Yukar\u0131 at\u0131lan bir cisim, bir s\u00fcre sonra d\u00f6ner ve yere d\u00fc\u015fer. Irmaklar hep yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru akar. Bunun a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 “yer\u00e7ekimi” olarak yapar\u0131z. Bu, t\u00fcm k\u00fctleli nesnelerde, gezegenlerde ve y\u0131ld\u0131zda varolan bir kuvvettir ve ona “k\u00fctle \u00e7ekimi” diyoruz. <\/p>\n
Bu \u00e7ekim, en yo\u011fun cisimeleri ve “bo\u015flu\u011fu” e\u015fit oranda donat\u0131r. Ondan korunman\u0131n ya da onu etkilemenin hi\u00e7bir yolu yok. Uzakl\u0131kla azal\u0131r; ama hi\u00e7bir \u015fekilde kaybolmaz. Atmosferi Yerk\u00fcre’nin \u00e7evresinde tutan kuvvet ya da bizim Evren bo\u015flu\u011funa u\u00e7up gitmemizi engelleyen kuvvet, D\u00fcnya’n\u0131n uygulad\u0131\u011f\u0131 k\u00fctle \u00e7ekimi kuvvetidir. <\/p>\n
Bir yapma uyduyu, D\u00fcnya y\u00f6r\u00fcngesine yerle\u015ftirmek i\u00e7in gerekli h\u0131z, saniyede 8 kilometreden (8 km\/s) az de\u011fildir. D\u00fcnya’n\u0131n \u00e7ekiminden kurtulmak ve onu temelli terketmek i\u00e7in saniyede 11.2 kilometre h\u0131z yapmak gerekir. G\u00fcne\u015f’in k\u00fctle \u00e7ekimi daha b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc G\u00fcne\u015f’in k\u00fctlesi, D\u00fcnya’n\u0131nkinin 400 bin kat\u0131d\u0131r. G\u00fcne\u015f’in k\u00fctlesel \u00e7ekimini a\u015fabilmek i\u00e7in saniyede 16.7 kilometrelik h\u0131z gerekir. <\/p>\n
Ku\u015fkusuz insano\u011flu \u00e7ok eski zamanlarda da k\u00fctle \u00e7ekimini sezmi\u015f ve onu hesaba katm\u0131\u015f olmal\u0131. \u0130lgin\u00e7tir, bilinen bu eski kuvvet, \u00e7a\u011flar boyu a\u00e7\u0131klanamam\u0131\u015f olarak kald\u0131. K\u00fctle \u00e7ekimi i\u00e7in bilimsel bir kuram geli\u015ftiren ve bunu Evren’i kapsayacak kadar geni\u015fleten, b\u00fcy\u00fck \u0130ngiliz bilimcisi Sir Isaac Newton (1642-1727) idi. <\/p>\n
Masa \u00fczerindeki bir kitab\u0131 inceleyelim. Kitaba herhangi bir etki olmad\u0131k\u00e7a kitap, masa \u00fczerinde hareketsiz kal\u0131r. \u015eimdi, kitab\u0131 yatay do\u011frultuda s\u00fcrt\u00fcnme kuvvetini yenecek b\u00fcy\u00fckl\u00fckte bir kuvvetle sa\u011fa do\u011fru itelim. S\u00fcrt\u00fcnme kuvveti kitapla masa aras\u0131nda varolan bir kuvvettir. <\/p>\n
Kitaba uygulanan kuvvet, s\u00fcrt\u00fcnme kuvvetine e\u015fit ve z\u0131t y\u00f6nl\u00fc ise kitap sabit bir h\u0131zla hareket edebilecektir. Uygulanan kuvvet s\u00fcrt\u00fcnme kuvvetinden b\u00fcy\u00fckse kitap ivmelenir. Uygulanan kuvvet ortadan kalkarsa s\u00fcrt\u00fcnme kuvvetinin etkisi ile k\u0131sa bir s\u00fcre hareket ettikten sonra durur (negatif ivmelenme sonucu). <\/p>\n
\u015eimdi, kitab\u0131n kar\u015f\u0131dan kar\u015f\u0131ya kaygan hale getirilmi\u015f y\u00fczeyde itildi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Kitap, yine duracak fakat \u00f6nceki durumda oldu\u011fu gibi \u00e7abucak durmayacakt\u0131r. D\u00f6\u015femeyi, s\u00fcrt\u00fcnmeyi tamamen ortadan kald\u0131racak kadar cilalar, parlat\u0131rsan\u0131z kitap, bir defa harekete ge\u00e7tikten sonra, kar\u015f\u0131 duvara \u00e7arp\u0131ncaya kadar ayn\u0131 h\u0131zla hareket edecektir.<\/p>\n
Galileo, cisimler hareket halinde iken, durmaya ve h\u0131zlanmaya direnme (eylemsizlik) tabitan\u0131a sahip oldu\u011fu sonucuna da varm\u0131\u015ft\u0131. Bu yeni yakla\u015f\u0131m daha sonra Newton taraf\u0131ndan form\u00fclle\u015ftirilerek, kendi ad\u0131yla an\u0131lan Newton’un “Birinci Hareket Yasas\u0131” olarak tan\u0131m\u0131\u015f ve \u015f\u00f6yle ifade edilmi\u015ftir: “Bir cisme bir d\u0131\u015f kuvvet (bile\u015fke kuvvet) etki etmedik\u00e7e, cisim durgun ise durgun kalacak, hareketli ise sabit h\u0131zla do\u011frusal hareketine devam edecektir.”<\/p>\n
Daha basit bir anlat\u0131mla, bir cisme etki eden net kuvvet s\u0131f\u0131rsa ivmesi de s\u0131f\u0131rd\u0131r. Newton’un birinci yasas\u0131, bir cisme etki eden d\u0131\u015f kuvvetlerin bile\u015fkesi s\u0131f\u0131r oldu\u011fu zaman cismin davran\u0131\u015f\u0131ndaki de\u011fi\u015fmeleri inceler. Bir cisim \u00fczerine s\u0131f\u0131rdan farkl\u0131 bir bile\u015fke kuvvet etki etti\u011fi zaman neler olur? Bu sorunun yan\u0131t\u0131n\u0131 Newton’un ikinci yasas\u0131 verir.<\/p>\n
\u00c7ok d\u00fczg\u00fcn, cilal\u0131, parlat\u0131lm\u0131\u015f yatay bir y\u00fczey \u00fczerinde, s\u00fcrt\u00fcnme kuvvetini \u00f6nemsemeyerek bir buz kal\u0131b\u0131n\u0131 itti\u011finizi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Buz kal\u0131b\u0131 \u00fczerinde yatay bir F kuvveti uygularsan\u0131z, kal\u0131p “a” ivmesi ile hareket edecektir. Kuvveti iki kat\u0131na \u00e7\u0131kar\u0131rsan\u0131z ivme de iki kat\u0131na \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Bu t\u00fcr g\u00f6zlemlerden bir cismin ivmesinin, ona etkiyen bile\u015fke kuvvet ile do\u011fru orant\u0131l\u0131 oldu\u011fu sonucuna var\u0131r\u0131z. <\/p>\n
