Kozmik \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 olu\u015fturan y\u00fckl\u00fc par\u00e7ac\u0131klar D\u00fcnya’n\u0131n yak\u0131nlar\u0131na geldiklerinde, onun magnetik alan\u0131n\u0131n etkisiyle yollar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirirler; bir k\u0131sm\u0131 magnetik alan \u00e7izgileri aras\u0131nda hapsolurken manyetik alana e\u011fik a\u00e7\u0131yla giren di\u011fer bir k\u0131sm\u0131da manyetik alan \u00e7izgileri boyunca helezon \u00e7izerek magnetik kutuplardan yer atmosferine girerler. D\u00fcnya’n\u0131n magnetik alan \u00e7izgileri aras\u0131nda hapsolunarak bize ula\u015famayan kozmik par\u00e7ac\u0131kalar, Van Allen \u0131\u015f\u0131n\u0131m ku\u015faklar\u0131n\u0131 ou\u015ftururlar.
\n D\u00fcnya etraf\u0131nda iki kuvvetli \u0131\u015f\u0131n\u0131m ku\u015fa\u011f\u0131 olu\u015fur. Bunun nedeni kozmik par\u00e7ac\u0131klar\u0131n farkl\u0131 ilk enerjiye sahip iki esas grup olu\u015fturmas\u0131d\u0131r. \u0130lk ku\u015fak D\u00fcnya’dan 4000 km. ikinci ku\u015fak ta 16000 km. kadar uzakta olu\u015fmaktad\u0131r. D\u00fcnya’dan 30000 km. uzakta dahi, manyetik alan\u0131n etkinli\u011fini g\u00f6sterip, kozmik par\u00e7ac\u0131klar\u0131 yakal\u0131yarak \u0131\u015f\u0131n\u0131m ku\u015faklar\u0131 olu\u015fturdu\u011fu 1958 y\u0131l\u0131nda Ka\u015fif 1 ve \u00f6nc\u00fc 3 uydu verilerinin analizi sonucu Van Allen taraf\u0131ndan g\u00f6sterilmi\u015ftir.
\n Manyetik kutuplardan yer atmosferine girebilen kozmik par\u00e7ac\u0131kla, iyonosfer ve strotosfer tabakalar\u0131na girdiklerinde, hava molek\u00fclleri ve atomlar\u0131yla \u00e7arp\u0131\u015fma sonucu enerjilerini kaybederler. \u00c7arp\u0131\u015fmayla enerjilerin aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 hava atomlar\u0131nda y\u00f6r\u00fcngeleri de\u011fi\u015ftirilen elektronlar tekrar kararl\u0131 hale gelirken, kozmikpar\u00e7ac\u0131klardan ald\u0131klar\u0131 kinetik enerjiyi \u0131\u015f\u0131n\u0131m enerjisi olarak de\u011fi\u015fik dalga boylar\u0131nda salarlar. B\u00f6ylece magnetik kutup b\u00f6lgelerinde kutup \u0131\u015f\u0131mas\u0131 olu\u015fur.
\n Magnetik kutuplarda gece g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fc izlerseniz, orada rengarenk \u0131\u015f\u0131kl\u0131 t\u00fcl perdelerin hafif bir r\u00fczgarda salland\u0131\u011f\u0131 hissine kap\u0131labilinen g\u00f6r\u00fcnteler g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.
\n Kutup \u0131\u015f\u0131mas\u0131 dedi\u011fimiz bu olay, Yery\u00fcz\u00fc’nden 100-1000 km y\u00fcksekliklerde olu\u015fur ve g\u00fcne\u015f faaliyetlerinin artt\u0131\u011f\u0131, lekelerin \u00e7o\u011fald\u0131\u011f\u0131 zamanlarda kutup \u0131\u015f\u0131mas\u0131da \u00e7o\u011falmaktad\u0131r. Buda bize kozmik \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n kaynaklar\u0131ndan birinin G\u00fcne\u015f oldu\u011funu g\u00f6stermektedir.
\n Bilim kurgu kitapla\u0131nda ve uzay filimlerinde olay kahraman\u0131 zorda kal\u0131nca, etraf\u0131nda bir magnetik alan olu\u015fturarak d\u0131\u015f etkilerden korunur.
\n Bu ger\u00e7ekte m\u00fcmk\u00fcnm\u00fcd\u00fcr?
\n Evet; asl\u0131nda biz D\u00fcnya’da Yery\u00fcz\u00fc’n\u00fcn tamam\u0131n\u0131 saran b\u00fcy\u00fck bir magnetik alan\u0131n korumss\u0131 alt\u0131nda ya\u015f\u0131yoruz. Bu alan olmasayd\u0131, kozmik \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n bombard\u0131man\u0131 alt\u0131ndaki D\u00fcnya’da canl\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131s\u00fcrd\u00fcremeyebilirdik.
\n Yapma uydulara yerle\u015ftirilen magnetometre \u00f6l\u00e7\u00fcmleriyle D\u00fcnya, ay ve di\u011fer gezegen ve uydular\u0131n magnetik alan yap\u0131lar\u0131 incelenmektedir.Yap\u0131lan g\u00f6zlemler g\u00f6stermektedir ki, ilk bak\u0131\u015fta yerin magnetik alan\u0131 bir \u00e7ubuk m\u0131knat\u0131s\u0131n magnetik alan\u0131na benzemektedir.
