarak \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 da\u011f\u0131t\u0131rlar b\u00f6ylece kataliz\u00f6r\u00fcms\u00fc rol oynayarak absorbe edilmi\u015f kirleticiler aras\u0131nda en \u00e7ok ince bir \u015fekilde b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f durumlar\u0131ndan faydalanarak reaksiyonlar\u0131n meydana gelmesini sa\u011flarlar.Yine bunlar elektrostatik y\u00fck ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 olarak di\u011fer zerrelerin ve gazlar\u0131n kondansasyonuna ve bir araya gelmelerine sebep olurlar.Yine bunlar\u0131n baz\u0131lar\u0131 kimyasal t\u00fcrden olmalar\u0131 sebebiyle bitkilere ve hayvanlara \u00e7ok toksit (zehirli) ve korroziv (a\u015f\u0131nd\u0131r\u0131c\u0131) bir etki yaparlar.Radyoaktif olduklar\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde normal radyasyon dozaj\u0131n\u0131 artt\u0131r\u0131r.Kanser veya mutasyon (h\u00fccrelerdeki de\u011fi\u015fme) do\u011furan fakt\u00f6rler olurlar.S\u0131rf bir toz olarak elbiseleri, binalar\u0131 ve bedeni kirletirler.100 mikrondan daha b\u00fcy\u00fck \u00e7apl\u0131 taneciklerde benzer problemler ortaya koymakla beraber kendileri yer \u00e7ekim kuvveti tesiriyle havada kolay ayr\u0131ld\u0131klar\u0131ndan dolay\u0131 bu problemler daha az olarak meydana gelir.Bunlar\u0131n boyutlar\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fck olmas\u0131 insan ve hayvan akci\u011ferlerine \u00f6nemli miktarlarda girmelerini \u00f6nler.Mamafih, bunlar\u0131n kirletici tesiri daha belirgindir.\u00c7\u00fcnk\u00fc \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131 kayna\u011f\u0131n etraf\u0131nda hemen y\u0131\u011f\u0131l\u0131rlar.K\u00fck\u00fcrt bile\u015fiklerinden olan k\u00fck\u00fcrt oksitler ile hidrojen s\u00fclf\u00fcr\u00fcn tahri\u015f edici \u00f6zellikleri vard\u0131r.Atmosfere verilen organik bile\u015fikler i\u00e7inde hidro karbonlar ve bunlar\u0131n yanma \u00fcr\u00fcnleri ile halojenli t\u00fcrevleri bulunur.Bunlar buhar halinde olduklar\u0131 gibi bazen damlac\u0131k veya zerreler \u015feklinde yay\u0131l\u0131r.Bu hidrokarbonlar\u0131n, bilhassa olin\u00fckleer aromatik t\u00fcrleri memeli deney hayvanlar\u0131nda kansere yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.Atmosfere yay\u0131lan azot bile\u015fikleri, daha \u00e7ok azot oksitler ve amonyak \u015feklindedir.Azot oksitler y\u00fcksek dereceli yanmalarda ve di\u011fer sanayii i\u015flemlerde ortaya \u00e7\u0131kar.Azot oksitlerin d\u00fc\u015f\u00fck konsantrasyonlarda bile tahri\u015f edici \u00f6zelli\u011finin yan\u0131nda hava kirleticisi olarak esas ehemmiyet arz etti\u011fi durum bunlar\u0131n atmosferdeki fotokimyasal reaksiyona kat\u0131lmas\u0131d\u0131r.
\n End\u00fcstriyel kirleticiler : Fabrika ve bina bacalar\u0131ndan, araba egzozlar\u0131ndan \u00e7\u0131kan gazlar, insan, hayvan ve bitkilere zararl\u0131 olmaktad\u0131r.Bilhassa sanayile\u015fmi\u015f \u00fclkeleri ilgilendiren bu hal atmosferik hareketler sebebiyle geri kalm\u0131\u015f \u00fclkeleri de alakadar eder:
\n Her insan g\u00fcnde 14.000 lt hava kullanmaktad\u0131r.O halde insan\u0131n hava ile alaca\u011f\u0131 \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck nispette zehirler, k\u0131sa zamanda \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc doza yakla\u015fabilir.Zehirlerin v\u00fccutta birikme s\u00fcreleriyle al\u0131nan ve at\u0131lan zehirlerin fark\u0131 insanlar i\u00e7in m\u00fchimdir.E\u011fer zehirin v\u00fccuttan at\u0131l\u0131\u015f\u0131 yava\u015fsa ve v\u00fccutta birikmesi g\u00f6r\u00fcl\u00fcyorsa zehirlenme k\u0131sa zamanda kendini g\u00f6sterir.
