Evren’in nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 tam olarak bilen yok.. Ger\u00e7i neredeyse sonsuz s\u0131cakl\u0131kta ve sonsuz k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fckte bir noktan\u0131n 13-15 milyar y\u0131l \u00f6nce b\u00fcy\u00fck bir patlamayla aniden geni\u015flemesiyle varl\u0131k kazand\u0131\u011f\u0131 yolunda yads\u0131namayacak kan\u0131tlar var. Ama ba\u015flang\u0131\u00e7ta bir b\u00fct\u00fcn olan d\u00f6rt temel do\u011fa kuvvetinin nas\u0131l ayr\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131, Evren’in neden olu\u015ftu\u011fu, yo\u011funlu\u011fu, bi\u00e7imi kesin olarak bilinmiyor.Oysa nas\u0131l sona erece\u011fi neredeyse kesin: \u00d6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, gidi\u015fimiz, geli\u015fimiz gibi g\u00f6rkemli \u0131\u015f\u0131k g\u00f6sterileriyle olmayacak. Bunu kan\u0131tlayan yeni g\u00f6zlemler var. Ba\u015fta, Evren’in artan bir h\u0131zla geni\u015flemesi geliyor. G\u00f6zlemler, ortaya baz\u0131 g\u00fc\u00e7 sorular da \u00e7\u0131karm\u0131yor de\u011fil. Ancak, bu sorular\u0131 yan\u0131tlayacak ara\u00e7lar, kuramsal planda da olsa geli\u015ftirilmi\u015f bulunuyor. Son y\u0131llarda geni\u015flemeyi a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in k\u00fctle \u00e7ekiminin tersi bir etki yapan bir kozmolojik sabitten s\u00f6z edilir olmu\u015ftu. \u015eimdiyse fizi\u011fin can simidi, “be\u015finci kuvvet” diye adland\u0131r\u0131l\u0131yor de\u011fi\u015fken bir bo\u015fluk enerjisi. <\/p>\n
\u00d6n\u00fcm\u00fczdeki birka\u00e7 on bin y\u0131lda insanl\u0131k kendi kendini yok etmez,teknolojisini geli\u015ftirip gezegenden gezegene atlayarak uzaya yay\u0131l\u0131rsa torunlar\u0131m\u0131z\u0131n en \u015fansl\u0131 olanlar\u0131 s\u0131rayla \u015funlar\u0131 g\u00f6recek:Ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131 bor\u00e7lu oldu\u011fumuz yakla\u015f\u0131k 5 milyar ya\u015f\u0131ndaki G\u00fcne\u015f,bir o kadar y\u0131l sonra yak\u0131t\u0131n\u0131 t\u00fcketip \u00f6lecek..G\u00fcne\u015ften daha k\u00fc\u00e7\u00fck olduklar\u0131 i\u00e7in \u00f6m\u00fcrleri bir o kadar daha uzun k\u00fctlesi G\u00fcne\u015f k\u00fctlesinin 1\/10000 i olan bir y\u0131ld\u0131z s\u00f6necek.G\u00f6kadalarda arta kalan y\u0131ld\u0131zlarsa bir t\u00fcr \u0131\u015f\u0131n\u0131m olan k\u00fctle \u00e7ekim dalgalar\u0131n\u0131n etkisiyle giderek merkeze yakla\u015facak ve sonunda orada bulunan dev kara delik taraf\u0131ndan yutulacak.Evrendeki t\u00fcm \u00f6l\u00fc y\u0131ld\u0131zlardaki t\u00fcm protonlar da bozunacak ve bir dizi a\u015famadan sonra pozitron ve fotonlara d\u00f6n\u00fc\u015fecek. Bu da demek ki \u00f6l\u00fc y\u0131ld\u0131zlar sonunda pozitron ve elektronlara ayr\u0131\u015facak. Elektron, Evren’i olu\u015fturan maddelerden biri, pozitronsa bir kar\u015f\u0131 madde oldu\u011fu i\u00e7in bunlar bir araya gelip birbirlerini yok etmek, ve iki fotona d\u00f6n\u00fc\u015fmek isteyecek. Ancak Evren art\u0131k \u00f6ylesine geni\u015f ki bunlar kolay kolay bir araya gelecek. O halde perdede SON yazarken, donan son karede tek t\u00fck elektron, pozitron ve enerjisini yitirmi\u015f foton, belli belirsiz g\u00f6r\u00fcnecek.Peki filmin b\u00f6yle bitece\u011fini ne biliyoruz? Neden ters sar\u0131lm\u0131\u015f bir film gibi ba\u015fa d\u00f6nmeyelim? Neden Evren giderek k\u00fc\u00e7\u00fclmesin? Neden so\u011fuyaca\u011f\u0131na giderek \u0131s\u0131nmas\u0131n? Neden y\u0131ld\u0131zlar ve g\u00f6kadalar s\u0131k\u0131\u015f\u0131p birbirleriyle biri e\u015fmesin? Neden n\u00f6tronlar, protonlar s\u0131k\u0131\u015f\u0131p giderek daha k\u00fc\u00e7\u00fck, daha egzotik temel par\u00e7alara d\u00f6n\u00fc\u015fmesin? Neden temel do\u011fa kuvvetleri ba\u015flang\u0131\u00e7taki gibi b\u00fct\u00fcnle\u015fmesin? Neden o sonsuz s\u0131cakl\u0131k ve yo\u011funluktaki tekilli\u011fe d\u00f6nmeyelim? <\/p>\n
Nedeni, g\u00f6zlemlerimizin bize Evren’in geni\u015fleme h\u0131z\u0131n\u0131n artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermesi. Evren’in geni\u015fledi\u011fini Amerikal\u0131 g\u00f6kbilimci Edwin Hubble’\u0131n 1929 y\u0131l\u0131nda uzak g\u00f6kadalar\u0131n bizden, yak\u0131ndakilere g\u00f6re daha b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla uzakla\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6stermesinden bu yana biliyoruz. O zamandan bu yana, daha g\u00fc\u00e7l\u00fc teleskoplarla yap\u0131lan g\u00f6zlemler, Evren’in b\u00fcy\u00fck patlamadan bu yana s\u00fcrekli olarak geni\u015fledi\u011fini ku\u015fkuya yer b\u0131rakmayacak bi\u00e7imde