Peki bile\u015fke kuvveti ayn\u0131 tutarken cismin k\u00fctlesini iki kat\u0131na \u00e7akrsak ne olur? \u0130vme yar\u0131s\u0131na d\u00fc\u015fer; \u00fc\u00e7 kat\u0131na \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131rsa \u00fc\u00e7te birine d\u00fc\u015fer. Bu g\u00f6zleme g\u00f6re, bir cismin ivmesinin k\u00fctlesi ile ters orant\u0131l\u0131d\u0131r. Buna g\u00f6re Newton’un ikinci yasas\u0131 \u015f\u00f6yle anlat\u0131labilir: “Bir cismin ivmesi, ona etki eden kuvvetle do\u011fru orant\u0131l\u0131, k\u00fctle ile ters orant\u0131l\u0131d\u0131r.”<\/p>\n
Elbette ki gezegenler, Kepler Yasalar\u0131na g\u00f6re hareket ediyordu. Ama neden gezegenler de\u011fi\u015fik ve \u00fcstelik d\u00fczg\u00fcn bir h\u0131zla hareket etmiyordu? Gezegenlerin g\u00f6ky\u00fcz\u00fcnde hareket etmeleri i\u00e7in onlar\u0131 “iten” bir g\u00fcc\u00fcn olmas\u0131 gerekti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyordu. Ama bu g\u00fc\u00e7 neydi? Newton’un ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde hi\u00e7 olmazsa bir\u00e7ok insan astrolojiyi ciddiye alm\u0131yordu; yani gezegenleri meleklerin itmedi\u011fi kesindi. Newton, Kepler’in form\u00fcllerini \u00e7\u0131karmak i\u00e7in k\u00fctlesel \u00e7ekim (gravitasyonal alan) yasas\u0131n\u0131 kullanm\u015ft\u0131.<\/p>\n
Newton, Galileo’nun sarka\u00e7 deneylerini inceledi ve buradan bo\u015flukta serbest\u00e7e dola\u015fan gezegenlere etkiyen bir \u00e7ekimin bulunmas\u0131 gerekti\u011fi sonucuna kolayca vard\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc o, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve matematik\u00e7iydi. Gezegenler, eliptik y\u00f6r\u00fcngeler izliyordu. Bu y\u00f6r\u00fcngeler \u00fczerinde dolan\u0131rken G\u00fcne\u015f’e daha yak\u0131n olduklar\u0131 yerlerde h\u0131zlar\u0131 art\u0131yor, sonra G\u00fcne\u015f’ten uzakla\u015ft\u0131k\u00e7a h\u0131zlar\u0131 azal\u0131yordu.<\/p>\n
Newton, kuvvet bilinirse, bunu k\u00fctle denen b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011fe b\u00f6l\u00fcnce ivmenin bulunabilece\u011fini varsaym\u0131\u015ft\u0131r. Burada k\u00fctle, harekete kar\u015f\u0131 koyman\u0131n bir \u00e7e\u015fiti olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcr: k\u00fctlesi bir ba\u015fka araban\u0131nkinin iki kat\u0131 olan \u00e7ok y\u00fckl\u00fc bir araba, ayn\u0131 beygirin etkisi alt\u0131nda birincinin yar\u0131s\u0131 kadar bir ivme kazan\u0131r. <\/p>\n
K\u0131sacas\u0131 k\u00fctle, hareket edenin eylemsizli\u011fini bildirir ve bu y\u00fczden ona “eylemsizlik k\u00fctlesi” ad\u0131 verilir. Buna g\u00f6re her cismin, olanakl\u0131 b\u00fct\u00fcn kuvvetlere kar\u015f\u0131 g\u00f6sterebilece\u011fi tepkiyi belirleyen \u00f6zel bir eylemsizli\u011fi vard\u0131r. Bunu saptad\u0131ktan sonra geriye kuvvet denen \u015feyin ne oldu\u011funu anlamak kal\u0131yordu. <\/p>\n
Newton kuvveti \u015f\u00f6yle tan\u0131mla\u0131yor: Kuvvet, cisimleri hareketsizlik durumu ya da d\u00fczg\u00fcn hareketei de\u011fi\u015ftirecek bi\u00e7imde etkileyen bir eylemdir. merkezcil bir kuvvet, cisimleri bir merkeze ya da belli bir noktaya do\u011fru \u00e7eker ya da \u00e7ekilme e\u011filimi i\u00e7inde bulunmalar\u0131na yola\u00e7ar. <\/p>\n
B\u00f6ylece D\u00fcnya, Ay’etkiledi\u011fi zaman ona bir kuvvet uyguluyordu. Ay, D\u00fcnya’dan ne kadar uzaksa bu kuvvet de o kadar zay\u0131ft\u0131. Daha kesin olarak s\u00f6ylenirse Newton, uzakl\u0131k iki kat olunca, kuvvetin ilk de\u011ferinin d\u00f6rtte birine indi\u011fini varsayd\u0131. \u0130ki madde birbirlerini k\u00fctllelerinin \u00e7arp\u0131m\u0131 ile do\u011fru. aralar\u0131ndaki uzakl\u0131\u011f\u0131n karesi ile ters orant\u0131l\u0131 bir kuvvetle \u00e7eker. Bunlar\u0131n hepsi \u00e7ekim sabiti denen evrensel bir sabitle \u00e7arp\u0131l\u0131r. <\/p>\n
\u0130ki elektrik y\u00fck\u00fc aras\u0131ndaki kuvvet de aralar\u0131ndaki uzakl\u0131\u011f\u0131n karesi ile ters orant\u0131l\u0131d\u0131r ama; bunun k\u00fctle ile hi\u00e7bir ilgisi yoktur. “Evrensel k\u00fctle \u00e7ekimi yasas\u0131” nda, k\u00fctlenin rol\u00fcn\u00fcn birden de\u011fi\u015fti\u011fine dikkat edelim. K\u00fctlenin bu yeni g\u00f6revini iyice belirtmek i\u00e7in, a\u011f\u0131rl\u0131k katsay\u0131s\u0131 (\u00e7ekim sabiti) ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda buna “\u00e7ekim k\u00fctlesi” denmesi uygun g\u00f6r\u00fcld\u00fc. O halde Newton’un varsay\u0131m\u0131 \u015f\u00f6yle dile getirilebilir: \u00c7ekim k\u00fctlesi, eylemsizlik k\u00fctlesine e\u015fittir.<\/p>\n