\n Havaya kar\u0131\u015fan bu maddeler kesif yahut \u015feffaf bir sis bulutu halinde \u015fehirlerin \u00fczerini kapat\u0131r.Is\u0131 tersli\u011fi denilen hadiselerin vukuunda tesirleri \u00e7ok daha fazla olur.Genellikle topra\u011fa yak\u0131n hava daha s\u0131cakt\u0131r.Dolay\u0131s\u0131yla zehirli gazlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 bu s\u0131cak hava k\u00fctlesiyle beraber ta\u015f\u0131n\u0131r.Is\u0131 tersli\u011fi (inversyon) halinde, yani yere yak\u0131n havan\u0131n so\u011fuk, onun \u00fcst\u00fcndeki hava tabakas\u0131n\u0131n s\u0131cak olmas\u0131 sebebiyle kirli hava \u015fehrin \u00fczerini kapat\u0131r.
\n 1948\u2019de ABD\u2019de Donora \u015fehri vadisinde \u00e7inko, demir ve \u00f6teki fabrikalardan \u00e7\u0131kan \u0131s\u0131 tersli\u011fi sebebiyle s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015f ve n\u00fcfusun % 43 olan 5910 ki\u015finin hastalanmas\u0131na sebep olmu\u015f, neticede solunum ve kalp hastal\u0131klar\u0131ndan 20 ki\u015fi \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr.1952 y\u0131l\u0131nda Londra\u2019da da b\u00f6yle \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc bir olay meydana gelmi\u015ftir.D\u00f6rt g\u00fcn devam eden zehirli sisler \u015fehirde g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc s\u0131f\u0131ra indirmi\u015f ve d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc g\u00fcn\u00fcn sonunda doktor ve hem\u015firelerden ba\u015fka sokakta kimse kalmam\u0131\u015f, zat\u00fcrre, bron\u015fit ve kalp hastal\u0131klar\u0131 ba\u015f g\u00f6stermi\u015ftir.Neticede 4000 ki\u015fi \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr.Bu tarihte Londra sisi, normale nazaran 10 misli k\u00fck\u00fcrt dioksit ve 20 misli toz ihtiva ediyordu.
\n Otomobil egzozlar\u0131ndan \u00e7\u0131kan zehirli sisler g\u00fcne\u015fi kapat\u0131r.Her bin otomobil g\u00fcnde 3000 kg karbondioksit, 200-400 kg hidrokarbon buhar\u0131, 50-150 kg azot oksitleri ne\u015freder.Bu gazlar\u0131n laboratuar hayvanlar\u0131nda kanser yapt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.
\n Havay\u0131 kirleten bu gazlar ayr\u0131, ayr\u0131 incelenirse, sebep olduklar\u0131 ar\u0131zalar \u015f\u00f6yle s\u0131ralanabilir :
\n K\u00fck\u00fcrt dioksit (SO2) : Bu gaz\u0131n sebep oldu\u011fu kirlili\u011fin anla\u015f\u0131lmas\u0131 19. y\u00fczy\u0131lda ba\u015flar.Bug\u00fcn i\u00e7in daha fazla \u00f6nemi haizdir.K\u00f6m\u00fcr, mineral ya\u011flar % 0.5 \u2013 2.5 bazen % 5\u2019e kadar k\u00fck\u00fcrt dioksit ihtiva ederler.Demir end\u00fcstrisi, petrol ve ya\u011f rafinelerinin bulundu\u011fu yerlerde bu gaz sahalar\u0131 kaplar.Havadaki su ile birle\u015fince, s\u00fclf\u00fcrik asit te\u015fekk\u00fcl eder.Bu asit ci\u011ferlerin, madenlerin,mermerlerin tahrip olmas\u0131na sebep olur.Atina ve Roma\u2019daki tarihi yap\u0131lar\u0131n bunun i\u00e7in ge\u00e7en asra nazaran daha fazla karard\u0131\u011f\u0131 ve y\u0131prand\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\n \u0130nsanlarda baz\u0131 hastal\u0131klara sebep olur.Petrol rafinerilerinden \u00e7\u0131kan SO2 Yokkaichi ast\u0131m\u0131 denilen m\u00fczmin bron\u015fite sebep olmaktad\u0131r.Baz\u0131 bitkiler 10 milyonda 2 k\u0131s\u0131m SO2 \u2018ye maruz kal\u0131nca zarar g\u00f6r\u00fcrler.Yonca, arpa, yulaf, turp, marul ve \u00e7am a\u011fa\u00e7lar\u0131 en hassas bitkiler aras\u0131ndad\u0131r.Simptomlar\u0131 karakteristik olup, damarlar ye\u015fil oldu\u011fu halde damar aralar\u0131nda nekrotik sararmalar g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.