g\u00f6sterdi. Geni\u015flemenin bir kan\u0131t\u0131 da Evren’in her yerini dolduran mikrodalga fon \u0131\u015f\u0131n\u0131m\u0131. B\u00fcy\u00fck patlamadan y\u00fcz binlerce y\u0131l sonra Evren’in yakla\u015f\u0131k 3000\u00b0C’ye kadar so\u011fumas\u0131 ve protonlar\u0131n elektronlar\u0131 yakalamas\u0131yla \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n serbest\u00e7e ka\u00e7t\u0131\u011f\u0131 noktay\u0131 g\u00f6steren bu \u0131\u015f\u0131n\u0131m, Evren’in geni\u015flemesiyle bug\u00fcn elektromanyetik tayf\u0131n mikrodalga tayf\u0131na kaym\u0131\u015f ve enerjisi, yakla\u015f\u0131k 2,7 K s\u0131cakl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131t olacak kadar azalm\u0131\u015f bulunuyor.Ancak geni\u015fleme, tek ba\u015f\u0131na sonumuzun ne olaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermiyor ki…Bir kere k\u00fctle \u00e7ekiminin bu geni\u015flemeyi yava\u015flatmas\u0131 gerek. K\u00fctlenin asl\u0131nda enerjiyle e\u015flenik oldu\u011funu g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fck.Geleneksel kozmoloji, B\u00fcy\u00fck patlamadan belirli bir s\u00fcre ge\u00e7tik’ten sonra Evren’in maddenin egemenli\u011fi alt\u0131na girdi\u011fini varsayar. B\u00f6yle olunca da Evren’in geometrisine, buna ba\u011fl\u0131 olarak da i\u00e7indeki maddenin yo\u011funlu\u011funa ba\u011fl\u0131 olarak geni\u015flemenin \u00fc\u00e7 yoldan birini izleyece\u011fini s\u00f6yler. E\u011fer madde yo\u011funlu\u011fu belirli bir kritik de\u011feri a\u015farsa, Evren “kapal\u0131” demektir. Yani geni\u015fleme bir noktada duracak ve daha sonra b\u00fcz\u00fclme ba\u015flayacak ve sonunda Evren kendi \u00fczerine \u00e7\u00f6kerek yok olacak. Yo\u011funlu\u011fun kritik de\u011ferin alt\u0131nda olmas\u0131 halindeyse Evren “a\u00e7\u0131k” demektir.Bu durumda geni\u015fleme sonsuza kadar s\u00fcrecek. Yo\u011funlu\u011fu n kritik de\u011fere e\u015fit oldu\u011fu durumaysa “d\u00fcz Evren” deniyor: Geni\u015fleme gene sonsuza de\u011fin s\u00fcrecek, ama giderek azalan bir h\u0131zla. Asl\u0131nda enerji yo\u011funlu\u011funun, kritik yo\u011funlu\u011fa e\u015fit yada \u00e7ok yak\u0131n\u0131nda olmas\u0131 gerekiyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc Evren’in ba\u015flang\u0131c\u0131ndan bu yana en az 13 milyar y\u0131l ge\u00e7ti\u011fine inan\u0131l\u0131yor. E\u011fer yo\u011funluk kritik de\u011ferin alt\u0131nda yada \u00fcst\u00fcnde olsayd\u0131, \u00e7ok daha k\u0131sa s\u00fcrede, bizlerin ortaya \u00e7\u0131kmam\u0131za olanak vermeden geni\u015flemesi, yada hemen geri \u00e7\u00f6kmesi gerekirdi. <\/p>\n
Evren’in kritik yo\u011funlukta oldu\u011funu varsaysak bile sorunumuz tam anlam\u0131yla \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fcyor. Bir kere madde, bu yo\u011funlu\u011fu tek ba\u015f\u0131na sa\u011flayamaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc Evren’in yar\u0131\u00e7ap\u0131nda meydana gelen her bir misli art\u0131\u015f\u0131n, enerji yo\u011funlu\u011funu sekiz kat azaltmas\u0131 gerek. \u00dcstelik son y\u0131llarda yap\u0131lan g\u00f6zlemler, baryon dedi\u011fimiz, tan\u0131d\u0131k par\u00e7ac\u0131klardan olu\u015fmu\u015f maddenin, Evren’in \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc olu\u015fturdu\u011funu ortaya koydu. O halde nas\u0131l oluyor da, enerji yo\u011funlu\u011fu kritik d\u00fczeyde kal\u0131yor?G\u00f6zlemlerin do\u011frulu\u011fuyla ilgili ku\u015fkular giderildikten sonra g\u00f6zler ister istemez Evren’deki karanl\u0131\u011fa \u00e7evrildi. Evren’deki bu ola\u011fan\u00fcst\u00fc bo\u015flu\u011fu dolduraca\u011f\u0131na inan\u0131lan “karanl\u0131k madde” aray\u0131\u015flar\u0131 ba\u015flad\u0131. Bu \u0131\u015f\u0131ma yapmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in g\u00f6r\u00fclemeyen maddenin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn, gezegen, s\u00f6nm\u00fc\u015f y\u0131ld\u0131zlar, kara delikler gibi bildi\u011fimiz madde bi\u00e7imleri olabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc. Hele son derece zay\u0131f etkile\u015fimli n\u00f6trinolar\u0131n, \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck de olsa bir k\u00fctleye sahip olduklar\u0131n\u0131n kan\u0131tlanmas\u0131, bilmecenin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc konusunda yeni umutlar yaratt\u0131. Bu arada, bildi\u011fimiz madde t\u00fcrleri d\u0131\u015f\u0131nda, zay\u0131f etkile\u015fimli egzotik par\u00e7ac\u0131klardan olu\u015fan karanl\u0131k madde t\u00fcrleri i\u00e7in y\u00fcr\u00fct\u00fclen aramalara da h\u0131z verildi.Gene de b\u00fct\u00fcn bunlar enerji