\n Bu magnetik alan yap\u0131s\u0131, sabit bir eksen etraf\u0131nda \u00fc\u00e7 boyutta da serbest\u00e7e hareket edebilen k\u00fc\u00e7\u00fck bir m\u0131knat\u0131s\u0131n, D\u00fcnya \u00fczerinde gezdirilmesiyle elde edilir. K\u00fc\u00e7\u00fck m\u0131knat\u0131s, D\u00fcnya \u00fczerindeki magnetik alan \u00e7izgilerine paralel konumlarda duracakt\u0131r. Bilinmektedir ki k\u00fc\u00e7\u00fck m\u0131knat\u0131s\u0131n, D\u00fcnya y\u00fczeyine paralel do\u011frultularla yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131da ekvatordan kutuplara gidildik\u00e7e artmaktad\u0131r; ekvatrda 0 derece olan a\u00e7\u0131 kutuplarda 90 derece olmaktad\u0131r. Yerin magnetik kutuplar\u0131 co\u011frafik kutuplarla \u00e7ak\u0131\u015fmamaktad\u0131r; bug\u00fcn magnetik kutuplardan biri Kanada’n\u0131n kuzeyinde di\u011feride g\u00fcneyde Antartika k\u0131y\u0131lar\u0131ndad\u0131r. Ayr\u0131ca bilinmektedir ki, bu magnetik kutuplar\u0131 birle\u015ftiren do\u011fru yer merkezinden ge\u00e7mektedir. D\u00fcnya merkezinin birka\u00e7 y\u00fcz km. uza\u011f\u0131ndan ge\u00e7en magnetik eksen yerin d\u00f6nme ekseni ile 11.4 derecelik bir a\u00e7\u0131 yapar. elktromagnetik kuram\u0131n tan\u0131m\u0131na g\u00f6re as\u0131l \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olan, co\u011frafik kuzuy kutbuna yak\u0131n olan kutbun magnetik g\u00fcney kutbu;co\u011frafik magnetik g\u00fcney kutbuna yak\u0131n olan magnetik kutbunda magnetik magnetik kuzey kutbu olmas\u0131d\u0131r. Magnetik alan \u00e7izgileri, magnetik kuzey kutbundan \u00e7\u0131k\u0131p, magnetik g\u00fcney kutbuna girerler; ger\u00e7ekten b\u00f6yle \u00e7izgiler yoktur.<\/p>\n
HIZLI TREN<\/p>\n
Kara ve havayolu ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131 geli\u015fmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131ndan beri demir atla yolculuk yapmay\u0131 neredeyse unuttuk. Tekerleklerle raylar\u0131n birlikte s\u00f6yledikleri \u015fark\u0131dan, ritmik sallanmalardan ve estetik istasyon binalar\u0131ndan uzakla\u015ft\u0131k. Eskinin kara trenlerini bir kenara b\u0131rakal\u0131m, \u00fclkemizde elektrikli trenler bile pek fazla ra\u011fbet g\u00f6rmez oldu. Ancak, bir s\u00fcredir Avrupa\u2019da, Japonya\u2019da, ABD\u2019de, Rusya\u2019da ve ba\u015fka bir\u00e7ok \u00fclkede trenlere d\u00f6n\u00fc\u015f ya\u015fan\u0131yor. Ne var ki, bu trenler bizim al\u0131\u015f\u0131k olduklar\u0131m\u0131zdan biraz farkl\u0131. Bu trenlere binmenizle inmeniz bir oluyor neredeyse; \u00e7\u00fcnk\u00fc, bunlar \u00e7o\u011fu zaman otomobillerden bile daha h\u0131zl\u0131. Bu nedenle onlara h\u0131zl\u0131 tren deniyor. H\u0131zl\u0131 trenler y\u00fcksek h\u0131zlar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, hem \u00e7evre dostu hem de rahat olmalar\u0131yla \u00fcst\u00fcnl\u00fcklerini kan\u0131tlam\u0131\u015f durumdalar. Bir\u00e7o\u011fumuzun kula\u011f\u0131na gelmi\u015ftir; \u201cJaponya\u2019da (nedense b\u00fct\u00fcn h\u0131zl\u0131 teknolojiler Japonlar\u2019a mal edilir) bir tren varm\u0131\u015f be\u015f saatlik yolu iki bu\u00e7uk saatte al\u0131yormu\u015f diye. Evet yanl\u0131\u015f duymam\u0131\u015f\u0131z, h\u0131zl\u0131 trenler bunu ba\u015farabiliyor ama, \u00fcst\u00fcnl\u00fckleri sadece bu kadar de\u011fil. BUG\u00dcN d\u00fcnyan\u0131n bir\u00e7ok \u00fclkesinde benimsenen, i\u015fletilen ve ula\u015f\u0131m politikas\u0131n\u0131n kilit noktas\u0131nda bulunan h\u0131zl\u0131 trenler, uzaklar\u0131 yak\u0131n etmekle birlikte, \u00e7evreye dost ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir hareketlili\u011fin \u00f6nc\u00fcs\u00fc.
\n H\u0131zl\u0131 trenlerin, otomotiv sanayinin egemenli\u011finden s\u0131yr\u0131l\u0131p, ula\u015f\u0131m ara\u00e7lar\u0131na se\u00e7enek olarak g\u00f6r\u00fclmesi asl\u0131nda bir zorunluluk olarak do\u011fdu. 1970\u2019lerde ba\u015flayan petrol krizi ve 1973-74\u2019te ya\u015fanan petrol ambargosu, de\u011fi\u015fen fiyat dengelerinin bir habercisi oldu. Ayn\u0131 zamanda insanlara, ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131kta bu dar bo\u011faz\u0131n atlat\u0131labilmesi i\u00e7in \u201ceski dost tren\u201de tekrar d\u00f6n\u00fclmesi fikrini verdi. Ger\u00e7ekte bu fikrin altyap\u0131s\u0131n\u0131 olu\u015fturacak projeler ve uygulamalar zaten bir \u00f6l\u00e7\u00fcde vard\u0131. 1964\u2019te Japonya\u2019da Tokyo-Osaka aras\u0131nda ilk h\u0131zl\u0131 tren hatt\u0131 a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131 ve Fransa\u2019da da 1960\u2019lar\u0131n ba\u015f\u0131ndan beri bu konuda ciddi \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131l\u0131yordu.
\n Bug\u00fcn h\u0131zl\u0131 trenler \u00e7ok say\u0131da \u00fclkenin tercihi durumunda, \u00f6zellikle de k\u0131ta Avrupas\u0131, \u0130ngiltere, Japonya ve ABD\u2019nin. Bu \u00fclkelerin \u00e7o\u011funda devlet deste\u011fi ile s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen \u00e7al\u0131\u015fmalar ama\u00e7lar\u0131na ula\u015f\u0131yor. U\u00e7aklarla boy \u00f6l\u00e7\u00fc\u015febilir bir h\u0131za ve rahatl\u0131\u011fa kavu\u015fan h\u0131zl\u0131 trenler \u00f6zellikle Bat\u0131 Avrupa kara trafi\u011fini hafifletmi\u015f ve kara ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131 y\u00fcz\u00fcnden her y\u0131l bu \u00fclkelerin gayri safi milli has\u0131lalar\u0131nda meydana gelen kayb\u0131 azaltm\u0131\u015ft\u0131r.