\n Bununla beraber SO2 \u2018nin kara leke hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n salg\u0131n yap\u0131s\u0131n\u0131 \u00f6nledi\u011fi m\u00fc\u015fahede edilmi\u015ftir.\u0130kinci D\u00fcnya Harbi s\u0131ras\u0131nda Amsterdam\u2019da b\u00fct\u00fcn fabrikalar durdurulmu\u015ftu.
\n Hidrojen flor\u00fcr (HF) : Tipik bir sanayii gaz\u0131 olan Hf, \u00e7elik , al\u00fcminyum, s\u00fcperfosfat fabrikalar\u0131ndan \u00e7\u0131kar.SO2 ile beraber bulunursa, daha tehlikeli olur.Hele en hassas bitki Glay\u00f6l olup, konsantrasyon olarak milyarlarda bir k\u0131s\u0131m miktarda bile zarar g\u00f6r\u00fcr.Di\u011fer hassas bitkiler lale, frezya, baz\u0131 \u00e7am t\u00fcrleri, asma , \u015feftali ve kay\u0131s\u0131d\u0131r.Yapraklarda SO2\u2019den farkl\u0131 simptomlar g\u00f6sterir.Daha ziyade yaprak kenar\u0131nda sararmalar g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.So\u011fanl\u0131 bitkilerin so\u011fan verimini azalt\u0131r.Son zamanlarda HF\u2019\u00fcn bitki dokusunda absorbe edildi\u011fi, flor bile\u015fiklerini \u00e7evrildi\u011fi, baz\u0131 enzim sistemlerini bloke etti\u011fi, sitrik asit \u00e7emberini etkiledi\u011fi ve b\u00f6ylece metabolizma faaliyetlerini bozdu\u011fu anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\n \u0130svi\u00e7re\u2019de ilgi \u00e7ekici bir durum g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.Normal NPK (azot, fosfor, potasyum) kar\u0131\u015f\u0131m\u0131na bir miktar bor ilave edilerek g\u00fcbreleme yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, ba\u011flar HF\u2019den fazla zarar g\u00f6rm\u00fc\u015flerdir.Baz\u0131 \u00e7am t\u00fcrlerinin de \u00e7ok uzak mesafelerden zarar g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc tespit edilmi\u015ftir.Avrupa ve ABD\u2019de yap\u0131lan denemeler HF\u2019\u00fcn b\u00f6cek hastal\u0131klar\u0131 \u00fczerinde m\u00fcspet etkileri g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc halde, atmosferde, HF bulunan b\u00f6lgelerde kolonilerin azald\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.
\n Yine HF ile bula\u015f\u0131k b\u00f6lgelerde \u00e7amlarda gal yapan galafildi\u2019nin zarar\u0131 artm\u0131\u015f ve a\u011fa\u00e7 ba\u015f\u0131na ortalama 500-2000 gal tespit edilmi\u015ftir.
\n Karbon monoksit (CO) : Petrol\u00fcn yanmas\u0131yla a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar.Egzozlardan bol miktarda CO ne\u015frolunur.\u015eiddetli bir solunum zehiridir.Teneff\u00fcs edilirse insanlar\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcr.Kanda % 5 karboxyhemoglobin te\u015fekk\u00fcl etti\u011fi zaman simptomlar\u0131 hissedilir.