a\u00e7\u0131\u011f\u0131n\u0131 kapatmaya yetmedi. \u00dcstelik Evren’in geni\u015flemesiyle ilgili son bulgular, sorunu daha da \u00e7etrefille\u015ftirdi.Evren’in hangi h\u0131zla geni\u015fledi\u011fini bilmek i\u00e7in standart \u0131\u015f\u0131k kaynaklar\u0131 gerekli. Hubble, 1920’li y\u0131llar\u0131n sonunda yapt\u0131\u011f\u0131 hesaplamalarda, g\u00f6kadalar\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fcn ayn\u0131 parlakl\u0131kta oldu\u011funu varsayd\u0131. Ona g\u00f6re parlak g\u00f6kadalar daha yak\u0131n, s\u00f6n\u00fck olanlarsa daha uzak olmal\u0131yd\u0131. Hesaplamad\u0131\u011f\u0131 \u015fey, g\u00f6kadalar\u0131n \u00e7ok farkl\u0131 b\u00fcy\u00fcklerde olabilece\u011fi gibi, ayn\u0131 g\u00f6kadan\u0131n da zamanla olgunla\u015faca\u011f\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla parlakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n de\u011fi\u015febilece\u011fi ger\u00e7e\u011fiydi. Bu nedenle g\u00f6kbilimci, kendi ad\u0131yla Hubble Sabiti diye an\u0131lan geni\u015fleme oran\u0131n\u0131 yanl\u0131\u015f hesaplad\u0131. Hubble, g\u00f6kadalar\u0131n her megaparsekte (3,26 milyon \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131) saniyede 500 kilometre artan bir h\u0131zla uzakla\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131. Bu oran, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde hala tart\u0131\u015fmal\u0131 olsa da, Hubble Sabiti’nin de\u011feri 55-70 km olarak kabul ediliyor. <\/p>\n
Daha sonra, 1970’li y\u0131llarda kozmologlar standart \u0131\u015f\u0131k kayna\u011f\u0131 olarak muazzam \u00f6l\u00e7\u00fclerde \u0131\u015f\u0131k yayd\u0131klar\u0131 i\u00e7in \u00e7ok uzaklardan g\u00f6zlenebilen ve enerjilerini, g\u00f6kadalar\u0131n merkezlerindeki b\u00fcy\u00fck k\u00fctleli kara deliklerden alan kuasarlar\u0131 benimsediler. Ancak k\u0131sa s\u00fcrede g\u00f6r\u00fcld\u00fc ki, kuasarlar kendi aralar\u0131nda g\u00f6kadalardan bile daha fazla farkl\u0131la\u015f\u0131yor.Sonunda kozmologlar\u0131n imdad\u0131na la t\u00fcr\u00fc denen \u00e7ok \u00f6zel bir s\u00fcpernova bi\u00e7imi yeti\u015fti. Normalde s\u00fcpernovalar, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck k\u00fctleli y\u0131ld\u0131zlar\u0131n yak\u0131tlar\u0131n\u0131 t\u00fcketerek merkezlerinin \u00e7\u00f6kmesiyle meydana gelen patlamalar. Bu \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn yaratt\u0131\u011f\u0131 \u015fok dalgas\u0131, y\u0131ld\u0131z\u0131n hidrojen ve merkezde pi\u015ferek daha a\u011f\u0131r elementlere d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f d\u0131\u015f katmanlar\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fck bir padamayla uzaya sa\u00e7ar. la t\u00fcr\u00fc patlamalarsa, G\u00fcne\u015f benzeri y\u0131ld\u0131zlar\u0131n ba\u015f\u0131na gelen \u00f6zel bir son. Bu y\u0131ld\u0131zlar, \u00f6m\u00fcrlerini tamamlad\u0131klar\u0131nda d\u0131\u015f katmanlar\u0131n\u0131 bir gezegenimsi bulutsu bi\u00e7iminde yava\u015f\u00e7a uzaya b\u0131rak\u0131rlar.Merkezleriyse s\u0131k\u0131\u015farak \u0131s\u0131n\u0131r ve giderek so\u011fuyup g\u00f6zden kaybolacak, yakla\u015f\u0131k D\u00fcnya boyutlar\u0131nda bir “beyaz c\u00fcce” haline gelir. S\u0131k\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in k\u00fctle \u00e7ekim g\u00fcc\u00fc ola\u011fan\u00fcst\u00fc artan bu beyaz c\u00fccelerden baz\u0131lar\u0131, zaman i\u00e7inde yak\u0131nlar\u0131ndan ge\u00e7mekte olan bir y\u0131ld\u0131zdan madde \u00e7almaya ba\u015flar. \u00dczerine \u00e7ekti\u011fi maddeyle irile\u015fen beyaz c\u00fcce, 1,4 G\u00fcne\u015f k\u00fctlesine vard\u0131\u011f\u0131 anda merkezindeki karbon ve oksijen yanmaya ba\u015flar ve \u00e7ok h\u0131zl\u0131 bir zincirleme tepkimeyle y\u0131ld\u0131z patlar. K\u00fctlesini olu\u015fturan t\u00fcm madde saniyede 10 000 km h\u0131zla uzaya sa\u00e7\u0131l\u0131r. Bu patlamalar \u00f6ylesine g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr ki, bizden milyarlarca \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 \u00f6tedeki g\u00f6kadalarda bile kolayl\u0131kla saptanabilirler. Ayr\u0131ca biliyoruz ki, hepsi ayn\u0131 s\u00fcreci izlediklerinden, parlakl\u0131klar\u0131 da a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 ayn\u0131. Bu durumda g\u00f6kbilimciler, parlakl\u0131k de\u011fi\u015fimlerini inceleyerek patlamalar\u0131n oldu\u011fu g\u00f6kadalar\u0131n uzakl\u0131\u011f\u0131n\u0131, en \u00e7ok y\u00fczde 12 hata pay\u0131yla saptayabiliyorlar. Bu tip s\u00fcpernovalar \u00e7ok yayg\u0131n olarak g\u00f6zlenen olgular de\u011fil. Tipik bir