Astronomlar, B\u00fcy\u00fck Patlaman\u0131n 10 ila 20 milyar y\u0131l \u00f6nce meydana geldi\u011fini tahmin etmektedirler. Buna geni\u015f bir a\u00e7\u0131dan bakarsak, G\u00fcne\u015f Sisteminin 4,5 milyar ya\u015f\u0131nda oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir ve insano\u011flu bir canl\u0131 t\u00fcr\u00fc olarak birka\u00e7 milyon y\u0131ld\u0131r mevcuttur. Astronomlar evrenin ya\u015f\u0131n\u0131 iki yolla tahmin etmektedirler: (a) en ya\u015fl\u0131 y\u0131ld\u0131zlara bakarak; ve (b) evrenin genle\u015fme oran\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7erek ve B\u00fcy\u00fck Patlamaya kadar geri giderek d\u0131\u015f de\u011fer bularak (uzaylama).<\/p>\n
En Ya\u015fl\u0131 Y\u0131ld\u0131zlardan Daha M\u0131 Ya\u015fl\u0131?<\/p>\n
Astronomlar evrenin ya\u015f\u0131n\u0131 k\u00fcresel k\u00fcmeleri inceleyerek tahmin edebilirler. K\u00fcresel K\u00fcmeler yakla\u015f\u0131k bir milyon y\u0131ld\u0131z\u0131n yo\u011fun bir \u015fekilde toplanmas\u0131d\u0131r. K\u00fcresel K\u00fcmelerin merkezine yak\u0131n y\u0131ld\u0131zlara ait yo\u011funluklar muazzamd\u0131r. E\u011fer bir K\u00fcresel K\u00fcmenin merkezine yak\u0131n ya\u015fasayd\u0131k, o zaman en yak\u0131n tak\u0131my\u0131ld\u0131z kom\u015fumuz olan, Alfa Kentaur (Erbo\u011fa) tak\u0131my\u0131ld\u0131z\u0131ndan bize daha yak\u0131n y\u00fcz binlerce y\u0131ld\u0131z olacakt\u0131. Bir y\u0131ld\u0131z\u0131n ya\u015fam devresi onun k\u00fctlesine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Y\u00fcksek k\u00fctleli y\u0131ld\u0131zlar d\u00fc\u015f\u00fck k\u00fctleli y\u0131ld\u0131zlardan \u00e7ok daha parlakt\u0131rlar, nitekim hidrojen yak\u0131t\u0131 tedarikleri vas\u0131tas\u0131yla h\u0131zla yanarlar. G\u00fcne\u015f gibi bir y\u0131ld\u0131z \u00e7ekirde\u011finde mevcut parlakl\u0131\u011f\u0131nda yakla\u015f\u0131k 9 milyar y\u0131l yakacak kadar yeterli yak\u0131ta sahiptir. G\u00fcne\u015fin iki kat\u0131 kadar k\u00fctleli bir y\u0131ld\u0131z yak\u0131t tedarikiyle sadece 800 milyon y\u0131lda yanacakt\u0131r. 10 g\u00fcne\u015f k\u00fctleli bir y\u0131ld\u0131z, yani G\u00fcne\u015ften 10 kat daha k\u00fctleli bir y\u0131ld\u0131z, hemen hemen bin kat daha parlak yanar ve sadece 20 milyon y\u0131ll\u0131k bir yak\u0131t tedarikine sahiptir. Bunun tersine, G\u00fcne\u015fin yar\u0131s\u0131 kadar k\u00fctlesi olan bir y\u0131ld\u0131z, yak\u0131t\u0131n\u0131 20 milyar y\u0131l s\u00fcrecek kadar yava\u015f yakar.<\/p>\n
Bir k\u00fcresel k\u00fcmedeki t\u00fcm y\u0131ld\u0131zlar kabaca ayn\u0131 zamanda olu\u015ftu\u011fundan, kozmik saatler olarak hizmet edebilirler. E\u011fer bir k\u00fcresel k\u00fcme 10 milyon ya\u015f\u0131ndan daha fazlaysa, o zaman onun hidrojen yakan y\u0131ld\u0131zlar\u0131n\u0131n tamam\u0131, 10 g\u00fcne\u015f k\u00fctlesinden daha az k\u00fctleli olacakt\u0131r. Bu da hi\u00e7bir \u00f6zel hidrojen yakan y\u0131ld\u0131z\u0131n G\u00fcne\u015ften bin defa daha parlak olamayaca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelir. E\u011fer bir k\u00fcresel k\u00fcme 2 milyar ya\u015f\u0131ndan daha b\u00fcy\u00fckse, o zaman 2 g\u00fcne\u015f k\u00fctlesinden daha k\u00fctleli hi\u00e7bir hidrojen-yakan y\u0131ld\u0131z olmayacakt\u0131r.<\/p>\n