\n Hidrokarbon buharlar\u0131 : Petrol \u00fcr\u00fcn\u00fc olup, araba egzozlar\u0131ndan \u00e7\u0131kar.en \u00f6nemlileri etilen ve peroxyacidnitrat (k\u0131saca PAN)\u2019d\u0131r.Etilen direkt olarak bitki hayat\u0131na zarar verir.\u00c7ok d\u00fc\u015f\u00fck konsantrasyonla normal b\u00fcy\u00fcme hormonu olarak rol oynar.Fazla miktarda ise tomurcuklanmay\u0131 \u00f6nler ve yapraklar\u0131 d\u00f6ker.PAN fotokimyasal oksidant bir madde olup, insanlara etkisi ba\u015flang\u0131\u00e7ta fark edilmez.Bir saat sonra g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda fotokimyasal reaksiyon ile tan\u0131n\u0131r.G\u00f6z ve mukozalara tesir eder.Bitkilerde olduk\u00e7a karakteristik simptomlar\u0131n m\u00fc\u015fahede edilmi\u015ftir.Baz\u0131 \u00e7ay\u0131r bitkilerinde yapra\u011f\u0131 dipte, ortada ve i\u00e7te olmak \u00fczere enlemesine b\u00f6len nekrotik lekeler has\u0131l eder.
\n PAN\u2019\u0131n h\u00fccre duvar\u0131 formasyonunda \u00f6nemli bir enzim olan enolaz\u2019\u0131 inaktive etti\u011fi bilinmektedir.Baz\u0131 bitkilerin yaprak alt\u0131 y\u00fcz\u00fcnde g\u00fcm\u00fc\u015f\u00fcms\u00fc tahribat yapar.
\n Azot oksitleri : Arabalardan, doymam\u0131\u015f hidrokarbon kullanan fabrikalardan, ka\u00e7an gazlardan meydana gelir.Fotokimyasal bir oksidantt\u0131r.PAN\u2019\u0131n terkibine girer.Trafi\u011fin yo\u011fun oldu\u011fu yerlerde daha fazlad\u0131r.Y\u00fcksek dozda SO2 simptomlar\u0131na benzer simptomlar g\u00f6sterir.Yap\u0131lan denemeler de milyarda 250 k\u0131s\u0131m NO2 ile f\u00fcmi\u011fe edilen (t\u00fcts\u00fclenen) domateslerin erken kartla\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve mahsul\u00fcn % 22 nispetinde d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.
\n Ozon (O3) : Do\u011frudan do\u011fruya veya dolayl\u0131 olarak arabalardan meydana gelir.Oksidant bir maddedir.T\u00fct\u00fcn, ozona \u00e7ok hassasd\u0131r.Reaksiyonu palizat h\u00fccrelerinde ve yapra\u011f\u0131n \u00fcst y\u00fcz\u00fcndedir.Bitki hastal\u0131klar\u0131 ve zararlar\u0131 \u00fczerine ilgi \u00e7ekici rol\u00fc g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.Baz\u0131 bitki hastal\u0131klar\u0131n\u0131n geli\u015fmesine engel olur.Baz\u0131 hallerde vir\u00fcs ile hastaland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bitkiler ozona kar\u015f\u0131 daha az hassasiyet g\u00f6stermi\u015ftir.T\u00fct\u00fcn mozaik vir\u00fcs\u00fc ile enfekte edilmi\u015f t\u00fct\u00fcnlerde temiz havadakilere nazaran ozon t\u00fcts\u00fclenmesine tabi tutulanlar % 21 nispetinde daha fazla hastalanm\u0131\u015flard\u0131r.B\u00f6ylece ozonun vir\u00fcs aktivitesini artt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.Ozon baz\u0131 hastal\u0131k ve ha\u015ferelere de\u011fi\u015fik cevaplar vermi\u015ftir.