\n Y\u00fcksek h\u0131z trenlerinin kabul g\u00f6r\u00fcp yayg\u0131nla\u015fmas\u0131nda bir\u00e7ok etmen rol oynuyor. Bu trenler y\u00fcksek h\u0131zlar\u0131 ve ta\u015f\u0131ma kapasiteleri nedeniyle \u00f6zellikle n\u00fcfusun yo\u011fun oldu\u011fu kent merkezleri aras\u0131nda tercih ediliyor. Bu konuyla ilgili en uygun \u00f6rnek Japonya\u2019dad\u0131r; Tokyo \u0130stasyonu\u2019ndan her alt\u0131 dakikada bir kalkan trenlerle saatte 23 000 yolcu ta\u015f\u0131n\u0131yor. Avrupa ve Asya\u2019da \u00f6zellikle 200-600 km aras\u0131 uzakl\u0131klarda h\u0131zl\u0131 trenler u\u00e7aklara ye\u011fleniyor. Bu trenlerde birim mesafede ta\u015f\u0131nan yolcu ba\u015f\u0131na enerji t\u00fcketiminin d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131 \u00e7evre kirlili\u011finin \u00f6nlenebilmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan da \u00e7ok \u00f6nemli. Enerji t\u00fcketimi normal h\u0131zl\u0131 trenlere g\u00f6re fazla olan y\u00fcksek h\u0131z trenlerinde 100 yolcu km (1 yolcu km; bir yolcunun 1 km uzakl\u0131\u011fa ta\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131 ifade eden birim) ba\u015f\u0131na t\u00fcketilen enerji bile ortalama bir binek otosunun t\u00fcketti\u011finin yar\u0131s\u0131 ve bir u\u00e7a\u011f\u0131n t\u00fcketti\u011finin de 1\/3\u2019\u00fc kadar. Y\u00fcksek h\u0131z trenlerinin tercih edilmesinde en \u00f6nemli nedenlerden biri de g\u00fcvenli olu\u015flar\u0131d\u0131r.
\n Bu trenlerle ilgili olarak bug\u00fcne kadar ciddi boyutlarda sadece 2 kazaya rastlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu kazalar\u0131n birinde hi\u00e7bir can kayb\u0131 olmazken di\u011ferinde makinist ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirmi\u015ftir. Bu kadar iyi taraf\u0131n\u0131n bulunmas\u0131na kar\u015f\u0131n, h\u0131zl\u0131 trenlerin baz\u0131 olumsuz y\u00f6nleri de yok de\u011fil. Bunlardan ilki, ek altyap\u0131 gerektirmeleridir. Engebeli araziden ge\u00e7irilen tren yollar\u0131, daha fazla t\u00fcnel ve k\u00f6pr\u00fc yap\u0131m\u0131n\u0131 zorunlu k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in maliyetin y\u00fcksek olmas\u0131na yol a\u00e7\u0131yor. Ama bu durumda bile, otoyol yap\u0131m\u0131nda kullan\u0131lan arazi y\u00fczeyinden daha az\u0131 kullan\u0131l\u0131yor ve \u00e7o\u011fu zaman masraflar\u0131 da daha d\u00fc\u015f\u00fck. Di\u011fer bir olumsuz yanlar\u0131 ise biraz g\u00fcr\u00fclt\u00fcl\u00fc olmalar\u0131. Trenlerde y\u00fcksek h\u0131z\u0131n yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 g\u00fcr\u00fclt\u00fc ve titre\u015fim, h\u0131z s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n a\u015fa\u011f\u0131da tutulmas\u0131n\u0131 gerektirir. Bu y\u00f6nde yap\u0131lan Ar-Ge \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla bu derde \u00e7are bulunmakta ve her yeni ku\u015fak tren bir \u00f6ncekinden daha az g\u00fcr\u00fclt\u00fcc\u00fc olmaktad\u0131r.
\n \u00dclkelerin Se\u00e7imi
\n D\u00fcnyan\u0131n bir\u00e7ok \u00fclkesinde kullan\u0131lan h\u0131zl\u0131 trenler, bulunduklar\u0131 \u00fclkelere g\u00f6re farkl\u0131 adlar al\u0131yor. 1990 May\u0131s\u0131\u2019nda ger\u00e7ekle\u015ftirilen 515,3 km\/saat h\u0131zla d\u00fcnya rekorunu elinde tutan Fransa\u2019da i\u015fletilen h\u0131zl\u0131 trenlerin ad\u0131 \u201cTGV\u201d (Train a Grande Vitesse). D\u00fcnyan\u0131n en h\u0131zl\u0131 trenlerine sahip Fransa, TGV\u2019lerin yapt\u0131\u011f\u0131 ortalama 250-300 km\/saat h\u0131zla da \u00f6teki \u00fclkelerin biraz \u00f6n\u00fcnde. Fransa\u2019dan sonra gelen Japonya\u2019n\u0131n h\u0131zl\u0131 trenlerinin ad\u0131; \u201c\u015einkansen\u201d. \u015einkansenler \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131klar\u0131 hatlarda g\u00fcnde 120\u2019den fazla trenle, y\u0131lda 290 milyon yolcu ta\u015f\u0131yor. Japonya\u2019da \u015einkansen d\u0131\u015f\u0131nda STAR 21 ve WIN350 projeleriyle 21. y\u00fczy\u0131l\u0131n s\u00fcper trenleri geli\u015ftiriliyor. H\u0131z rekorunda TGV\u2019den sonra d\u00fcnya ikincili\u011fini elinde tutan STAR 21\u2019in ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 en y\u00fcksek h\u0131z 425 km\/saat. Alman h\u0131zl\u0131 trenleri \u201cICE\u201d (Inter City Express), \u0130spanyol h\u0131zl\u0131 trenleri AVE (Alta Velocidata Espa\u00f1ola), \u0130ngiltere\u2019dekih\u0131zl\u0131 trenler IC225, \u0130talya\u2019dakiler ise ETR-450 gibi adlar al\u0131yor. Avrupa\u2019da bu h\u0131zl\u0131 trenlerin i\u015fledi\u011fi hatlar d\u0131\u015f\u0131nda Paris-Londra-Br\u00fcksel aras\u0131nda 14 Kas\u0131m 1994\u2019te Man\u015f T\u00fcneli\u2019nin hizmete a\u00e7\u0131lmas\u0131yla bir hat daha kuruldu. \u201cEurostar\u201d ad\u0131 verilen bu y\u00fcksek h\u0131z hatt\u0131nda Frans\u0131z TGV\u2019leri \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Bu uluslararas\u0131 trenle ilgili birtak\u0131m ilgin\u00e7 \u00f6zellikler var; Eurostar\u2019\u0131n Paris-T\u00fcnel aras\u0131ndaki h\u0131z\u0131 saatte 267,2 km iken, Londra-T\u00fcnel aras\u0131ndaki h\u0131z\u0131 ancak 102 km\/saat olabiliyor. Bu, trenin iki \u00fclkede i\u015fletildi\u011fi hatlar\u0131n birbirinden farkl\u0131 olmas\u0131ndan kaynaklan\u0131yor. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda her 3 \u00fclkede de farkl\u0131 sinyalizasyon sistemleri kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in trenin makinistine \u00e7ok i\u015f d\u00fc\u015f\u00fcyor. Her biri di\u011ferinden farkl\u0131 olan bu karma\u015f\u0131k sinyal sistemlerinin tek bir sistem alt\u0131nda toplanmas\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. \u015eimdilerde Avrupa\u2019da daha geni\u015f bir y\u00fcksek-h\u0131z tren \u015febekesinin yap\u0131m\u0131ndan s\u00f6z ediliyor. Paris-Br\u00fcksel-K\u00f6ln-Amsterdam-Londra aras\u0131nda \u00e7al\u0131\u015facak olan bu hatt\u0131n ad\u0131 ise PBKAL.