En ya\u015fl\u0131 k\u00fcresel k\u00fcmeler sadece 0,7 g\u00fcne\u015f k\u00fctlesinden daha az k\u00fctleli y\u0131ld\u0131zlar i\u00e7ermektedirler. Bu d\u00fc\u015f\u00fck k\u00fctleli y\u0131ld\u0131zlar G\u00fcne\u015ften daha fazla s\u00f6n\u00fckt\u00fcrler. Bu g\u00f6zlem en ya\u015fl\u0131 k\u00fcresel k\u00fcmelerin 11 ila 18 milyar ya\u015f aras\u0131nda olduklar\u0131n\u0131 ortaya koymaktad\u0131r. Bu tahmindeki karars\u0131zl\u0131k bir k\u00fcresel k\u00fcmenin kesin mesafesini belirlemedeki zorlu\u011fa (bu y\u00fczden, k\u00fcmedeki y\u0131ld\u0131zlar\u0131n parlakl\u0131\u011f\u0131ndaki (ve k\u00fctlesindeki) bir karars\u0131zl\u0131\u011fa) ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu tahmindeki ba\u015fka bir karars\u0131zl\u0131k kayna\u011f\u0131 da tak\u0131my\u0131ld\u0131z olu\u015fumlar\u0131n\u0131n daha iyi detaylar\u0131 hakk\u0131ndaki bilgisizli\u011fimizde yatmaktad\u0131r.<\/p>\n
B\u00fcy\u00fck Patlamaya Kadar Geri Giderek D\u0131\u015f De\u011fer Bulma (Uzaylama)<\/p>\n
Galaksinin ya\u015f\u0131n\u0131 tahmin etmek i\u00e7in alternatif bir yakla\u015f\u0131m da “Hubble sabitini” \u00f6l\u00e7mektir. Hubble sabiti (H0) evrenin mevcut genle\u015fme oran\u0131n\u0131n bir \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcd\u00fcr. Evren bilimciler bu \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc B\u00fcy\u00fck Patlamaya kadar geri giderek d\u0131\u015f de\u011fer bulmada kullanmaktad\u0131rlar. Bu d\u0131\u015f de\u011fer bulma evrenin mevcut yo\u011funlu\u011funa ve evrenin bile\u015fimine dayanmaktad\u0131r.<\/p>\n
E\u011fer evren d\u00fcz ise ve \u00e7o\u011funlukla maddeden olu\u015fuyorsa, o zaman evrenin ya\u015f\u0131 2\/ (3 H0) olur. E\u011fer evren \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck bir madde yo\u011funlu\u011funa sahip ise, o zaman onun d\u0131\u015f de\u011feri bulunmu\u015f ya\u015f\u0131 daha b\u00fcy\u00fck olacakt\u0131r: 1\/ H0. E\u011fer Genel G\u00f6relilik Kuram\u0131 bir kozmolojik sabit i\u00e7erecek \u015fekilde de\u011fi\u015ftirilirse, o zaman sonucu \u00e7\u0131kar\u0131lacak ya\u015f daha b\u00fcy\u00fck bile olabilir.<\/p>\n
Bir \u00e7ok astronom, Hubble sabitini \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in \u00e7e\u015fitli farkl\u0131 teknikleri kullanarak s\u0131k\u0131 bir \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. H0’\u0131n mevcut en iyi tahminleri 50 kilometre\/sn\/Megaparsek’ten 100 km\/sn\/Megaparsek’e kadar uzanmaktad\u0131r. Daha al\u0131\u015f\u0131lagelmi\u015f birimler i\u00e7inde, astronomlar 1\/ H0’\u0131n 10 ila 20 milyar y\u0131l aras\u0131nda oldu\u011funa inanmaktad\u0131rlar.<\/p>\n