\n \u00dclkemizde hava kirlili\u011finin en tipik \u00f6rne\u011fi Ankara\u2019da g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f, ancak son y\u0131llarda kaliteli yak\u0131t ve \u201cdo\u011fal gaz\u201d kullan\u0131lmas\u0131yla \u015fehir kirlili\u011fi nispeten azalt\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.Nefes almada g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ekilen Ankara\u2019n\u0131n kirli havas\u0131 her ge\u00e7en y\u0131l daha da tehlikeli boyutlara ula\u015fmaktayd\u0131.Bu durum, 1930 \u2018lardan itibaren devam edegelmi\u015ftir.Ankara sanayi \u015fehri olmad\u0131\u011f\u0131ndan havan\u0131n kirlenmesinin sebebi bacalardan \u00e7\u0131kan duman par\u00e7ac\u0131klar\u0131 toz ile motorlu ta\u015f\u0131tlar\u0131n egzoz gazlar\u0131d\u0131r.Bu kirliliklerin \u015fehir atmosferine da\u011f\u0131lmas\u0131nda \u015fehrin kuruldu\u011fu b\u00f6lgenin co\u011frafik, topo\u011frafik ve meteorolojik \u00f6zelliklerinin ve \u015fehrin plan ve in\u015fa \u00f6zelliklerinin de pay\u0131 b\u00fcy\u00fckt\u00fcr.D\u00fcnya\u2019n\u0131n en kirli \u015fehirleri aras\u0131nda yer alan Ankara\u2019n\u0131n havas\u0131nda 11 Ocak 1982 g\u00fcn\u00fc, k\u00fck\u00fcrt dioksit ortalamas\u0131 752,4 mikrogram\/m3\u2019e ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.5 Ocak 1981 g\u00fcn\u00fc Ankara havas\u0131ndaki k\u00fck\u00fcrt dioksit deri\u015fimi 1060,9 mikrogram\/m3 , 18 Ocak 1980 g\u00fcn\u00fc ise 1334,5 mikrogram\/m3 olmu\u015ftur.
\n Toprak kirlenmesi: Toprak insanlar\u0131n en \u00f6nemli tabii kaynaklar\u0131ndan biridir.Zaman\u0131m\u0131zda \u00e7evrenin kirlenme sebebiyle toprak da tehlikeye maruz kalmakta ve zararl\u0131 hale getirilmektedir.Topra\u011f\u0131n bu kirlenmesi tar\u0131mda kullan\u0131lan ila\u00e7lardan, g\u00fcbrelerden,sanayi art\u0131klar\u0131ndan, radyoaktif izotoplardan ve beton, asfalt, kalay, demir, kur\u015fun, al\u00fcminyum, polietilen gibi kirleticilerden petrol ve s\u0131v\u0131 art\u0131klar\u0131ndan ileri gelmektedir.
\n Zirai m\u00fccadele ila\u00e7lar\u0131 tatbik edildikten sonra uzun s\u00fcre bozulmadan kalabilmektedir.Yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalara g\u00f6re bu s\u00fcre 3 ay ile 5 y\u0131l aras\u0131nda de\u011fi\u015fmektedir.Tatbik sahas\u0131ndan r\u00fczgar erozyonu sebebiyle bitki par\u00e7ac\u0131klar\u0131, tohum sporlar\u0131 ve tozlarla, toprak ve bitki buharlar\u0131 ile, sulardan dalga serpintileri ile bulutlara ta\u015f\u0131nan pestisitler her tarafa yay\u0131lmakta, r\u00fczgar, sis, ya\u011fmur ve karla tekrar toprak veya sulara kar\u0131\u015fmaktad\u0131r.Farkl\u0131 kaynaklara g\u00f6re pestisitlerin % 10 ila % 70 \u2018nin tatbik sahas\u0131 d\u0131\u015f\u0131na ta\u015fmad\u0131\u011f\u0131 bildirilmektedir.
\n Radyoaktif kirleticiler : Enerji \u00fcreten atom reakt\u00f6rlerinden \u00e7\u0131kan art\u0131k, kaza sonucu veya izotop art\u0131klar\u0131 ile radyoaktif maddelerin kendilerinden do\u011fan bir kirliliktir.Radyum, uranyum gibi baz\u0131 elementlerin fizik ve fizyolojik etkiye sahip \u0131\u015f\u0131nlar ne\u015fretmelerine radyoaktivite denir.Radyoaktif maddelerin atom \u00e7ekirdeklerini par\u00e7alamas\u0131 sonucu o madde yok olur ve korkun\u00e7 bir enerji has\u0131l olur.Bundan istifade ile atom bombas\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.Atom bombas\u0131 patlad\u0131\u011f\u0131nda k\u0131sa s\u00fcrede \u00e7ok y\u00fcksek \u0131s\u0131, \u0131\u015f\u0131n ve sadme etkileri meydana gelir.Bu sebeple atom bombas\u0131 patlat\u0131lan yerdeki kat\u0131 cisimler de gaz haline ge\u00e7er ve havaya kar\u0131\u015fan bu maddeler patlay\u0131c\u0131 maddenin yan\u0131 s\u0131ra radyoaktif maddenin art\u0131klar\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131r.Meydana gelen radyoaktif bulutlar birka\u00e7 y\u00fcz km \u2018ye kadar yay\u0131larak yere d\u00fc\u015fer.