\n H\u0131zl\u0131 Tren Teknolojileri
\n Y\u00fcksek h\u0131z demiryolu sistemleri iki ana grup alt\u0131nda toplanabilir: Maglev\u2019li (manyetik levitasyonlu) sistemler ve \u00e7elik tekerlekli-\u00e7elik rayl\u0131 sistemler. Bunlardan \u00e7elik tekerlek-\u00e7elik ray sistemleri de y\u00fcksek h\u0131z i\u00e7in geli\u015ftirilmi\u015f trenler ve yalpal\u0131 (tilted) trenler olarak iki s\u0131n\u0131fa ayr\u0131labilir.
\n Al\u00e7ak u\u00e7u\u015f diye de bilinen maglev terimi, manyetik kuvvetler yard\u0131m\u0131yla ta\u015f\u0131t\u0131n kald\u0131r\u0131l\u0131p, belli bir y\u00f6nde hareket ettirildi\u011fi teknolojilerin genel ad\u0131d\u0131r. Bu sistemde, yol boyunca s\u0131ralanan bobinlere de\u011fi\u015ftirilebilen frekansta alternatif ak\u0131m verilir. Bu sayede, ara\u00e7taki m\u0131knat\u0131slar\u0131n kilitlendi\u011fi bir manyetik dalga olu\u015fturulur. Trenin h\u0131z\u0131 ise, bobinlerdeki ak\u0131m frekans\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu ilke etraf\u0131nda iki farkl\u0131 sistem geli\u015ftirilmi\u015ftir. Bunlardan birincisi ve Japonlar\u2019\u0131n geli\u015ftirmekte oldu\u011fu \u201citme modlu elektrodinamik\u201d sistemde, trendeki s\u00fcperiletkenli m\u0131knat\u0131slar kullan\u0131l\u0131r. Bobinlerde etkile\u015fim sonucu olu\u015fan manyetik yast\u0131k, treni yakla\u015f\u0131k 15 cm havaya kald\u0131r\u0131r. Trendeki s\u00fcperiletkenli m\u0131knat\u0131slar, bobinlerin yol boyunca olu\u015fturduklar\u0131 manyetik dalgan\u0131n \u00e7ekme ve itme kuvvetlerinin etkisiyle hareket eder. Arac\u0131n yolu ortalamas\u0131 da bu itme-\u00e7ekme kuvvetlerinin yard\u0131m\u0131ylaolur. E\u011fer ara\u00e7, yolun bir taraf\u0131na do\u011fru kayarsa, yak\u0131nla\u015ft\u0131\u011f\u0131 kenardaki bobinde itme kuvveti, uzakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 kenardaki bobinde de \u00e7ekme kuvveti olu\u015fur. Di\u011fer sistem ise Almanya\u2019da geli\u015ftirilen \u201c\u00e7ekme modlu elektromanyetik\u201d sistemdir. Bu sistemde ara\u00e7ta s\u00fcperiletkenli olmayan demir \u00e7ekirdekli m\u0131knat\u0131slar bulunur. Bu m\u0131knat\u0131slar yolun alt\u0131ndan tutturulmu\u015f ferromanyetik m\u0131knat\u0131slarca yukar\u0131 do\u011fru \u00e7ekilir. Olu\u015fan manyetik yast\u0131k sayesinde trenle yol aras\u0131nda yakla\u015f\u0131k 1,5 cm \u2018lik bir a\u00e7\u0131kl\u0131k ortaya \u00e7\u0131kar. Maglev trenleri d\u00fcnyan\u0131n hi\u00e7bir yerinde hen\u00fcz ticari ama\u00e7l\u0131 i\u015fletime ge\u00e7memi\u015ftir. Ama maglev trenleri ile yap\u0131lan deneme s\u00fcr\u00fc\u015flerinde daha \u015fimdiden 517 km\/saat\u2019lik bir h\u0131za ula\u015f\u0131lmas\u0131 bu trenleri cazip k\u0131larken, tamamen farkl\u0131 ve \u00e7ok pahal\u0131 yepyeni bir sisteme gereksinim duyulmas\u0131 cayd\u0131r\u0131c\u0131 bir etken olmaktad\u0131r.
\n \u00c7elik tekerlek-\u00e7elik ray grubunun ilk aya\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturan ve y\u00fcksek h\u0131z i\u00e7in geli\u015ftirilmi\u015f trenler, 350 km\/saat\u2019e kadar h\u0131z yapabilmekte ve g\u00fc\u00e7 kayna\u011f\u0131 olarak elektrikten yararlanmaktad\u0131r. \u015eu anda i\u015fletilmekte olan Frans\u0131z TGV\u2019leri, Japon \u015einkansen trenleri ve Alman ICE y\u00fcksek h\u0131z trenleri bu grupta yer al\u0131r. Bu sistem her ne kadar y\u00fcksek potansiyele sahips e de, bu kadar y\u00fcksek h\u0131za uygun yeni yollar\u0131n yap\u0131m\u0131n\u0131 gerektirdi\u011fi i\u00e7in pahal\u0131d\u0131r.