g\u00f6kadada 300 y\u0131lda bir g\u00f6r\u00fclebiliyorlar. Ancak binlerce g\u00f6kaday\u0131 izledi\u011finizde, yakla\u015f\u0131k her yar\u0131m saatte bir bu t\u00fcrden bir s\u00fcpernovayla kar\u015f\u0131la\u015fabiliyorsunuz. Evrendeyse o kadar fazla g\u00f6kada var ki (en az 150 milyar), her birka\u00e7 saniyede bir, la t\u00fcr\u00fc bir s\u00fcpernovan\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 gerek.la t\u00fcr\u00fc s\u00fcpernovalar, g\u00fcvenilir bir standart \u0131\u015f\u0131k kayna\u011f\u0131 olarak kendilerini kan\u0131tlad\u0131lar. Ancak fizikte her zaman oldu\u011fu gibi, ortaya att\u0131klar\u0131 sorular, yan\u0131tlayabildiklerinden \u00e7ok daha fazla:Bundan 5 milyar y\u0131l kadar \u00f6nce \u00e7ok uzaklardaki bir g\u00f6kadada \u00e7oktan \u00f6lm\u00fc\u015f bir y\u0131ld\u0131z, birdenbire 1 milyar G\u00fcne\u015f’ten daha parlak bir patlamayla yok oldu. Patlaman\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131, giderek s\u00f6n\u00fckle\u015ferek ve genle\u015ferek uzay-zaman i\u00e7inde yol almaya ba\u015flad\u0131 ve nihayet patlama s\u0131ras\u0131nda hen\u00fcz olu\u015fmam\u0131\u015f olan D\u00fcnya’ya ula\u015ft\u0131. 1997 y\u0131l\u0131nda bir gece bu \u0131\u015f\u0131n\u0131mdan arta kalan birka\u00e7 y\u00fcz foton 10 dakika s\u00fcreyle \u015eili’deki bir teleskopun aynas\u0131na \u00e7arpt\u0131 ve bilgisayarlarca kaydedildi. Bu t\u00fcr s\u00fcpernovalar\u0131 inceleyen kozmologlar ekibiyle benzer ara\u015ft\u0131rmalar yapan rakip bir grup, bu ve benzeri patlamalar \u00fczerinde yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar sonunda \u015fu sonuca vard\u0131lar. Bu patlamalar, olmas\u0131 gerekenden daha zay\u0131ft\u0131. \u00d6nce \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n aradaki toz bulutlar\u0131ndan etkilenip etkilenmediklerini bakt\u0131lar. Toz, daha \u00e7ok mavi \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 perdeledi\u011fi i\u00e7in, tozdan ge\u00e7en \u0131\u015f\u0131k, oldu\u011fundan daha fazla k\u0131rm\u0131z\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.G\u00f6zlemcilerse b\u00f6yle bir etki saptamad\u0131lar. Ayr\u0131ca de\u011fi\u015fik y\u00f6nlerdeki patlamalardan gelen \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n parlakl\u0131\u011f\u0131nda, toz bulutlar\u0131n\u0131n etkisine ba\u011fl\u0131 olmas\u0131 gereken oynamalar da g\u00f6r\u00fclmedi. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara g\u00f6re g\u00f6zlemler iki bi\u00e7imde yorumlanabilirdi: Bunlardan birincisi, Evren’in san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi d\u00fcz de\u011fil, negatif bir e\u011frili\u011fi olmas\u0131, yani geometrisinin e\u011fer bi\u00e7iminde (hiperbolik) olmas\u0131. <\/p>\n
\u00c7\u00fcnk\u00fc bu bi\u00e7imdeki bir evrende, eski bir s\u00fcpernovan\u0131n olu\u015fturdu\u011fu geni\u015f \u0131\u015f\u0131n\u0131m k\u00fcresi, d\u00fcz bir evrendekine oranla daha geni\u015f bir alana sahip olur. B\u00f6yle olunca da \u0131\u015f\u0131n\u0131m\u0131n kayna\u011f\u0131, olmas\u0131 gerekenden daha zay\u0131fm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.Uzak s\u00fcpernovalar\u0131n \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir nedeni de bunlar\u0131n, k\u0131rm\u0131z\u0131ya kay\u0131\u015flar\u0131n\u0131n g\u00f6sterdi\u011finden daha uzakta olmalar\u0131. Ba\u015fka bir a\u00e7\u0131dan bak\u0131l\u0131nca, bu uzak s\u00fcpernovalar\u0131n taytlar\u0131ndaki k\u0131rm\u0131z\u0131ya kay\u0131\u015f, beklenenden daha d\u00fc\u015f\u00fck g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Bununsa ola\u011fan\u00fcst\u00fc \u00f6nemde sonu\u00e7lar\u0131 var: Demek ki, Evren, ge\u00e7mi\u015fte san\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan daha d\u00fc\u015f\u00fck bir h\u0131zla geni\u015flemi\u015f. Demek ki geni\u015fleme h\u0131z\u0131 ge\u00e7mi\u015fe oranla art\u0131yor.Daha do\u011fru bir ifadeyle, k\u00fctle \u00e7ekiminin geni\u015flemeyi yava\u015flatma h\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcyor. Peki bunun anlam\u0131 ne? Anlam\u0131 \u015fu:madde yo\u011funlu\u011fu ge\u00e7mi\u015fte daha y\u00fcksekti. Bunu zaten g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fck. Evren’in yar\u0131\u00e7ap\u0131 bir misli artt\u0131k\u00e7a i\u00e7indeki madde yo\u011funlu\u011fu sekiz kat azal\u0131yor. OyS!\\ madde yo\u011funlu\u011fu demek enerji yo\u011funlu\u011fu demek. Enerji yo\u011funlununsa sabit olmas\u0131 gerekiyor. Evren’in ilk anlar\u0131ndaki enerji yo\u011funlu\u011fu neyse, i\u015flevi de ayn\u0131 olmal\u0131. O halde Evren’e bug\u00fcnk\u00fc d\u00fcz g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcn\u00fc veren bir enerji olmal\u0131. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar \u015fa\u015f\u0131rmakta hakl\u0131 de\u011fil mi? \u015eimdiye kadar kozmik \u00f6l\u00e7ekte etki yapan tek kuvvet k\u00fctle \u00e7ekimi de\u011fil miydi? Bu k\u00fctle \u00e7ekiminin de g\u00f6kadalar\u0131 birbirine yakla\u015ft\u0131rmas\u0131, ve Evren’in geni\u015flemesini frenlemesi gerekmiyor muydu? Oysa e\u011fer geni\u015fleme h\u0131zlan\u0131yorsa bir \u015feyin k\u00fctle \u00e7ekimine ters y\u00f6nde etki yapmas\u0131 gerekiyordu…cisimleri birbirine yakla\u015ft\u0131racak yerde uzakla\u015ft\u0131racak bir kuvvet; \u00e7ekme yerine itecek bir kuvvet. Ama ortada g\u00f6r\u00fcnen bir \u015fey yok. Yaln\u0131zca bo\u015fluk var. Bu durumda bu i\u015fi yapabilecek, muazzam b\u00fcy\u00fckl\u00fckteki g\u00f6kadalar\u0131 birbirinden. uzakla\u015ft\u0131rmas\u0131 nedeniyle merkezde bo\u015fluk kal\u0131yor. Ama bo\u015fluk nas\u0131l olur da bir yay gibi davranabilir? Evren, ancak bildi\u011fimiz madde ve \u0131\u015f\u0131n\u0131mdan \u00e7ok farkl\u0131 bir \u015feyden olu\u015fmu\u015fsa bu olas\u0131 hale gelebilir. Gelgellim, i\u015fi \u00e7\u00f6z\u00fcmleyebilecek bu y\u00f6ntem de gene yeni sorular \u00e7\u0131kart\u0131yor ortaya: Bu gizemli kuvvetle ilgili hesaplar, bunun g\u00f6zlenenden \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck olmas\u0131 gerekti\u011fini g\u00f6steriyor. Ayr\u0131ca bu kuvvetin neden eskiden de\u011fil de \u015fimdi ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 sorusu havada kal\u0131yor.Yeni g\u00f6zlemlerle do\u011frulanan la t\u00fcr\u00fc s\u00fcpernova verileri, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 ister istemez ilk kez Einstein’\u0131n “Evren’i statik k\u0131lmak i\u00e7in” ortaya att\u0131\u011f\u0131, ancak sonra “en b\u00fcy\u00fck hatam” diye denklemlerinden \u00e7\u0131kartt\u0131\u011f\u0131 “kozmolojik sabit” arac\u0131n\u0131 yeniden kullanmaya g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. <\/p>\n
Asl\u0131nda Einstein’\u0131n k\u00fctle \u00e7ekim kuram\u0131, bu kuvvetin itici olabilmesini de a\u00e7\u0131kl\u0131yor. Genel G\u00f6relilik denklemlerine g\u00f6re k\u00fctle \u00e7ekimi iki unsur taraf\u0131ndan belirleniyor: Bunlar, bir cismin enerji yo\u011funlu\u011fuyla, bas\u0131nc\u0131. Bas\u0131n\u00e7 da asl\u0131nda bir enerji bi\u00e7imi. \u00d6rne\u011fin bir kab\u0131n kenarlar\u0131na \u00e7arpan gaz par\u00e7alar\u0131n\u0131n b\u00f6yle bir enerjisi var. Bunu bilmesine ra\u011fmen Einstein, bas\u0131nc\u0131 \u00f6zellikle enerji yo\u011funlu\u011fuyla birlikte denklemlerine katmad\u0131. Nedeni, Evren’in “kendi bas\u0131nc\u0131 olan” \u00f6zel bir maddesi olaca\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki sezgisi olabilir.Einstein’\u0131n denklemlerine g\u00f6re enerji yo\u011funlu\u011fu de\u011ferini, bas\u0131n\u00e7 de\u011ferine ekledi\u011finizde e\u011fer art\u0131 bir sonu\u00e7 elde ediyorsan\u0131z, k\u00fctle \u00e7ekimi \u00e7ekici olur; ama e\u011fer sonu\u00e7 eksi bir de\u011fer veriyorsa, k\u00fctle \u00e7ekimi itici hale gelir. Peki ama bu de\u011ferler nas\u0131l olur da eksi de\u011ferde bir sonu\u00e7 verir? Evren’de madde i\u00e7in olsun, \u0131\u015f\u0131k i\u00e7in olsun, bu denklem hep art\u0131 sonu\u00e7 veriyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc gerek maddenin, gerek \u0131\u015f\u0131n\u0131m\u0131n enerji yo\u011funluklar\u0131 pozitif, bas\u0131n\u00e7 de\u011ferleriyse, ciddiye al\u0131nmayacak kadar \u00f6nemsiz.Ama \u00f6nemli b\u00fcy\u00fckl\u00fckte bir negatif i\u00e7 bas\u0131nca sahip bir madde ortaya \u00e7\u0131karsa – i\u015f de\u011fi\u015fir.Asl\u0131nda negatif bas\u0131n\u00e7, ilk bak\u0131\u015fta g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi garip bir kavram de\u011fil. <\/p>\n