Bu \u00f6zelli\u011fin, ister Ay kadar b\u00fcy\u00fck, isterse Ay mod\u00fcl\u00fc kadar k\u00fc\u00e7\u00fck olsun bir g\u00f6k cisminin y\u00f6r\u00fcngesinin k\u00fctlesinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak ayn\u0131 oldu\u011fu sonucunu vermesi ilgin\u00e7tir.<\/p>\n
Newton, k\u00fctle \u00e7ekimi yasas\u0131n\u0131 \u00e7ok farkl\u0131 olaylara uygulad\u0131 ve onu bilinen Evrenin t\u00fcm\u00fcn\u00fc kapsayacak \u015fekilde cesaretle yayg\u0131nlat\u0131rd\u0131. Merk\u00fcr’\u00fcn yaramazl\u0131\u011f\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda bir sorunla kar\u015f\u0131la\u015fmadan 200 y\u0131l kendini korudu. <\/p>\n
K\u00fctle\u00e7ekim alanlar\u0131n\u0131n temel nitelikleri \u015f\u00f6yle s\u0131ralanabilir:<\/p>\n
\u00b7 K\u00fctle \u00e7ekim kuvvetleri Evrenseldir. Yani Evrendeki her cisim bu kuvvetlerden etkilenir.<\/p>\n
\u00b7 Bir k\u00fctle \u00e7ekim alan\u0131 mutlaka \u00e7ekici kuvvetlere neden olur.<\/p>\n
\u00b7 K\u00fctle\u00e7ekim alanlar\u0131, uzun erimlidir; yani bir cismin etraf\u0131nda olu\u015fan \u00e7ekim alan\u0131n\u0131n etkileri zay\u0131flayarak da olsa \u00e7ok uzak mesafelere kadar uzanabilir.<\/p>\n
“Duran iki cisim d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, bu iki cismin birbirine etki ettirdi\u011fi \u00e7ekim kuvveti; cisimlerin aras\u0131ndaki uzakl\u0131\u011f\u0131n karesi ile ters, cisimlerin k\u00fctleleri ile do\u011fru orant\u0131l\u0131d\u0131r.” Newton b\u00f6ylece do\u011fan\u0131n temel sabitlerinden birini de bulmu\u015ftu. <\/p>\n
Newton, bir matematik sihirbaz\u0131yd\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00e7ok uzun s\u00fcre onun d\u0131\u015f\u0131nda kimse diferansiyel denklemlerin i\u00e7inden \u00e7\u0131kam\u0131yordu. Newton’dan 60 – 70 y\u0131l \u00f6nce, b\u00fcy\u00fck Alman bilim adam\u0131 Johannes Kepler ( 1571-1630), gezegenlerin G\u00fcne\u015f \u00e7evresindeki hareketlerini y\u00f6neten temel yasalar\u0131 bulmu\u015ftu.<\/p>\n
Tarih\u00e7e k\u0131saca \u015f\u00f6yledir: Eski bilginler gezegenlerin g\u00f6ky\u00fcz\u00fcndeki hareketlerini g\u00f6zlemleyerek onlar\u0131n D\u00fcnya ile birlikte G\u00fcne\u015f \u00e7evresinde d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc sonucuna vard\u0131lar. Bu sonu\u00e7 daha sonra Copernicus taraf\u0131ndan da ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak ke\u015ffedildi .\u0130nsanlar ke\u015ffin daha \u00f6nce yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 unutmu\u015flard\u0131. Bundan sonra ara\u015ft\u0131r\u0131lacak soru \u015fuydu: G\u00fcne\u015f \u00e7evresinde tam olarak nas\u0131l d\u00f6n\u00fcyorlard\u0131? <\/p>\n
G\u00fcne\u015f\u2019in merkez oldu\u011fu bir \u00e7ember \u00fczerinde mi, yoksa ba\u015fka bir e\u011fri boyunca m\u0131? H\u0131zlar\u0131 neydi? Bunlar\u0131n yan\u0131tlanmas\u0131 daha zun zaman ald\u0131. Copernicus sonras\u0131 d\u00f6nemler, gezegenlerin ger\u00e7ekten D\u00fcnya\u2019yla birlikte G\u00fcne\u015f etraf\u0131nda m\u0131 d\u00f6nd\u00fckleri, yoksa D\u00fcnya\u2019n\u0131n Evren!in merkezinde mi oldu\u011fu sorular\u0131n\u0131n tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlerdi.<\/p>\n
Daha sonra Danimarkal\u0131 astronom Tycho Brahe (1546-1601), soruyu yan\u0131tlamak i\u00e7in bir y\u00f6ntem \u00f6nerdi. E\u011fer gezegenler \u00e7ok dikkatle g\u00f6zlenip g\u00f6ky\u00fcz\u00fcndeki yerleri tam olarak kaydedilirse, teorilerin durumu belki a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fabilirdi. Bu, modern bilimin anahtar\u0131 ve do\u011fan\u0131n ger\u00e7ekten anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 oldu: bir\u015feyi g\u00f6zlelek, ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 kaydetmek ve bu bilgilerin \u015fu veya bu yorumu \u00e7\u0131karmay\u0131 sa\u011flayacak ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 i\u00e7erdi\u011fini ummak.<\/p>\n
Zengin bir ki\u015fi olan Tycho\u2019nun Kopenhag yak\u0131nlar\u0131nda bir adas\u0131 vard\u0131. Buraya pirin\u00e7ten yap\u0131lm\u0131\u015f kocaman daireler yerle\u015ftirdi ve \u00f6zel g\u00f6zlem yerleri yapt\u0131rd\u0131; sonra, geceler boyunca gezegenlerin konumlar\u0131n\u0131 kaydetti. \u0130\u015fte ancak bu t\u00fcr yorucu ve yo\u011fun \u00e7al\u0131\u015fmalar yoluyla bir\u015feyler bulunabilir.<\/p>\n
Toplanan b\u00fct\u00fcn bilgi Kepler\u2019in eline verildi; o da gezegenlerin G\u00fcne\u015f etraf\u0131nda ne t\u00fcrl\u00fc bir hareket yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 incelemeye koyuldu. Bunun i\u00e7in deneme yan\u0131lma y\u00f6ntemini uygulad\u0131. Bir ara yan\u0131t\u0131 buldu\u011funu sand\u0131: Gezegenler, G\u00fcne\u015f\u2019in merkez oldu\u011fu \u00e7emberler \u00fczerinde hareket ediyorlard\u0131. Ancak daha sonra bir gezegenin, Mars\u2019\u0131n sekiz dakikal\u0131k bir yay kadar sapma yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 farketti. <\/p>\n