\n Y\u00fcksek h\u0131z i\u00e7in geli\u015ftirilmi\u015f trenlere daha yak\u0131ndan bakabilmek i\u00e7in bunlardan biri olan TGV\u2019lere b\u00fcy\u00fcte\u00e7 tutal\u0131m: Bu trenler bilimkurgu romanlar\u0131ndan f\u0131rlam\u0131\u015f ara\u00e7lara benzeyen aerodinamik g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleriyle ger\u00e7ekten de sahip olduklar\u0131 teknolojiyi iyi yans\u0131t\u0131rlar. Y\u00fcksek h\u0131za ula\u015fabilmek i\u00e7in, h\u0131zl\u0131 trenler aerodinamik bir yap\u0131da tasarlan\u0131yor. Di\u011fer trenlere oranla daha az k\u00f6\u015feli, daha yuvarlak bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcme sahip olmalar\u0131 havan\u0131n aerodinamik direncini en aza indirmek i\u00e7in bir yol. Ama as\u0131l teknolojik yenilik trenin eklemlenme bi\u00e7iminde yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Biti\u015fik iki vagon u\u00e7 noktalar\u0131nda, \u00e7ift dingilli, ortak bir boji (lokomotif ya da vagonun tekerlek dingillerini ta\u015f\u0131yan alt aksam\u0131) \u00fczerine bindirilerek ba\u011flan\u0131r. Bu sayede dingil say\u0131s\u0131 azald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in trenin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 ve tekerlekler vagonlar\u0131n aralar\u0131na yerle\u015ftirildi\u011fi i\u00e7in de tren i\u00e7indeki g\u00fcr\u00fclt\u00fc azalm\u0131\u015f olur. TGV\u2019lerde dingil ba\u015f\u0131na d\u00fc\u015fen y\u00fck\u00fcn azalt\u0131lmas\u0131 i\u00e7in yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalardan biri de \u00e7ekme donan\u0131mlar\u0131n\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesiyle ilgili tasar\u0131mlard\u0131r. \u00d6rne\u011fin, yeni geli\u015ftirilmekte olan TGV NG\u2019lerin (yeni nesil TGV\u2019ler) \u00e7ekme motorlar\u0131n\u0131n 3 fazl\u0131 asenkron alternatif ak\u0131m motoru olmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. B\u00f6ylece bu t\u00fcr motorlarda bak\u0131m kolayl\u0131\u011f\u0131, y\u00fcksek devir say\u0131s\u0131, birim a\u011f\u0131rl\u0131k ba\u015f\u0131na d\u00fc\u015fen g\u00fc\u00e7 veriminin y\u00fcksek olmas\u0131 (1 kW\/kg\u2019a kadar ) gibi \u00f6zellikler sa\u011flanabilecek. TGV\u2019ler i\u00e7in yap\u0131lan \u00f6zel demiryolu hatlar\u0131, normalden daha kal\u0131n bir balast yata\u011f\u0131na yerle\u015ftirilmi\u015f \u00e7elik ve beton kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 traverslerle ba\u011flanm\u0131\u015f kaynakl\u0131 raylardan olu\u015fuyor ve bunun i\u00e7in \u00f6zel bir teknoloji kullan\u0131lmas\u0131 gerekli de\u011fil. Bu hatlar\u0131n normal hatlardan fark\u0131, d\u00f6neme\u00e7 yar\u0131\u00e7aplar\u0131 ile ilgili olarak iki ray aras\u0131ndaki y\u00fckseklik fark\u0131n\u0131n fazla olmas\u0131 ve bunun d\u00f6neme\u00e7lerde y\u00fcksek h\u0131z i\u00e7in sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 kolayl\u0131kt\u0131r. TGV\u2019ler i\u00e7in \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan \u00f6nemli bir konu da g\u00fcvenliktir. Pasif g\u00fcvenli\u011fi art\u0131r\u0131c\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda, otomobiller i\u00e7in geli\u015ftirilen teknolojilerden de yararlan\u0131l\u0131yor. \u00c7ift katl\u0131 TGV\u2019lerin (TGV Duplex) yap\u0131lar\u0131, \u201cpamcrash\u201d adl\u0131 yeni bir \u00e7arpma-sim\u00fclasyon yaz\u0131l\u0131m\u0131 ve bilgisayar teknolojilerinden yararlan\u0131larak optimize ediliyor. B\u00f6ylece vagon g\u00f6vdeleri, \u00e7arpmaya kar\u015f\u0131 ba\u015fta ve sonda bulunan enerji so\u011furucu elastik b\u00f6lmeler sayesinde sa\u011flam bir yap\u0131ya kavu\u015fuyor.
\n Y\u00fcksek h\u0131zla giden TGV\u2019leri durdurmak i\u00e7in tasarlanan fren sistemleri y\u00fcksek miktardaki enerjiyi k\u0131sa zamanda da\u011f\u0131tabilecek yap\u0131dad\u0131r. Tren \u00fczerinde \u00fc\u00e7 ayr\u0131 fren sistemi bulunuyor: G\u00fc\u00e7 aktarmayan dingiller \u00fczerindeki fren diskleri; g\u00fc\u00e7 aktaran dingiller \u00fczerindeki dinamik frenler; tehlike an\u0131nda kullan\u0131lan pabu\u00e7lu frenler. Ama ne yaz\u0131k ki \u015fu anda kullan\u0131lan bu konvansiyonel frenler 350 km\/saat\u2019in \u00fczerindeki h\u0131zlarda pek etkin de\u011fil. Fren sisteminde kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan \u00f6nemli bir sorun olan, y\u00fcksek h\u0131zlarda g\u00fcvenli bir \u015fekilde ve yeterince k\u0131sa mesafe i\u00e7inde durman\u0131n sa\u011flanamamas\u0131, frenleme s\u0131ras\u0131nda a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kan \u0131s\u0131 miktar\u0131n\u0131n h\u0131z\u0131n karesi ile orant\u0131l\u0131 olarak artmas\u0131ndan kaynaklan\u0131yor. Bu sorunun \u00fcstesinden gelmek i\u00e7in, \u00e7ift katl\u0131 TGV\u2019lerde fren disklerinin \u0131s\u0131 kapasitesi art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve g\u00fc\u00e7 birimlerindeki fren pabu\u00e7lar\u0131 yerine do\u011frudan tekerleklere fren diskleri yerle\u015ftirilmi\u015ftir. Hen\u00fcz i\u015fletime a\u00e7\u0131lmayan TGVNG\u2019lerde ise bu soruna bir \u00e7are olarak, 220 km\/saat\u2019in \u00fczerindeki h\u0131zlara uygun olan manyetik fren teknolojisi kullan\u0131l\u0131yor. Bu manyetik end\u00fcksiyon frenleri, trenin kinetik enerjisini raylardaki anafor ak\u0131mlar yoluyla \u0131s\u0131ya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek da\u011f\u0131t\u0131yor.