Bu, gerilmi\u015f bir lastikteki, i\u00e7eriye do\u011fru \u00e7eken kuvvet gibi bir \u015fey. Yani uzay, b\u00fcy\u00fck bir gerilime sahip garip bir maddeden yap\u0131lm\u0131\u015fsa, bir yay gibi davranabilir. Ama bu biraz garip de\u011fil mi? \u0130\u00e7e do\u011fru \u00e7eken bir gerilime sahip madde, g\u00f6kadalar\u0131 nas\u0131l birbirinden uzakla\u015ft\u0131racak? \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n, uzaydaki negatif bas\u0131nc\u0131n \u00e7evresine hi\u00e7 etki yapmamas\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc kuvvetler, eninde sonunda bas\u0131n\u00e7 farklar\u0131n\u0131n bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcrler. Oysa uzayda her b\u00f6lge, hepsi de ayn\u0131 bas\u0131nca sahip b\u00f6lgelerle \u00e7evrilidir. Ortada bas\u0131n\u00e7 fark\u0131 bulunmaz. B\u00f6yle olunca da, negatif bas\u0131n\u00e7 yaln\u0131zca bir bi\u00e7imde etkili olabilir: Genel g\u00f6relilik arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla itici k\u00fctle \u00e7ekimi yaratarak. O halde uzay\u0131n neden genle\u015fir gibi g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc anlamak i\u00e7in, muazzam bir negatif enerjiye sahip oldu\u011funu kabullenmek zorunday\u0131z. Kozmologlar bu enerjiye sahip oldu\u011funu varsayd\u0131klar\u0131 maddeyi “Lambda kuvveti” yada kozmolojik sabit diye adland\u0131r\u0131yorlar.Bu itici bo\u015fluk d\u00fc\u015f\u00fcncesinin bir avantaj\u0131 da, kozmologlar\u0131 uzun s\u00fcre me\u015fgul eden kritik yo\u011funluk sorununu \u00e7\u00f6zmesi. Daha \u00f6nce g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi kura m ve g\u00f6zlemler, Evren’in kritik yo\u011funlukta olmas\u0131n\u0131 gerektiriyor. Ne var ki, madde, bu kritik yo\u011funlu\u011fu olu\u015fturman\u0131n \u00e7ok \u00f6tesinde. Bilinenini, bilinmeyenini, a\u00e7\u0131\u011f\u0131n\u0131, karanl\u0131\u011f\u0131n\u0131, normalini, egzoti\u011fini bir araya katsan\u0131z, Evren’deki t\u00fcm madde, gerekli enerji yo\u011funlu\u011funun %30’dan fazlas\u0131n\u0131 vermiyor. Geleneksel kozmolojide kuramc\u0131lar, bu %70 a\u00e7\u0131\u011f\u0131 g\u00f6rmezden gelme e\u011filimindeydiler. Oysa \u015fimdi buna gerek yok, varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6remedi\u011fimiz ama etkisini duydu\u011fumuz bu gizemli madde sayesinde sorun \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f oluyor.Evren, e\u011fer k\u00fctlesinin %30’u bildi\u011fimiz ya da bilmedi\u011fimiz t\u00fcrden madde, %70’i de sahip oldu\u011fu enerji nedeniyle k\u00fctleye sahip itici bo\u015fluk taraf\u0131ndan olu\u015fturuluyorsa kritik yo\u011funlukta kalabiliyor.Bu \u00e7\u00f6z\u00fcm, g\u00f6kbilimcileri rahatlatm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyorsa da, fizik\u00e7iler i\u00e7in yeni karabasanlar anlam\u0131na geliyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc i\u015f bo\u015flu\u011fun enerji yo\u011funlu\u011funu hesaplamaya gelince, uzay bo\u015flu\u011fu kuram\u0131 bo\u015flukta as\u0131l\u0131 kal\u0131yor. Kuantum mekani\u011fi, do\u011fadaki temel par\u00e7ac\u0131klar\u0131, Evren boyunca uzanan kuantum alanlar\u0131ndaki uyar\u0131mlar olarak yorumlar. Bu kurama g\u00f6re \u00f6rne\u011fin fotonlar, elektromanyetik alandaki yerel p\u00fcr\u00fczlerdir. <\/p>\n
Elektronlarla pozitronlarsa, eIektronpozitron alan\u0131ndaki p\u00fcr\u00fczler vb… T\u00fcm bu alanlar, bir gitar\u0131n telleri gibi, sonsuz bi\u00e7imde titre\u015firler. Ancak yapamad\u0131klar\u0131 tek \u015fey, gitar teli gibi s\u0131f\u0131r uyar\u0131 d\u00fczeyine d\u00fc\u015fmek. Kuantum mekani\u011finin temel ta\u015flar\u0131ndan olan Belirsizlik \u0130lkesi gere\u011fi, hi\u00e7bir \u015fey, hatta hi\u00e7lik bile kesin olamayaca\u011f\u0131ndan, bu enerji d\u00fczeyleri hi\u00e7bir zaman s\u0131f\u0131r olamaz. Demek oluyor ki kuantUm kuram\u0131, t\u00fcm titre\u015fim bi\u00e7imleri i\u00e7in s\u0131f\u0131r\u0131n \u00fczerinde bir alt s\u0131n\u0131r belirliyor. “S\u0131f\u0131r, virg\u00fcl enerji” (0,1 gibi) diye adland\u0131r\u0131lan bu enerji d\u00fczeyi \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck olmakla birlikte t\u00fcm kuantum alanlar\u0131ndaki sonsuz say\u0131daki titre\u015fim bi\u00e7imlerine kar\u015f\u0131l\u0131k gelen k\u00fc\u00e7\u00fck enerji d\u00fczeylerini \u00fcst \u00fcste koydu\u011funuzda elde etti\u011finiz sonu\u00e7 sonsuzluk oluyor. Bu alanlar\u0131n en alt enerji d\u00fczeyleri de bo\u015flu\u011fa kar\u015f\u0131l\u0131k geldi\u011fine g\u00f6re, kuantum kuram\u0131na g\u00f6re bo\u015flu\u011fun sonsuz b\u00fcy\u00fckl\u00fckte bir enerji yo\u011funlu\u011fu olmas\u0131 gerekiyor.A\u00e7\u0131k ki, b\u00f6yle bir \u015fey do\u011fru olamaz. Aksi halde t\u00fcm Evren’in \u00e7ok \u00e7ok \u00f6nce bir kara delik halinde \u00e7\u00f6kmesi gerekirdi. \u0130\u015fte fizik\u00e7iler, bu a\u00e7mazlar kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7aresiz kal\u0131yorlar. Princeton \u00dcniversitesi’nden Paul Steinhardt “b\u00f6ylesi bir mahcubiyete katlanmak kolay de\u011fil” diyor. Bo\u015flu\u011fun kuantum resminin fizik\u00e7ileri bunaltan bir ba\u015fka paradoksu da \u015fu: Fizik kurallar\u0131na g\u00f6re bo\u015fluk, ne yaparsan\u0131z yap\u0131n de\u011fi\u015fmez bir enerji yo\u011funlu\u011funa sahiptir. \u0130tici bo\u015fluk i\u00e7in de bunun b\u00f6yle olmas\u0131 gerekiyor.