Kepler, Tycho Brahe\u2019nin bu \u00f6l\u00e7\u00fcde bir hata yapamayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp, yan\u0131t\u0131n do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131 sonucuna vard\u0131. Deneylerin \u00e7ok dikkatli yap\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 nedeniyle ba\u015fka bir yol deneyerek sonunda \u00fc\u00e7 \u015fey ke\u015ffetti. \u0130lk olarak, gezegenler G\u00fcne\u015f\u2019in odak oldu\u011fu elips \u015feklinde bir y\u00f6r\u00fcnge izliyorlard\u0131. <\/p>\n
Elips b\u00fct\u00fcn ressamlar\u0131n bildi\u011fi bir e\u011fridir: bas\u0131k bir daire. \u00c7ocuklar da onu iyi bilir; iki ucu tesbit edilmi\u015f bir ipe bir halka ge\u00e7irip halkaya da bir kalem sokulunca elips \u00e7izilebilece\u011fini birileri onlara s\u00f6ylemi\u015ftir.<\/p>\n
\u0130kinci olarak, bir gezegenin G\u00fcne\u015f \u00e7evresindeki y\u00f6r\u00fcngesi bir elipstir; G\u00fcne\u015f de odaklar\u0131n birindedir. Bundan sonra gelen soru \u015fuydu: G\u00fcne\u015f\u2019e yakla\u015ft\u0131k\u00e7a h\u0131z\u0131 art\u0131yor, uzakla\u015ft\u0131k\u00e7a yava\u015fl\u0131yor mu? <\/p>\n
Kepler, bunun da yan\u0131t\u0131n\u0131 buldu. Buldu\u011fu yan\u0131t \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klanabilir: \u00d6rne\u011fin \u00fc\u00e7 hafta gibi belirli bir ara i\u00e7eren iki farkl\u0131 zamanda gezegenin konumun saptayal\u0131m. Sonra, y\u00f6r\u00fcngenin ba\u015fka bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, gezegenin yine \u00fc\u00e7 hafta ara ile iki ayr\u0131 konumunu saptayal\u0131m ve G\u00fcne\u015f\u2019le gezegeni birle\u015ftiren do\u011frular\u0131 \u00e7izelim (bilimsel deyimiyle bunlar yar\u0131\u00e7ap vekt\u00f6rleridir). <\/p>\n
\u00dc\u00e7 hafta ara ile \u00e7izilen iki do\u011fru ve y\u00f6renge aras\u0131nda kalan alan, y\u00f6r\u00fcngenin her b\u00f6lgesi i\u00e7in ayn\u0131d\u0131r. Demek ki, gezegen G\u00fcne\u015f\u2019e daha yak\u0131n oldu\u011fu yerlerde daha h\u0131zl\u0131 hareket ediyor ve uzakla\u015ft\u0131k\u00e7a ayn\u0131 alan\u0131 taramak i\u00e7in daha yava\u015f ilerliyor.<\/p>\n
Birka\u00e7 y\u0131l sonra Kepler, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir kural ke\u015ffetti. Bu kural yaln\u0131zca tek bir gezegenin G\u00fcne\u015f \u00e7evresindeki hareketiyle ilgili de\u011fildi; farkl\u0131 gezegenler aras\u0131nda da ili\u015fki kuruyordu. Bu kurala g\u00f6re, bir gezegenin G\u00fcne\u015f \u00e7evresinde tam bir devir yapmas\u0131 i\u00e7in gereken zaman, y\u00f6r\u00fcngenin boyutuna ba\u011fl\u0131d\u0131r; bu zaman da y\u00f6r\u00fcngenin boyutunun k\u00fcp\u00fcn\u00fcn kare k\u00f6k\u00fc ile orant\u0131l\u0131d\u0131r. Y\u00f6r\u00fcngenin boyutu elipsin en b\u00fcy\u00fck \u00e7ap\u0131d\u0131r. <\/p>\n
Kepler\u2019in bu \u00fc\u00e7 yasas\u0131 \u015fu \u015fekilde \u00f6zetlenebilir: Y\u00f6r\u00fcnge bir elipstir; e\u015fit s\u00fcrelerde e\u015fit alanlar taran\u0131r ve bir devir i\u00e7in ge\u00e7en s\u00fcre, boyutun \u00fc\u00e7 b\u00f6l\u00fc ikinci kuvvetiyle orant\u0131l\u0131d\u0131r; yani boyutun k\u00fcp\u00fcn\u00fcn karek\u00f6k\u00fcyle. Kepler\u2019in bu \u00fc\u00e7 yasas\u0131 gezegenlerin G\u00fcne\u015f \u00e7evresindeki hareketlerini tam olarak belirlemektedir.<\/p>\n
Bundan sonraki soru \u015fuydu: Gezegenleri G\u00fcne\u015f \u00e7evresinde hareket ettiren \u015fey nedir? Keplerle ayn\u0131 d\u00f6nemde ya\u015fam\u0131\u015f baz\u0131 ki\u015filer bu soruyu \u015f\u00f6yle yan\u0131tl\u0131yorlard\u0131: Melekler kanatlar\u0131n\u0131 \u00e7\u0131rparak gezegenleri arkadan y\u00f6r\u00fcnge boyunca iterler. Daha sonra g\u00f6rece\u011finiz gibi bu yan\u0131t ger\u00e7e\u011fe pek de uzak say\u0131lmaz. Tek fark, meleklerin farkl\u0131 y\u00f6nlerde oturup kanatlar\u0131n\u0131 i\u00e7eriye do\u011fru \u00e7\u0131rp\u0131yor olmalar\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Ayn\u0131 s\u0131ralarda Galileo da D\u00fcnya\u2019daki s\u0131radan cisimlerin hareket kurallar\u0131n\u0131 inceliyor, bu inceleme s\u0131ras\u0131nda da baz\u0131 deneyler yap\u0131yordu. Toplar e\u011fik bir d\u00fczlemden a\u015fa\u011f\u0131 do\u011fru nas\u0131l yuvarlan\u0131yor, sarka\u00e7lar nas\u0131l sallan\u0131yordu?Galileo “eylemsizlik ilkesi” denilen \u00f6nemli bir kural ke\u015ffetti. <\/p>\n