\n Radyoaktif maddeler ne\u015frettikleri \u015fualarla (bilhassa gamma \u0131\u015f\u0131nlar\u0131) canl\u0131 h\u00fccre, dolay\u0131s\u0131yla dokulara etki ederek bir tak\u0131m arazlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na sebep olurlar.Akyuvarlar tahrip olmakta alyuvarlar \u00fcreyememekte dokular tahrip olarak kanser meydana gelmektedir.Radyoaktif tesire maruz kalm\u0131\u015f ana ve babalar\u0131n \u00e7ocuklar\u0131nda \u00e7e\u015fitli anormallikler ortaya \u00e7\u0131kar.Halen Japonya\u2019da atom bombas\u0131n\u0131n etkilerinin silinememi\u015f olmas\u0131 ve zararlar\u0131n\u0131 \u0131rsiyete intikal etmesi, bu tesirin korkun\u00e7lu\u011funu ortaya koyar.
\n Biyolojik kirleticiler : Mikroorganizmalar (mikroplar, bakteriler), insan, hayvan ve bakterilerden hastal\u0131k yapan canl\u0131lar\u0131n (patojen) bir k\u0131sm\u0131, devaml\u0131 olarak \u00e7evrede m\u00fcsait \u015fartlar bulursa faaliyetini artt\u0131r\u0131r.Bu \u015fartlar ortadan kalkarsa faaliyeti yava\u015flar veya durur.Kendisi i\u00e7in m\u00fcsait ortam ula\u015f\u0131rsa salg\u0131nlar meydana gelir.Salg\u0131n esnas\u0131nda, \u00e7evre art\u0131k o tesirle kirlenmi\u015ftir.Mikroplar\u0131n azalmas\u0131, yani hayat\u0131n devam ettiremeyecek seviyeye d\u00fc\u015fmesi veya koruyucu tedbirlerin al\u0131nmas\u0131yla veya baz\u0131 \u015fartlarda ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n has\u0131l olmas\u0131yla salg\u0131nlar a ortadan kalkar.Neticede fazla \u00e7o\u011falan hastal\u0131k mikrobu azal\u0131r ve tekrar denge sa\u011flanm\u0131\u015f olur.
\n Avrupa\u2019da 1840 y\u0131l\u0131nda patateslerde g\u00f6r\u00fclen mantar hastal\u0131\u011f\u0131 sebebiyle bir\u00e7ok kimse Amerika\u2019ya g\u00f6\u00e7 etmek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r.1850\u2019de Fransa\u2019ya giren ve ba\u011flarda korkun\u00e7 zararlar yapan Filoksera uzun seneler her y\u0131l ortalama bir milyon Frank zarara sebep olmu\u015ftur.1843\u2019de K\u0131r\u0131m\u2019da ba\u015flayan veba salg\u0131n\u0131 Avrupa\u2019ya s\u0131\u00e7ram\u0131\u015f ve 8 y\u0131l devam ederek 25 milyon insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne sebep olmu\u015ftur.Hastal\u0131\u011f\u0131n \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 yerde m\u00fcmk\u00fcn olan koruyucu tedbirlere ve karantina uygulamas\u0131na ge\u00e7ilse bile baz\u0131 \u015fartlarda insano\u011flu aciz kalmaktad\u0131r.Nitekim baz\u0131 mantar sporlar\u0131 atmosfer hareketi ile 12.000 kilometreye kadar yay\u0131labilmektedir.