\n Trenlerle ilgili hepimizin en b\u00fcy\u00fck \u015fik\u00e2yetlerinden biri, g\u00fcr\u00fclt\u00fcl\u00fc olmalar\u0131d\u0131r. Bu, hem yolcular i\u00e7in hem de demiryolu hatt\u0131n\u0131n yak\u0131nlar\u0131nda oturanlar i\u00e7in \u00f6nemli bir sorun olu\u015fturur. H\u0131zl\u0131 trenler i\u00e7in de ayn\u0131 sorun s\u00f6z konusudur. Bu durumun fark\u0131nda olan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar dikkatlerinin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 bu sorun \u00fczerinde yo\u011funla\u015ft\u0131rm\u0131\u015flar. Vagonlar\u0131n i\u00e7 k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131n ses yal\u0131t\u0131m\u0131 i\u00e7in esnek bloklar ve ses emen kompozit levhalar kullan\u0131lmas\u0131 \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Burada ilgin\u00e7 olan bir nokta, trenin d\u0131\u015f k\u0131sm\u0131ndaki aerodinamik g\u00fcr\u00fclt\u00fcn\u00fcn tekerlek g\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fcnden fazla olu\u015fudur. Bu konuda \u00e7al\u0131\u015fmalar s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmekle birlikte ilk ad\u0131m olarak hat boyunca akustik duvarlar yap\u0131lm\u0131\u015f ve g\u00fcr\u00fclt\u00fc d\u00fczeyinin 10-15 dB azalmas\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r.
\n Y\u00fcksek h\u0131z trenleri, yol kenar\u0131na yerle\u015ftirilen i\u015faretlerin makinist taraf\u0131ndan g\u00fcvenli bir \u015fekilde alg\u0131lanabilmesini zorla\u015ft\u0131racak kadar h\u0131zl\u0131 olduklar\u0131ndan bu hatlarda, konvansiyonel demiryollar\u0131ndakinden farkl\u0131 bir sinyalizasyon sistemi kullan\u0131l\u0131yor. TGV\u2019lerde kabin sinyal sistemi bulunuyor. Bu sistemde enformasyon, demiryolu hatt\u0131ndan elektrik sinyalleri halinde ta\u015f\u0131n\u0131yor ve trenin alt\u0131na yerle\u015ftirilmi\u015f antenler yard\u0131m\u0131yla makinist kabinine ula\u015f\u0131yor. Bu enformasyon bilgisayar taraf\u0131ndan \u00e7\u00f6z\u00fcmlenerek makinist kontrol panelinin g\u00f6stergelerine geliyor. Bu yeni bir sistem de\u011fil ve 160 km\/saat\u2019in \u00fczerinde h\u0131z yapan t\u00fcm trenlerde kullan\u0131l\u0131yor.
\n \u00c7elik tekerlek-\u00e7elik ray sistemlerinin di\u011fer s\u0131n\u0131f\u0131nda bulunan yalpal\u0131 trenler son d\u00f6nemlerde \u00e7ok g\u00f6zde. \u0130sve\u00e7, Finlandiya, \u0130spanya, \u0130talya ve Almanya\u2019da kullan\u0131lan, ABD\u2019de de kullan\u0131lmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen bu sistem, altyap\u0131s\u0131 fazla yat\u0131r\u0131m gerektirmedi\u011fi i\u00e7in tercih ediliyor. \u00d6zel olarak geli\u015ftirilen y\u00fcksek h\u0131z tren sistemlerinin ne kadar pahal\u0131ya mal oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, mevcut demiryollar\u0131n\u0131 kullanarak i\u015fletilebilen yalpal\u0131 trenler maliyet a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok uygun. Yalpal\u0131 trenler, mevcut altyap\u0131da \u00e7ok az bir de\u011fi\u015fiklik yap\u0131larak, 160-250 km\/saat h\u0131za ula\u015fabiliyor. Mevcut yollar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan engel, d\u00f6neme\u00e7yar\u0131\u00e7aplar\u0131n\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck olmas\u0131d\u0131r. D\u00f6neme\u00e7lerde, merkezka\u00e7 ivme ile yer\u00e7ekimi ivmesinin bile\u015fkesinin, tren taban\u0131na paralel bile\u015feni, yani dengelenmemi\u015f merkezka\u00e7 ivmesi, tren i\u00e7indeki konforu bozar. Bunu engellemenin yolu ise, tren y\u00fcksek h\u0131zla d\u00f6nemece girdi\u011finde arac\u0131n taban\u0131n\u0131 d\u00f6nemecin i\u00e7ine gelen taraf a\u015fa\u011f\u0131 gelecek \u015fekilde e\u011fmek olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f. E\u011filme iki farkl\u0131 sistem arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla sa\u011flan\u0131yor. Bunlardan birincisi olan \u201cpasif sistem\u201dde e\u011filme, d\u00f6neme\u00e7te olu\u015fan merkezka\u00e7 ivmeden yararlan\u0131larak sa\u011flan\u0131yor. \u0130kinci sistem olan \u201caktif sistem\u201dde ise, d\u00f6neme\u00e7te bojinin vagon g\u00f6vdesine g\u00f6re yapt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6reli d\u00f6nme hareketinden ya da tekerlekten raya gelen kuvvetlerdeki de\u011fi\u015fimden yararlan\u0131l\u0131yor. Yalpal\u0131 trenler konvansiyonel trenlere oranla daha h\u0131zl\u0131 gittikleri i\u00e7in daha fazla enerjiye gereksinim duyarlar. Ama bu durum da, h\u0131z\u0131n \u00fcniform olmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla d\u00f6neme\u00e7 giri\u015flerindeki frenleme, \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131ndaki yeniden ivmelenme gere\u011finin ortadan kalkm\u0131\u015f olmas\u0131yla sa\u011flanan enerji tasarrufuyla dengelenir. Bu kadar \u00e7ok \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc bulunan yalpal\u0131 trenlerin de elbetteki baz\u0131 eksiklikleri var. \u00d6ncelikle, bu trenlerin dingilleri konvansiyonel dingillere oranla daha \u00e7ok bak\u0131m masraf\u0131 gerektiriyor. Sonra, mevcut hatlarda daha y\u00fcksek h\u0131z yap\u0131lmas\u0131 hat kenar\u0131ndaki sinyalizasyon sisteminin yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 gerektiriyor. Di\u011fer kusurlar ise \u015funlar; Trenin d\u00f6neme\u00e7lerde d\u00fc\u015f\u00fck h\u0131zda ilerleyebilmesi i\u00e7in tasarlanan boji ile y\u00fcksek h\u0131z yapabilmesi i\u00e7in gereken boji aras\u0131nda uyumsuzluk oldu\u011fundan, trenin y\u00fcksek h\u0131z hatlar\u0131nda olas\u0131 en y\u00fcksek h\u0131za \u00e7\u0131kamamas\u0131, d\u0131\u015f raylarda a\u015f\u0131nmaya neden oluyor; yalpa merkezinin yukar\u0131da konumland\u0131r\u0131lmas\u0131 yolculara rahats\u0131zl\u0131k verdi\u011fi i\u00e7in, bu merkezin oturan yolcular\u0131n g\u00f6\u011f\u00fcsleri hizas\u0131nda se\u00e7ilmesi halinde ayaktaki yolcunun rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131na \u00e7\u00f6z\u00fcm bulunam\u0131yor.