Kural \u015fuydu: D\u00fcz bir do\u011fru \u00fczerinde belirli bir h\u0131zla hareket eden bir cisim, hi\u00e7bir etken olmazsa bu do\u011fru boyunca, ayn\u0131 h\u0131zla, sonsuza kadar gitmeye devam edecektir. Bir topu durmamacas\u0131na yuvarlamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f olan herkes i\u00e7in buna inanmak g\u00fc\u00e7 olsa da; bu ideal \u015fartlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131nda, yerdeki s\u00fcrt\u00fcnme gibi etkenler olmasa, top ger\u00e7ekten de d\u00fczg\u00fcn bir h\u0131zla sonsuza kadar gidecektir.<\/p>\n
Daha sonraki geli\u015fme Newton\u2019un \u015fu soruyu tart\u0131\u015fmas\u0131 ile ba\u015flad\u0131: E\u011fer cisim d\u00fcz bir do\u011fru boyunca hareket etmiyorsa ne olur? Buna verdi\u011fi yan\u0131t da \u015fu oldu: H\u0131z\u0131 herhangi bir \u015fekilde de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in kuvvet uygulamak gerekir. \u00d6rne\u011fin, bir top hareket etti\u011fi y\u00f6nde itilirse h\u0131z\u0131 artar. <\/p>\n
E\u011fer gidi\u015f y\u00f6n\u00fc de\u011fi\u015fmi\u015fse kuvvet yandan uygulanmas\u0131 gerekir. Kuvvet iki etkinin \u00e7arp\u0131m\u0131 ile \u00f6l\u00e7\u00fclebilir.Ufak bir zaman aral\u0131\u011f\u0131nda hz\u0131n\u0131n ne kadar de\u011fi\u015fti\u011fi, “ivme” olarak tan\u0131mlan\u0131r. Bunu cismin k\u00fctlesi veya eylemsizlik katsay\u0131s\u0131 ile \u00e7arpars\u0131k kuvveti buluruz. Bu ise \u00f6l\u00e7\u00fclebilir. <\/p>\n
\u00d6rne\u011fin bir ipin ucuna ba\u011flanm\u0131\u015f bir ta\u015f\u0131 ba\u015f\u0131m\u0131z\u0131n \u00fczerinde d\u00f6nd\u00fcr\u00fcrsek, ipi \u00e7ekmemiz grekti\u011fini farkederiz. Nedeni \u015fudur: Ta\u015f\u0131n h\u0131z\u0131 sabit olmakla birlikte, bir \u00e7ember \u00e7izerek d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in y\u00f6n\u00fc de\u011fi\u015fmekte, bu nedenle de ta\u015f\u0131 s\u00fcrekli i\u00e7eriye do\u011fru \u00e7ekin bir kuvvet gerekmektedir; bu kuvvet de k\u00fctle ile orant\u0131l\u0131d\u0131r. <\/p>\n
\u015eimdi iki ayr\u0131 ta\u015f al\u0131p \u00f6nce birini sonra di\u011ferini d\u00f6nd\u00fcrelim ve ikinci ta\u015f i\u00e7in gereken kuvvveti \u00f6l\u00e7elim. Bu kuvvet, birinciden, k\u00fctlelerinin farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131yla orant\u0131l\u0131 olarak daha b\u00fcy\u00fck olacakt\u0131r. H\u0131z\u0131 de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in gereken kuvveti saptamak, k\u00fctleyi \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in bir y\u00f6netem olu\u015fturur. <\/p>\n
Newton, bundan bir ba\u015fka sonu\u00e7 \u00e7\u0131kard\u0131. Onu da basit bir \u00f6renkle a\u00e7\u0131klayal\u0131m: E\u011fer bir gezegen G\u00fcne\u015f \u00e7evresinde bir \u00e7ember boyunca gidiyorsa, onun yana do\u011fru, te\u011fet boyunca gitmesi i\u00e7i kuvvete gerek yoktur. E\u011fer herhangi bir kuvvet olmasayd\u0131 ba\u015f\u0131n\u0131 al\u0131r giderdi. <\/p>\n
Ancak gezegen bunu yapm\u0131yorr;kuvvetin olmamas\u0131 durumunda bir s\u00fcre sonra gitmi\u015f olcae\u011f\u0131 ta uzaklarda de\u011fil, G\u00fcne\u015f\u2019e yak\u0131n bir yerde bulunuyor. Ba\u015fka bir deyi\u015fle,h\u0131z\u0131 ve hareketi G\u00fcne\u015f\u2019e do\u011fru sap\u0131yor; yani meleklerin, kanatlar\u0131n\u0131 s\u00fcrekli G\u00fcne\u015f\u2019e do\u011fru \u00e7arpmalar\u0131 gerekiyor.<\/p>\n
Bir gezegenin d\u00fcz bir do\u011fru boyunca hareket etmesinin bilinen bir nedeni yoktur. Nesnelerin sonsuza dek gitmeyi s\u00fcrd\u00fcrmelerinin nedeni bulunamam\u0131\u015ft\u0131r. Eylemsizlik Kuram\u0131’n\u0131n da bilinen bir k\u00f6keni yoktur. Melekler ger\u00e7ek olmasa da harektin s\u00fcregitti\u011fi bir ger\u00e7ektir. <\/p>\n
Ancak,d\u00fc\u015fme olgusu i\u00e7in kuvvete gereksinim vard\u0131r ve kuvvetin k\u00f6keninin G\u00fcne\u015f\u2019e do\u011fru oldu\u011fu da anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Newton, e\u015fit s\u00fcrelerde e\u015fit alan taranmas\u0131 kuram\u0131n\u0131n, h\u0131zdaki b\u00fct\u00fcn de\u011fi\u015fmelerin G\u00fcne\u015f y\u00f6n\u00fcnde oldu\u011fu sav\u0131n\u0131n do\u011frudan bir sonucu oldu\u011funu; bunun eliptik y\u00f6r\u00fcnge i\u00e7in de ge\u00e7erli oldu\u011funu g\u00f6stermeyi ba\u015fard\u0131. <\/p>\n
Bu yasay\u0131 kullanarak Newton, kuvvetin G\u00fcne\u015f y\u00f6n\u00fcnde oldu\u011funu ve e\u011fer gezegenlerin periyotlar\u0131n\u0131n G\u00fcne\u015f\u2019ten olan uzakl\u0131klar\u0131yla nas\u0131l de\u011fi\u015fti\u011fi bilinirse, bu kuvvetin uzakl\u0131k ile nas\u0131l de\u011fi\u015fti\u011finin de bulunabilece\u011fini g\u00f6sterdi ve kuvvetin, uzakl\u0131\u011f\u0131n karesi ile ters orant\u0131l\u0131 oldu\u011funu saptad\u0131.<\/p>\n