\n Dolay\u0131s\u0131yla salg\u0131nlara kar\u015f\u0131 dikkatli ve devaml\u0131 tedbirlerin al\u0131nmas\u0131 laz\u0131md\u0131r.Aksi halde korkun\u00e7 neticelerle kar\u015f\u0131la\u015fmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.Son y\u0131llarda \u00e7evre kirlenmesi mevzunda yap\u0131lan ne\u015friyatlarla kamuoyu ayd\u0131nlat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.Bilim adamlar\u0131 d\u00fcnyan\u0131n aya giden bir uzay gemisinden al\u0131nm\u0131\u015f resimlere i\u015faret ederek, b\u00fct\u00fcn insanlar\u0131n yer k\u00fcresi ad\u0131ndaki uzay gemisine binmi\u015f astronotlar oldu\u011funu hat\u0131rlatm\u0131\u015ft\u0131r.Bu gemiye eskiden beri olduk\u00e7a iyi dengelenmi\u015f bir hayati destek sistemi ihsan edilmi\u015ftir.Bu sistem \u00f6yle b\u00fcy\u00fckt\u00fcr ki, milyonlarca insan\u0131n ihtiyac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamaktad\u0131r.Bu dengenin ne kadar s\u00fcrece\u011fi ve ne derece insana faydal\u0131 olaca\u011f\u0131, muazzam teknolojik, politik ve dini \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc meseleler arz eden bir sorudur.Sanayile\u015fme, insan k\u00fclt\u00fcrlerinin b\u00fct\u00fcn \u00fcyeleri i\u00e7in yeterli bir hayat seviyesi geli\u015ftirmek bak\u0131m\u0131ndan laz\u0131m olmas\u0131na ra\u011fmen, madde ve enerjiyi verimli bir tarzda kullanmak ve bu hedefe art\u0131k madde has\u0131l etmeden varmak, gittik\u00e7e artan g\u00fc\u00e7l\u00fcklerdendir.Art\u0131k madde \u00fcretilmesi de kirlenmenin kayna\u011f\u0131n\u0131 te\u015fkil eder.
\n K\u00fclt\u00fcrel geli\u015fme ve sanayile\u015fme, insanlar ile yani n\u00fcfusla do\u011fru orant\u0131l\u0131d\u0131r.\u0130nsan n\u00fcfusundaki artma do\u011fu\u015ftan ziyade \u00f6l\u00fcm h\u0131z\u0131ndaki de\u011fi\u015fimle ilgilidir.
\n \u00c7evre kirlenmesi ile m\u00fccadele: \u00c7evre kirlili\u011fi ile m\u00fccadelenin iki ana noktas\u0131 mevcuttur.Bunlar ; bozulmam\u0131\u015f\u0131 bozulmaktan koruma (d\u0131\u015f etkileri ortadan kald\u0131rma) ve bozulmu\u015fu d\u00fczeltmedir.Bunun i\u00e7in kirleticiler daha kaynaklar\u0131nda iken yay\u0131lmadan tamamen veya k\u0131smen tutulur.Mesela ; hava kirlenmesinden gaz \u00e7\u0131k\u0131\u015f yerlerine \u00e7e\u015fitli filtreler tak\u0131l\u0131r.Kanalizasyon sular\u0131 ar\u0131tma tesislerinde \u00e7\u00f6kertme, havaland\u0131rma, s\u00fczme, n\u00f6trle\u015ftirme, dezenfeksiyon gibi i\u015flemlerden sonra tabiata terk edilir.Denizlerde, k\u0131y\u0131larda, nehir deltalar\u0131nda \u00e7e\u015fitli tedbirler al\u0131n\u0131r.Gemilerin art\u0131klar\u0131n\u0131 rastgele bo\u015faltmalar\u0131n\u0131, sahil \u015feridini kanalizasyon ve \u00e7\u00f6p birikintilerinin verilmesine ve nehirlerin erozyon topra\u011f\u0131 ile yata\u011f\u0131n\u0131 doldurmalar\u0131na mani olunur.
\n Umumiyetle g\u00fcr\u00fclt\u00fc \u201cistenmeyen bir ses\u201d olarak tarif edilir.Halbuki g\u00fcn\u00fcm\u00fczde g\u00fcr\u00fclt\u00fcy\u00fc \u201cinsan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na zararl\u0131 bir ses\u201d diye tarif etmek daha do\u011frudur.\u00c7ok fazla g\u00fcr\u00fclt\u00fc i\u015fitme duyusunun kaybolmas\u0131nda y\u00fcksek tansiyona kadar \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na zarar verebiliyor ama g\u00fcr\u00fclt\u00fc ile ge\u00e7en kamyonlar\u0131n sesine d\u0131\u015far\u0131da top oynayan \u00e7ocuklar\u0131n sesini, elektronik beton delicinin kulak t\u0131rmalay\u0131c\u0131 g\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fcn\u00fc, sonuna kadar a\u00e7\u0131lan teybin ve radyonun ba\u011f\u0131rt\u0131lar\u0131n\u0131 duymamazl\u0131ktan gelmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.