\n Avrupa\u2019da demiryolu ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n pazar pay\u0131 hi\u00e7 az\u0131msanmayacak say\u0131lara ula\u015f\u0131rken T\u00fcrkiye\u2019nin bu yar\u0131\u015f\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalmas\u0131 \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir kay\u0131pt\u0131r. 21. y\u00fczy\u0131l\u0131n ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131nda demiryollar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131 \u00e7ekece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrken T\u00fcrkiye treni ka\u00e7\u0131rmamal\u0131 ve bir an \u00f6nce harekete ge\u00e7melidir.<\/p>\n
G\u00d6\u00c7MEN KU\u015eLARIN ALTINCI H\u0130SS\u0130
\n G\u00f6\u00e7men ku\u015flar sadece havan\u0131n nas\u0131l olaca\u011f\u0131n\u0131 bilmekle kalm\u0131yor ; ayn\u0131 zamanda u\u00e7arken g\u00fcne\u015f , ay ve di\u011fer y\u0131ld\u0131zlara bakarak y\u00f6nlerini buluyorlar. K\u0131sa bir s\u00fcre \u00f6nce , bu ola\u011fan\u00fcst\u00fc kanatl\u0131 yolcular\u0131n birde i\u00e7 pusulaya sahip olduklar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n
G\u00f6\u00e7men ku\u015flar her y\u0131l k\u0131\u015flama ve \u00fcreme b\u00f6lgeleri aras\u0131nda binlerce kilometrelik yol a\u015ft\u0131klar\u0131na g\u00f6re , hayatta kalabilmek i\u00e7in bu yolculara \u015fa\u015f\u0131lacak bir uyum sa\u011flam\u0131\u015f olmalar\u0131 gerekir. Bu ku\u015flar hava s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131na , r\u00fczgar\u0131n h\u0131z ve y\u00f6n\u00fcne tepki g\u00f6sterirler. Atmosfer bas\u0131nc\u0131ndaki de\u011fi\u015fikliklere duyarl\u0131 olduklar\u0131 i\u00e7in yol boyunca kar\u015f\u0131la\u015facaklar\u0131 hava ko\u015fullar\u0131n\u0131 \u00f6n g\u00f6rebilirler. G\u00f6r\u00fc\u015fleri m\u00fckemmel olup i\u015fitme duyular\u0131 \u00e7ok geli\u015fmi\u015ftir, ancak bunlar u\u00e7u\u015f i\u00e7in gerekli niteliklerin sadece bir k\u0131sm\u0131n\u0131 te\u015fkil eder. Nitekim bu t\u00fcy siklet dayan\u0131kl\u0131l\u0131k ve tam hedefe ini\u015f \u015fampiyonlar\u0131 bile ; bir kompas , harita ve pusulalar\u0131 olmaks\u0131z\u0131n zor yolculuklar yapabilirler. Onun i\u00e7in gidecekleri yolu g\u00fcne\u015f , ay ve y\u0131ld\u0131zlara bakarak kestirmeyi iyi ba\u015far\u0131rlar. En \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 taraf , k\u0131sa bir s\u00fcre \u00f6nce g\u00f6\u00e7men ku\u015flar\u0131n boyun b\u00f6lgesinde ferromanyetik tanecikler bulunmu\u015f olmas\u0131d\u0131r. B\u00f6ylece bu ku\u015flar\u0131n yerin manyetik alan\u0131na kar\u015f\u0131 duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 do\u011frulanm\u0131\u015f olmaktad\u0131r. Ku\u015f bilimciler eskiden beri ku\u015flar\u0131n yol bulma yeteneklerini fark etmi\u015flerdi, ancak bunu m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan i\u00e7 pusulay\u0131 bilmiyorlard\u0131. \u015eimdi bulduklar\u0131 bu pusula , bir \u00e7ok s\u0131rr\u0131 \u00e7\u00f6zmelerine yarayacakt\u0131r.
\n Daha yollar\u0131n\u0131 nas\u0131l bulduklar\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131lmadan \u00f6nce , posta g\u00fcvercinlerinden uzun s\u00fcre yararlan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Sonralar\u0131 g\u00fcvercin ve b\u00f6yle yolculuklar yapan di\u011fer ku\u015flar konusunda , de\u011fi\u015fik varsay\u0131mlar \u00f6ne s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f ve ara\u015ft\u0131rmalar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Alman ku\u015f bilimcisi Kramer, ku\u015flar\u0131n y\u00f6nlerini g\u00fcne\u015fe g\u00f6re kestirdiklerini ilk bulanlardand\u0131r. Kramer , g\u00fcnd\u00fczleri g\u00f6\u00e7 eden ku\u015flardan bir s\u0131\u011f\u0131rc\u0131\u011f\u0131 deney kafesine koydu. Kafesin t\u00fcm \u00e7evresine \u00f6yle bir ayna d\u00fczene\u011fi yerle\u015ftirmi\u015fti ki , ku\u015f g\u00fcne\u015ften ba\u015fka bir \u015fey g\u00f6remiyordu. Kramer, aynalar\u0131 \u00e7evirerek g\u00fcne\u015fin durumunu istedi\u011fi gibi de\u011fi\u015ftirebiliyordu. Bu \u015fekilde g\u00fcn boyuncaaynalar\u0131 oynat\u0131p durdu. Sonu\u00e7ta s\u0131\u011f\u0131rc\u0131k ku\u015funun g\u00fcne\u015fe g\u00f6re s\u00fcrekli ayn\u0131 durumunu korumak i\u00e7in , aynan\u0131n oynat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde yer de\u011fi\u015ftirdi\u011fini fark etti. I\u015f\u0131nlar\u0131n do\u011frudan do\u011fruya gelmesinin yada aynadan yans\u0131mas\u0131n\u0131n bir \u00f6nemi yoktu. Kramer, ayn\u0131 deneyi kapal\u0131 havada yada kafesi yar\u0131 saydam ka\u011f\u0131tla \u00f6rterek tekrar etti ve ku\u015flar\u0131n y\u00f6nlerini tamamen \u015fa\u015f\u0131rd\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc. O halde \u00f6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor ki ; bu ku\u015flar g\u00fcne\u015fin y\u00f6r\u00fcngesi \u00fczerindeki hareketini fark ediyor ve bulunduklar\u0131 noktan\u0131n enlem ve boylam\u0131n\u0131 kestirebiliyorlard\u0131. B\u00f6yle bir yer belirleme sisteminin ne kadar m\u00fckemmel oldu\u011fu d\u00fc\u015flenebilir. Ayr\u0131ca bu yetenekleri dolay\u0131s\u0131yla g\u00fcne\u015fin y\u00f6r\u00fcngesinde g\u00fcn ve iklime g\u00f6re ortaya \u00e7\u0131kan de\u011fi\u015fiklikleri de ku\u015flar\u0131n dikkate ald\u0131klar\u0131n\u0131 varsayabiliriz.