Buraya kadar Newton, pek bir \u015fey s\u00f6ylemi\u015f say\u0131lmaz; \u00e7\u00fcnk\u00fc yaln\u0131zca kepler\u2019in ifade etti\u011fi iki \u015feyi farkl\u0131 bi\u00e7imde dile getirmi\u015f oluyordu. birincisi, kuvvetin G\u00fcne\u015f y\u00f6n\u00fcnde oldu\u011funu s\u00f6ylemekle; ikinci de kuvvetin, uzakl\u0131\u011f\u0131n karesi ile ters orant\u0131l\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemekle ayn\u0131 \u015feydi.<\/p>\n
\u0130nsanlar J\u00fcpiter\u2019in uydular\u0131n\u0131n J\u00fcpiter \u00e7evresinde nas\u0131l hareket ettiklerini teleskopla g\u00f6rm\u00fc\u015flerdi. bu hareket t\u0131pk\u0131 G\u00fcne\u015f Sistemi’nde oldu\u011fu gibiydi; sanik uydular J\u00fcpiter\u2019e do\u011fru \u00e7ekiliyorlard\u0131. Ay da D\u00fcnya\u2019n\u0131n \u00e7ekimindedir; D\u00fcnya\u2019n\u0131n \u00e7evresinde d\u00f6ner ve D\u00fcnya\u2019ya do\u011fru \u00e7ekilir. Sanki her \u015feyin birbirinin \u00e7ekimi alt\u0131nrdaym\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmesi bir sonraki kuram\u0131; genelleme yapacak olursak her cismin her cismi \u00e7ekti\u011fi yolunda olmas\u0131 sonucunu getirdi.<\/p>\n
E\u011fer bu do\u011fru ise, G\u00fcne\u015f’in gezEgenleri \u00e7ekti\u011fi gibi d\u00fcnya da Ay\u2019\u0131 kendisine do\u011fru \u00e7ekiyordu. D\u00fcnya\u2019n\u0131n cisimleri \u00e7ekti\u011fi bilinen bir \u015feydi (hepimiz havada u\u00e7mak isetesek de iskemlemizde s\u0131k s\u0131k\u0131 oturdu\u011fumuzu biliyoruz). Yery\u00fcz\u00fc’ndeki \u00e7ekim, yer\u00e7ekimi olgusu olarak ilyi bilrdi\u011fimiz bir \u015feydir. <\/p>\n
Newton, Ay\u2019\u0131 y\u00f6r\u00fcngede tutan \u00e7ekimin, nesneleri D\u00fcnya\u2019ya \u00e7eken kuvvetle ayn\u0131 \u015fey olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc. Daha sonra Newton bir\u00e7ok yeni \u015fey ortaya \u00e7\u0131kard\u0131. \u00c7ekim Yasas\u0131’n\u0131n ters kare olmas\u0131 durumunda y\u00f6r\u00fcngenin \u015feklinin ne olaca\u011f\u0131n\u0131 hesaplad\u0131 ve bunu bir elips olarak buldu.<\/p>\n
Ayr\u0131ca bir\u00e7ok farkl\u0131 olaya da a\u00e7\u0131klama getirildi. Bunlardan biri gel-git olay\u0131yd\u0131. Gel-git, D\u00fcnya ve denizlerin Ay taraf\u0131ndan \u00e7ekilmesinden kaynaklan\u0131yordu. Bu, daha \u00f6nceleri de d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc; ancak ortada bir p\u00fcr\u00fcz vard\u0131: Olay, Ay\u2019\u0131n denizleri \u00e7ekmesinden kaynaklan\u0131yorsa Ay\u2019\u0131n bulundu\u011fu taraftaki sular y\u00fckselecek, o zaman g\u00fcnde ancak bir gel-git olacakt\u0131.<\/p>\n
Ger\u00e7ekte ise yakla\u015f\u0131k oniki saatte bir, yani g\u00fcnde iki gel-git oldu\u011funu biliyoruz. Farkl\u0131 bir sonuca varan bir d\u00fc\u015f\u00fcnce ekol\u00fc daha vard\u0131. Buna g\u00f6re de D\u00fcnya, Ay taraf\u0131ndan suyun d\u0131\u015f\u0131na \u00e7ekiliyordu. Ger\u00e7ekte ne olup bitti\u011fini ilk farkeden Newton oldu: Ay\u2019\u0131n ayn\u0131 uzakl\u0131ktaki kara ve denizler \u00fczerindeki \u00e7ekim kuvveti ayn\u0131yd\u0131.<\/p>\n
Ger\u00e7ekte D\u00fcnya da Ay gibi bir \u00e7ember boyunca hareket eder. Ay\u2019\u0131n D\u00fcnya\u2019ya uygulad\u0131\u011f\u0131 kuvvet dengelenmi\u015ftir; ama dengeleyici nedir? Ay\u2019\u0131n D\u00fcnya\u2019n\u0131n \u00e7ekim kuvvetini dengelemek i\u00e7in dairesel bir y\u00f6r\u00fcnge \u00fczerinde hareket etmesi gibi, D\u00fcnya da dairesel bir y\u00f6r\u00fcnge \u00fczerinde hareket etmektedir. Bu dairenin merkezi D\u00fcnya\u2019n\u0131n i\u00e7inde bir noktadad\u0131r ve Ay\u2019\u0131n kuvvetini dengelemek i\u00e7in darisel bir hareket yapmaktad\u0131r.<\/p>\n
\u0130kisinin de ortak bir merkez etraf\u0131nda d\u00f6nmesiyle, D\u00fcnya a\u00e7\u0131s\u0131ndan kuvvetler dengelenmi\u015f oluyor; ancak bir y\u00f6ndeki su \u00f6teki y\u00f6ndekine g\u00f6re daha \u00e7ok \u00e7ekildi\u011fi i\u00e7in su iki yanda da kabar\u0131yor. Herneyse, gel-git olay\u0131 ve g\u00fcnde iki kez ger\u00e7ekle\u015fmesinin nedeni b\u00f6ylece a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015f oluyordu. Bu arada a\u00e7\u0131klanan daha bir\u00e7ok \u015fey vard\u0131: D\u00fcnya, her \u015fey i\u00e7e do\u011fru \u00e7ekildi\u011fi i\u00e7in yuvarlakt\u0131; kendi ekseni etraf\u0131nda d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in de yuvarlak de\u011fildi. D\u0131\u015f b\u00f6lgeler biraz uzaga itilmi\u015flerdi ve denge olu\u015fuyordu.<\/p>\n
Bilim ilerleyip daha hassas \u00f6l\u00e7\u00fcmler yap\u0131ld\u0131k\u00e7a “Newton Yasas\u0131” da daha zorlu s\u0131namalarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131. Bunlardan ilki J\u00fcpiter’in gezegenleriyle ilgiliydi. Uzun s\u00fcre dikkatle yap\u0131lm\u0131\u015f g\u00f6zlemlerle hareketlerinin Newton Yasas\u0131’na uyumu saptanabilirdi. Ancak sonu\u00e7 bunun do\u011furu olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyordu. <\/p>\n