\u0130ster Lambda Kuvveti deyin, ister kozmolojik sabit, isterse yayl\u0131 bo\u015fluk yada itici uzay, bu garip kuvvetin yaratt\u0131\u011f\u0131 kuramsal s\u0131k\u0131nt\u0131lar bununla da bitmiyor. Sonsuz bir enerji yo\u011funlu\u011fu, fizik kurallar\u0131nca olas\u0131 bir \u015fey de\u011fil. \u00c7\u00fcnk\u00fc Planck enerji yo\u011funlu\u011fu denen ve k\u00fctle \u00e7ekim kuvvetinin, kendisinden \u00e7ok daha g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00f6teki do\u011fa kuvvetleriyle e\u015fit hale geldi\u011fi enerji d\u00fczeyinde bilinen fizik kurallar\u0131 i\u015flevlerini yitiriyorlar. O halde sonsuz oldu\u011fu s\u00f6ylenen bo\u015fluk enerjisinin bu Planck d\u00fczeyini a\u015famamas\u0131 laz\u0131m. Yani b\u00f6ylece bu “sonsuz” enerjiye bir \u00fcst s\u0131n\u0131r getirmi\u015f oluyoruz. Oysa bak\u0131yoruz, Planck enerjisi d\u00fczeyi, \u00f6l\u00e7\u00fclen bo\u015fluk enerjisinden 1O12J kat fazla.. .Nobel \u00f6d\u00fcl\u00fc sahibi fizik\u00e7i Steven Weinberg, “bu, bilim tarihinde yap\u0131lan en b\u00fcy\u00fck katl\u0131 \u00e7arp\u0131m hatas\u0131” diyor.Baz\u0131 fizik\u00e7ilerin kafalar\u0131n\u0131 me\u015fgul eden bir a\u00e7maz da \u015fu: G\u00fcn\u00fcm\u00fczde uzay\u0131n enerji yo\u011funlu\u011fu, neden maddenin enerji yo\u011funlu\u011funa bu kadar yak\u0131n?An\u0131msayal\u0131m: Evrenimizde bug\u00fcn maddenin, ancak kritik yo\u011funluk i\u00e7in gereken enerji d\u00fczeyinin yaln\u0131zca %30’unu meydana getirdi\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftik. Geri kalansa, bo\u015fluk enerjisinden olu\u015fuyordu. Yani madde enerjisinin, bo\u015fluk enerjisine oran\u0131, yak\u0131n say\u0131l\u0131r. Gene g\u00f6rd\u00fck ki, Evren’in toplam enerji yo\u011funlu\u011fu hi\u00e7 de\u011fi\u015fmez.B\u00fcy\u00fck patlaman\u0131n hemen sonras\u0131nda da ayn\u0131yd\u0131, \u015fimdi de ayn\u0131. Oysa ba\u015flang\u0131\u00e7ta madde enerjisi, bo\u015fluk enerjisinden 101\u00b00 kat fazla.Peki biz neden tamda bu oran\u0131n 1010 o denle d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc zaman ortaya \u00e7\u0131kt\u0131k? Steinhardt, bunu a\u00e7\u0131klayacak bir yol bulmu\u015f. Bu, kozmolojik sabit gibi egzotik, ama ondan olduk\u00e7a farkl\u0131 yeni bir kuvvet icad\u0131n\u0131 gerekli k\u0131lm\u0131\u015f. Steinhardt ve arkada\u015flar\u0131, bunu “be\u015finci kuvvet” diye adland\u0131r\u0131yorlar. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131 “bu kavram\u0131, D\u00fcnya’n\u0131n temel yap\u0131ta\u015flar\u0131n\u0131 toprak, ate\u015f, su ve hava olarak betimleyen eski Yunanl\u0131lardan \u00e7ald\u0131k” diyor. “Filozoflar\u0131, bir de daha saf olan bir kuvvetin, bir be\u015finci kuvvetin bulunabilece\u011fini de \u00f6ne s\u00fcrmekteydiler”. <\/p>\n
Kuramc\u0131lara g\u00f6re be\u015finci kuvvet, t\u0131pk\u0131 kozmolojik sabit gibi bir bo\u015fluk enerjisi. T\u0131pk\u0131 onun gibi uzayda bir “skalar alan” olarak bulunuyor. Kuvvet alanlar\u0131 genel olarak uzayda her noktada y\u00f6n ve b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011fe sahip alanlard\u0131r. \u00d6rne\u011fin elektromanyetik alan. Skalar alansa, yaln\u0131zca b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc olanlara verilen ad. Fizikte b\u00f6yle alanlar bulunabiliyor. Steinhhardt, “B\u00fcy\u00fck Patlama ard\u0131ndaki kozmik \u015fi\u015fmeyi, \u00e7ok daha enerjik olmakla birlikte buna benzer alanlar y\u00f6nlendirdi” diyor.Kendisine g\u00f6re, arkada\u015flar\u0131yla ara\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fck enerjili alan, do\u011fadaki temel par\u00e7ac\u0131klar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck sicim par\u00e7alar\u0131n\u0131n farkl\u0131 titre\u015fimleri olarak yorumlayan s\u00fcper sicim kuram\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kabilir.Peki bu be\u015finci kuvvet madde ve bilinmeyen enerjinin yo\u011funluklar\u0131 aras\u0131ndaki garip orant\u0131y\u0131 nas\u0131l a\u00e7\u0131kl\u0131yor. Steinhardt ve arkada\u015flar\u0131na g\u00f6re, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n, be\u015finci kuvvetin, kozmolojik sabit yada \u00f6teki ad\u0131yla Lambda kuvveti gibi daima sabit kalma gere\u011fini duymamas\u0131. Yaln\u0131zca uzay ve zaman i\u00e7inde de\u011fi\u015fim g\u00f6stermekle kalm\u0131yor, ayn\u0131 zamanda negatif bas\u0131nc\u0131yla enerji yo\u011funlu\u011fu aras\u0131ndaki ili\u015fki de zaman i\u00e7inde de\u011fi\u015fiklik g\u00f6sterebiliyor. Oran sorununu da bu yolla \u00e7\u00f6z\u00fcml\u00fcyor.Kurarnc\u0131lar, be\u015finci kuvvetin, bo\u015flu\u011fun bir par\u00e7as\u0131 olarak b\u00fcy\u00fck bir \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011fe sahip oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyorlar. O da, madde ile etkile\u015febilmesi. Bu yolla maddenin enerji yo\u011funlu\u011funu izleyerek kendisinin de o de\u011feri alabilmesi.Steinhard bu nedenle be\u015finci kuvveti bir “izleyici alan” diye adland\u0131r\u0131yor.