\n Gece ku\u015flar\u0131 , y\u00f6nlerini hayli benzer bir sistemle bulmaktad\u0131r. Ancak tek y\u0131ld\u0131za de\u011fil, g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn genel g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcne bakarak y\u00f6nlerini belirlerler. Mavi sar\u0131 asma ku\u015flar\u0131 bir planetaryumun sonbahar g\u00f6ky\u00fcz\u00fc g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc alt\u0131na yerle\u015ftirildikleri zaman bu yapay g\u00f6ky\u00fcz\u00fcne g\u00f6re y\u00f6nlerini bulabilmi\u015flerdir. \u00d6yleyse havan\u0131n a\u00e7\u0131k oldu\u011fu g\u00fcnd\u00fcz ve geceler i\u00e7in y\u00f6n bulma sorunu \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f ve her \u015fey ayd\u0131nlat\u0131lm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnmektedir. \u0130yi ama kapal\u0131 havada ku\u015flar y\u00f6nlerini nas\u0131l buluyorlar?
\n KU\u015eLARIN \u0130\u00c7 PUSULASI
\n O halde bunu sa\u011flayan ek bir eleman bulunmas\u0131 gerekiyordu. Bunu kan\u0131tlamak i\u00e7in en kolay\u0131, ku\u015flar\u0131 ge\u00e7ici olarak k\u00f6rletmek ve davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 g\u00f6zetlemek idi. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar g\u00fcvercinlerini cilalanmam\u0131\u015f kontakt lensler takarak k\u00f6rlettiler. Bu i\u015f, ku\u015flar\u0131 hi\u00e7 rahats\u0131z etmemi\u015fe benziyordu. Ve b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu g\u00fcvercinli\u011fe geri d\u00f6nmeyi ba\u015fard\u0131. \u0130\u015fte bunun \u00fczerine manyetik alan\u0131n etkisinden \u015f\u00fcphelenilmeye ba\u015fland\u0131. Bu varsay\u0131m\u0131 do\u011frulamak i\u00e7in iki Amerikal\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131, Walcot ile Keeton ilk olarak baz\u0131 deneyler yapt\u0131lar ve g\u00fcvercinlere k\u00fc\u00e7\u00fck m\u0131knat\u0131slar tak\u0131nca ku\u015flar\u0131n y\u00f6nlerini tamamen \u015fa\u015f\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcler. Ondan sonra bu alandaki ara\u015ft\u0131rmalar \u00e7o\u011fald\u0131. Deneyciler gene Kramer\u2019in kafesine ba\u015f vurdular ama bu sefer onu bir Helmholtz bobini yani bir manyetik alan ind\u00fckleyici sisteminin merkezine yerle\u015ftirdiler. Bu sistem sayesinde genli\u011fini de\u011fi\u015ftirmeksizin alan y\u00f6n\u00fcn\u00fc de\u011fi\u015ftirmek olana\u011f\u0131 sa\u011fland\u0131. Bunun \u00fczerine saka ku\u015flar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmez \u015fekilde kendilerini manyetik alana g\u00f6re y\u00f6nelttikleri g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Bu yetenek b\u00fct\u00fcn ku\u015flarda varm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. Ancak se\u00e7ilen yol ve a\u015f\u0131lan uzakl\u0131k her ku\u015f t\u00fcr\u00fcne g\u00f6re de\u011fi\u015fmektedir. Ayr\u0131ca, manyetik alan yer y\u00fcz\u00fcn\u00fcn b\u00fct\u00fcn noktalar\u0131nda ayn\u0131 \u015fiddette de\u011fildir; \u00e7\u00fcnk\u00fc kutuplar ile ekvator aras\u0131nda farkl\u0131l\u0131k g\u00f6stermektedir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Kozmik \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 olu\u015fturan y\u00fckl\u00fc par\u00e7ac\u0131klar D\u00fcnya’n\u0131n yak\u0131nlar\u0131na geldiklerinde, onun magnetik alan\u0131n\u0131n etkisiyle yollar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirirler; bir k\u0131sm\u0131 magnetik alan \u00e7izgileri aras\u0131nda hapsolurken manyetik alana e\u011fik a\u00e7\u0131yla giren di\u011fer bir k\u0131sm\u0131da manyetik alan \u00e7izgileri boyunca helezon \u00e7izerek magnetik kutuplardan yer atmosferine girerler. D\u00fcnya’n\u0131n magnetik alan \u00e7izgileri aras\u0131nda hapsolunarak bize ula\u015famayan kozmik par\u00e7ac\u0131kalar, Van Allen \u0131\u015f\u0131n\u0131m ku\u015faklar\u0131n\u0131 ou\u015ftururlar. …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[6778,6779,6780,6782,4993,6781],"class_list":["post-2750","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-dunyamizin-magnetik-alani","tag-elktromagnetik-kurami","tag-hiz-trenleri","tag-konvansiyonel-frenle","tag-kozmik-isinlar","tag-manyetik-levitasyo"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2750","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2750"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2750\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2750"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2750"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2750"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}