\n O halde g\u00fcr\u00fclt\u00fc ile birlikte ya\u015famaya al\u0131\u015f\u0131p sa\u011fl\u0131\u011fa en az zarar verecek \u015fekilde indirecek tedbirleri almal\u0131d\u0131r.Hi\u00e7 beklenilmeyen \u00e7ok y\u00fcksek bir ses duyuldu\u011fu zaman kan damarlar\u0131nda hormonlar dola\u015f\u0131r, kalpler daha h\u0131zl\u0131 \u00e7arpar, eller buz gibi olur, a\u011f\u0131z kurur, mide yerinden oynam\u0131\u015f gibi olur.bu \u015fiddetli tepkinin sonucu sinir sistemi, kalp ve di\u011fer organlarda belli bir gerginlik ortaya \u00e7\u0131kar.bu gerginli\u011fin devaml\u0131 ve s\u0131k g\u00f6r\u00fclmesinin sonucu, g\u00fcr\u00fclt\u00fcl\u00fc fabrikalarda \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f\u00e7ilerde i\u015fitme duyusunun kaybolmas\u0131 kalp hastal\u0131klar\u0131, y\u00fcksek tansiyon, \u00fclser gibi \u00e7e\u015fitli mide hastal\u0131klar\u0131, sinir hastal\u0131klar\u0131 gibi sa\u011fl\u0131k meseleleri, sessiz yerlerde \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f\u00e7ilere nispetle daha \u00e7ok g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.
\n G\u00fcr\u00fclt\u00fcy\u00fc \u00f6nlemek i\u00e7in turbo jet tipi u\u00e7ak motorlar\u0131 turbo fan \u015fekline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcp, fanlar\u0131n da g\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fc azalt\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r.Aletler ve makineler g\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fcz tipe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmekte veya g\u00fcr\u00fclt\u00fcy\u00fc yutacak malzemeler kullan\u0131larak alet ve binalar izole edilmektedir.Otoyollarda g\u00fcr\u00fclt\u00fcy\u00fc tutucu duvarlar in\u015fa edilmektedir.Kulaklarda k\u00f6p\u00fckl\u00fc lastik veya bal mumu kat\u0131lm\u0131\u015f pamuk t\u0131ka\u00e7lar kullan\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
TANIMLAR: Ekoloji, bug\u00fcn \u00e7ok say\u0131da bilim dal\u0131n\u0131n \u00e7ekirde\u011fini olu\u015fturmaktad\u0131r. \u00c7evre \u015fartlar\u0131 i\u00e7inde tek bir canl\u0131n\u0131n incelenmesine \u201cotekoloji\u201d, farkl\u0131 canl\u0131 t\u00fcrlerinin olu\u015fturdu\u011fu topluluklar\u0131n incelenmesine \u201csinekoloji \u201d denmektedir. 1935 y\u0131l\u0131ndan itibaren, bir b\u00f6lgede bulunan b\u00fct\u00fcn canl\u0131lar ve bunlar\u0131n cans\u0131z \u00e7evrelerini ifade etmek i\u00e7in \u201cEkosistem\u201d kelimesi kullan\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7evre ve sistem kelimelerinin birle\u015ftirilmesiyle olu\u015fturulan ekosistem kelimesinin a\u00e7\u0131k bir …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[2796,2224,2287,6228,3719,4851,6227,6229,2925,2280,2247,2243,2472,2388,2164,4988,2267,4282],"class_list":["post-2473","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-atmosfer","tag-azot","tag-bakteriler","tag-biyosenoz","tag-biyosfer","tag-ekoloji","tag-ekosistem-ile-ilgili-tanim-ve-aciklama","tag-fitosenoz","tag-iklim","tag-inorganik","tag-karbon","tag-karbon-dioksit","tag-mantarlar","tag-mikroorganizma","tag-oksijen","tag-organik","tag-potasyum","tag-toprak-kirliligi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2473","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2473"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2473\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2473"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2473"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2473"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}