J\u00fcpiter\u2019in gezegenleri, Newton Yasas\u0131 ile hesaplanm\u0131\u015f zamana g\u00f6re, bazen sekiz dakika ileri, bazen sekiz dakika geri olan bir fark olu\u015fturuyorlard\u0131. Bu fark J\u00fcpiter\u2019in D\u00fcnya\u2019ya yak\u0131n oldu\u011fu zamanlarda ileri, uzak oldu\u011fu zamanlarda ise geriye do\u011fruydu. Bu tuhaf bir durumdu.<\/p>\n
Yer\u00e7ekimi yasas\u0131na g\u00fcveni tam olan Danimarkal\u0131 astronom Roemer (1644-1710), bu durumda \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n J\u00fcpiter\u2019in gezegenlerinden D\u00fcnya\u2019ya gelmesinin zaman ald\u0131\u011f\u0131 gibi ilgin\u00e7 bir sonu\u00e7 \u00e7\u0131kard\u0131 Ayr\u0131ca bu gezegenlere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u015fey onlar\u0131n o andaki durumu de\u011fil, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n bize gelmesi i\u00e7in ge\u00e7en zamandan \u00f6nceki durumuydu. <\/p>\n
J\u00fcpiter bize yak\u0131n oldu\u011funda \u0131\u015f\u0131k daha k\u0131sa s\u00fcrede, uzak oldu\u011funda ise daha uzun s\u00fcrede geliyordu. Bu neden Roemer\u2019in g\u00f6zlemleri zaman fark\u0131 y\u00f6n\u00fcnden \u015fu kadar erken, bu kadar ge\u00e7 olmalar\u0131na g\u00f6r\u00fce d\u00fczeltilmesi gerekiyordu. Bu yolla \u0131\u015f\u011f\u0131n h\u0131z\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7meyi ba\u015farm\u0131\u015f, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n bir anda yay\u0131lan bir\u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da ilk kez g\u00f6stermi\u015f oldu.<\/p>\n
E\u011fer bir yasa do\u011fru ise ba\u015fka bir yasan\u0131n bulunmas\u0131na da yol a\u00e7abilir. E\u011fer bir yasaya g\u00fcveniyorsak, ona ters bir \u015feyin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 bizi ba\u015fka bir olguya do\u011fru y\u00f6neltir. Yer\u00e7ekimi yasas\u0131n\u0131 bilmeseydik J\u00fcpiter\u2019in gezegenlerinden ne bekleyece\u011fimizi de bilemezdik; \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n h\u0131z\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7mek ise \u00e7ok daha sonralara at\u0131lm\u0131\u015f olurdu. <\/p>\n
Bu s\u00fcre\u00e7, adeta bir ke\u015fifler \u00e7a\u011f\u0131na yol a\u00e7t\u0131. Her yeni ke\u015fif, bir yenisine daha yol a\u00e7an ara\u00e7lar\u0131 da beraberinde getirir. 400 y\u0131ldan beri s\u00fcregelen ve b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla s\u00fcrmele devam edecek olan bu \u00e7a\u011f, i\u015fte bu \u015fekilde ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Daha sonralar\u0131 ortaya yeni bir sorun \u00e7\u0131kt\u0131. Newton Yasas\u0131’na g\u00f6re gezegenler yaln\u0131zca G\u00fcne\u015f\u2019in \u00e7ekiminde de\u011fildi; birbirlerini de biraz \u00e7ekiyorlard\u0131. \u00d6yleyse y\u00f6r\u00fcngeleri eliptik olmamal\u0131yd\u0131. Ger\u00e7i bu k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00e7ekimdi; ancak “k\u00fc\u00e7\u00fck” olan da \u00f6nem ta\u015f\u0131yabilir ve hareketi etkiler.<\/p>\n
J\u00fcpiter, Sat\u00fcrn ve Uran\u00fcs\u2019\u00fcn b\u00fcy\u00fck gezegenler olduklar\u0131 biliniyordu. Herbirinin di\u011ferleri \u00fczerindeki \u00e7ekimi sonucu, y\u00f6r\u00fcngelerinin Kepler\u2019in kusursuz elipslerinden ne \u00f6l\u00e7\u00fcde farkl\u0131 oldu\u011funu saptayacak hesaplar ve g\u00f6zlemler yap\u0131ld\u0131. Sonu\u00e7ta J\u00fcpiter ve Sat\u00fcrn\u2019\u00fcn hesaplamalara uygun hareket ettikleri; Uran\u00fcs\u2019\u00fcn ise \u2018tuhaf\u2019 davrand\u0131\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. <\/p>\n
Adams ve Leverrier ad\u0131ndaki iki astronom, birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar sonucunda neredeyse ayn\u0131 anda, Uran\u00fcs\u2019\u00fcn hareketlerinin g\u00f6r\u00fcnmyen bir gezegenden etkilendi\u011fini iler s\u00fcrd\u00fcler. Herbiri kendi g\u00f6zlemevine “teleskopunuzu \u00e7evirin ve oray\u0131 g\u00f6zleyin. yeni bir gezgen g\u00f6receksiniz” \u015feklinde birer mektup yollad\u0131lar. <\/p>\n
G\u00f6zlemevlerinden birinin tepkisi “Sa\u00e7ma! Eline kalem ka\u011f\u0131t al\u0131p oturan biri, bize gezegen bulmak i\u00e7in nereye bakaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor” \u015feklindeydi. Di\u011fer g\u00f6zlemevinin y\u00f6ntemi farkl\u0131yd\u0131 ve Nept\u00fcn\u2019\u00fc buldu.<\/p>\n
20. yy\u2019\u0131n ba\u015flar\u0131nda Merk\u00fcr\u2019\u00fcn hareketinin tam da “do\u011fru” olmad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131ld\u0131. Einstein, Newton Yasalar\u0131n\u0131n biraz hatal\u0131 oldu\u011funu ve de\u011fi\u015ftirilmeleri gerekti\u011fini g\u00f6sterinceye dek bu durum hayli s\u0131k\u0131nt\u0131ya yol a\u00e7t\u0131. \u015eimdi de bu yasan\u0131n kapsam\u0131n\u0131n geni\u015fli\u011fi sorusu ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. <\/p>\n