\u00c7\u00fcnk\u00fc hangi enerji d\u00fczeyi ile yola \u00e7\u0131km\u0131\u015f olursa olsun, sonunda maddenin enerji d\u00fczeyini benimsiyor.Steinhardt ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n duydu\u011fu heyecana kar\u015f\u0131n, fizik\u00e7iler kozmolojik sabitle be\u015finci kuvveti t\u00fcm\u00fcyle ay\u0131rtmaya hevesli g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyorlar. Kendilerine g\u00f6re ikisi aras\u0131nda bir se\u00e7im zor. Kozmolojik Sabit, Evren’le birlikte b\u00fcy\u00fcyor. B\u00f6ylece bir an gelecek s\u0131radan madde ve \u0131\u015f\u0131n\u0131m\u0131n yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 k\u00fctle\u00e7ekimine t\u00fcm\u00fcyle \u00fcst\u00fcn gelecek; Evren’i sonsuza kadar geni\u015fletecek ve s\u0131radan maddenin yo\u011funlu\u011funu neredeyse s\u0131f\u0131ra indirecek. Be\u015finci kuvvetin takti\u011fiyse ba\u015fka: Maddenin enerji yo\u011funlu\u011funu hedef ald\u0131\u011f\u0131ndan her ikisinin yo\u011funlu\u011fu birbirine paralel olarak azalacak. Ama onunda g\u00f6t\u00fcrece\u011fi yer ayn\u0131: Sonsuza kadar geni\u015flemi\u015f, yo\u011funlu\u011fu sonsuza kadar azalm\u0131\u015f bir Evren.Baz\u0131 fizik\u00e7ilerse, meslekta\u015flar\u0131n\u0131n baz\u0131 g\u00f6zlem sonu\u00e7lar\u0131ndan b\u00f6ylesine a\u015f\u0131r\u0131 yorumlara varmas\u0131n\u0131 endi\u015feyle kar\u015f\u0131l\u0131yorlar. Fermi Ulusal Laboratuar\u0131ndan Richard Kolb, “Bizim kozmoloji toplulu\u011fu ipin ucunu ka\u00e7\u0131rd\u0131” diyor. “Tek bir g\u00f6zlemden yola \u00e7\u0131karak acele sonu\u00e7lar \u00e7\u0131kartmayal\u0131m; unutulmamal\u0131 ki Evren bize daha \u00f6nce de oyunlar oynad\u0131” diye ekliyor.Uzak s\u00fcpernova patlamalar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, kozmolojik sabit yada be\u015finci kuvvetin etkileri konusunda ipu\u00e7lar\u0131 verecek bir anahtar da, mikrodalga fon \u0131\u015f\u0131n\u0131m\u0131. Princeton \u0130leri Ara\u015ft\u0131rmalar Enstit\u00fcs\u00fc’nden Max Tegmark’a g\u00f6re, fon \u0131\u015f\u0131n\u0131m\u0131ndaki k\u00fc\u00e7\u00fck oynamalar, \u00f6l\u00e7\u00fcmleri yapan COBE uydusunun yetersizliklerine kar\u015f\u0131n kozmolojik sabitin etkilerinin i\u015faretlerini ta\u015f\u0131yor. \u015eimdi kozmologlar, b\u00fcy\u00fck d\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcn \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in umutlar\u0131n\u0131 NASA’n\u0131n gelecek y\u0131l uzaya g\u00f6nderece\u011fi Mikrodalga Anizotropi Sondas\u0131 (MAP) ile, Almanlar\u0131n 2007 y\u0131l\u0131nda f\u0131rlatacaklar\u0131 Planck uydusunu n g\u00f6zlemlerine ba\u011flam\u0131\u015f bulunuyorlar.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Evren’in nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 tam olarak bilen yok.. Ger\u00e7i neredeyse sonsuz s\u0131cakl\u0131kta ve sonsuz k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fckte bir noktan\u0131n 13-15 milyar y\u0131l \u00f6nce b\u00fcy\u00fck bir patlamayla aniden geni\u015flemesiyle varl\u0131k kazand\u0131\u011f\u0131 yolunda yads\u0131namayacak kan\u0131tlar var. Ama ba\u015flang\u0131\u00e7ta bir b\u00fct\u00fcn olan d\u00f6rt temel do\u011fa kuvvetinin nas\u0131l ayr\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131, Evren’in neden olu\u015ftu\u011fu, yo\u011funlu\u011fu, bi\u00e7imi kesin olarak bilinmiyor.Oysa nas\u0131l sona erece\u011fi neredeyse …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[6763,2729,6766,6764,6765,6767],"class_list":["post-2742","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-besinci-kuvvet","tag-evren","tag-hiperbolik","tag-hubble","tag-hubble-sabiti","tag-pozitif"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2742","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2742"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2742\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2742"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2742"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2742"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}