Yasa, G\u00fcne\u015f Sistemi d\u0131\u015f\u0131nda da ge\u00e7erli midir? Galaksimizi birarada tutan \u015fey, y\u0131ld\u0131zlar aras\u0131ndaki \u00e7ekim kuvvetidir. D\u00fcnya’dan G\u00fcne\u015f’e olan uzakl\u0131k sekiz \u0131\u015f\u0131k dakikas\u0131 oldu\u011fu halde, galaksilerin uzunluklar\u0131 50.000-100.000 \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131d\u0131r. Ancak \u00e7ekim kuvvetinin bu b\u00fcy\u00fck y\u0131ld\u0131z y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131nda, bu \u00f6l\u00e7ekteki uzakl\u0131klarda bile ge\u00e7erli oldu\u011fundan ku\u015fkulanmak i\u00e7in bir neden yoktur.<\/p>\n
\u00c7ekim kuvvetinin varoldu\u011funu do\u011frudan kan\u0131tlayabilece\u011fimiz uzakl\u0131k bu kadar; yani Evren’in b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn onda biri veya y\u00fczde biri kadar uzakl\u0131kt\u0131r. Buna g\u00f6re, gazetelerde bir\u015feylerin D\u00fcnya’n\u0131n \u00e7ekim kuvveti d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin haberler okusan\u0131z da, D\u00fcnya’daki yer\u00e7ekiminin kesin bir sonu yoktur. <\/p>\n
Bu yer\u00e7ekimi, uzakl\u0131\u011f\u0131n karesi ile ters orant\u0131l\u0131 olarak giderek zay\u0131flar; uzakl\u0131k iki kat\u0131n \u00e7\u0131k\u0131nca o da d\u00f6rt kat zay\u0131flar ve b\u00f6ylece di\u011fer y\u0131ld\u0131zlar\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc alanlar\u0131n\u0131n karma\u015fas\u0131nda kaybolur. \u00c7evresindeki y\u0131ld\u0131zlarla birlikte ba\u015fka y\u0131ld\u0131zlar\u0131 \u00e7ekerek galaksi olu\u015fturur; bu galaksi de di\u011fer galaksileri \u00e7ekip bir galaksiler k\u00fcmesi olu\u015fturur. B\u00f6ylece D\u00fcnya’n\u0131n \u00e7ekim alan\u0131 hi\u00e7 bitmez; ancak belirli ve d\u00fczenli bir \u015fekilde zay\u0131flayarak belki de Evren’in s\u0131n\u0131rlar\u0131na kadar gider.<\/p>\n
\u00c7ekim Yasas\u0131, di\u011fer yasalar\u0131n \u00e7o\u011fundan farkl\u0131d\u0131r. Evren’in ekonomisi ve mekanizmas\u0131 i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r ve Evren y\u00f6n\u00fcnden bir\u00e7ok pratik uygulamas\u0131 da vard\u0131r. Ancak, di\u011fer fizik yasalar\u0131ndan farkl\u0131 tipik bir \u00f6zelli\u011fe sahiptir: bilinmesi pek az pratik yarar sa\u011flar. <\/p>\n
Bir galaksiyi olu\u015fturan bir\u00e7ok y\u0131ld\u0131z de\u011fil, sadece gazd\u0131r. Belki de her \u015feyi ba\u015flatan, bir \u015fok dalgas\u0131 olmu\u015ftur. Bundan sonraki olaylar, \u00e7ekim kuvvetinin etkisiyle gaz\u0131n gittik\u00e7e s\u0131kla\u015farak toplanmas\u0131, b\u00fcy\u00fck gaz ve toz y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131n ve toplar\u0131n olu\u015fmas\u0131d\u0131r. Bunlar i\u00e7eriye do\u011fru d\u00fc\u015ferken, d\u00fc\u015fmenin yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 \u0131s\u0131yla yanar ve y\u0131ld\u0131z haline gelirler.<\/p>\n
B\u00f6ylece y\u0131ld\u0131zlar, \u00e7ekim etkisiyle gaz\u0131n s\u0131k\u0131\u015f\u0131p biraraya gelmesiyle ortaya \u00e7\u0131k\u0131yorlar. Y\u0131ld\u0131zlar bazen patlad\u0131klar\u0131nda toz ve gaz p\u00fcsk\u00fcrt\u00fcr, bu toz ve gazlar tekrar biraraya toplan\u0131p yeni y\u0131ld\u0131zlar yarat\u0131rlar.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Yukar\u0131 at\u0131lan bir cisim, bir s\u00fcre sonra d\u00f6ner ve yere d\u00fc\u015fer. Irmaklar hep yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru akar. Bunun a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 “yer\u00e7ekimi” olarak yapar\u0131z. Bu, t\u00fcm k\u00fctleli nesnelerde, gezegenlerde ve y\u0131ld\u0131zda varolan bir kuvvettir ve ona “k\u00fctle \u00e7ekimi” diyoruz. Bu \u00e7ekim, en yo\u011fun cisimeleri ve “bo\u015flu\u011fu” e\u015fit oranda donat\u0131r. Ondan korunman\u0131n ya da onu etkilemenin hi\u00e7bir yolu …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[2796,6746,2753,6747,6744,2751,6745,2160,2879],"class_list":["post-2728","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-atmosfer","tag-gravitasyonal-alan","tag-ivme","tag-kepler","tag-kutle-cekimi","tag-kutlesel-cekim","tag-negatif-ivmelenme","tag-newton","tag-yorunge"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2728","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2728"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2728\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2728"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2728"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2728"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}