Bir Ya\u015f Krizi?<\/p>\n
E\u011fer iki ya\u015f belirlemesini k\u0131yaslarsak, potansiyel bir kriz ortaya \u00e7\u0131kar. E\u011fer 1\/ H0’\u0131 10 milyar y\u0131l kadar k\u00fc\u00e7\u00fck oldu\u011funu tahmin eden astronomlar hakl\u0131ysa, o zaman evrenin ya\u015f\u0131 en ya\u015fl\u0131 y\u0131ld\u0131zlar\u0131n ya\u015f\u0131ndan daha k\u0131sa olacakt\u0131r. Bu \u00e7eli\u015fme, ya B\u00fcy\u00fck Patlama kuram\u0131n\u0131n yanl\u0131\u015f oldu\u011fu ya da genel g\u00f6relili\u011fi kozmolojik bir sabit ekleyerek de\u011fi\u015ftirmemiz gerekti\u011fi anlam\u0131na geliyor.<\/p>\n
Baz\u0131 astronomlar bu krizin \u00f6l\u00e7\u00fcmlerimizi iyile\u015ftirdik\u00e7e ge\u00e7ece\u011fine inanmaktad\u0131rlar. E\u011fer 1\/ H0’\u0131n daha b\u00fcy\u00fck de\u011ferlerini \u00f6l\u00e7m\u00fc\u015f olan astronomlar hakl\u0131ysa ve k\u00fcresel k\u00fcme ya\u015flar\u0131n\u0131n daha k\u00fc\u00e7\u00fck tahminleri de do\u011fruysa, o zaman t\u00fcm\u00fc B\u00fcy\u00fck Patlama kuram\u0131 i\u00e7in uygun olacakt\u0131r.<\/p>\n
MAP Evrenin Ya\u015f\u0131n\u0131 \u00d6l\u00e7ebilir<\/p>\n
MAP uydusu taraf\u0131ndan yap\u0131lan \u00f6l\u00e7\u00fcmler bu krizin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcne yard\u0131m edebilir. E\u011fer b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli yap\u0131lar\u0131n k\u00f6keni hakk\u0131ndaki mevcut fikirlerimiz do\u011fruysa, o zaman kozmik mikrodalga fon dalgalanmalar\u0131n\u0131n ayr\u0131nt\u0131l\u0131 yap\u0131s\u0131 evrenin mevcut yo\u011funlu\u011funa, evrenin bile\u015fimine ve nispeten basit bir yol olarak genle\u015fme oran\u0131na ba\u011fl\u0131 olacakt\u0131r. MAP, bu parametreleri % 5’ten daha iyi biri do\u011frulukla belirleyebilecektir. B\u00f6ylece, evrenin genle\u015fme ya\u015f\u0131n\u0131 %5’ten daha iyi bir olas\u0131l\u0131kla tahmin edebilece\u011fiz.<\/p>\n
E\u011fer MAP taraf\u0131ndan \u00f6l\u00e7\u00fclen genle\u015fme ya\u015f\u0131 en ya\u015fl\u0131 k\u00fcresel k\u00fcmelerden daha b\u00fcy\u00fck olursa, o zaman B\u00fcy\u00fck Patlama kuram\u0131 \u00f6nemli bir deneyi ge\u00e7ecektir. E\u011fer MAP taraf\u0131ndan \u00f6l\u00e7\u00fclen genle\u015fme ya\u015f\u0131 en ya\u015fl\u0131 k\u00fcresel k\u00fcmelerden daha k\u00fc\u00e7\u00fck olursa, o zaman ya B\u00fcy\u00fck Patlama kuram\u0131 hakk\u0131nda ya da y\u0131ld\u0131zlar\u0131n olu\u015fum kuram\u0131 hakk\u0131nda bir \u015feyler esas itibar\u0131yla yanl\u0131\u015ft\u0131r. Her iki yolda da, astronomlar\u0131n el \u00fcst\u00fcnde tuttuklar\u0131 bir \u00e7ok fikrini yeniden d\u00fc\u015f\u00fcnmeleri gerekli olacakt\u0131r.<\/p>\n
EVREN NE KADAR HIZLI GENLE\u015eMEKTED\u0130R?<\/p>\n
Tarihsel Bak\u0131\u015f<\/p>\n
1920’lerde, Edwin Hubble, Wilson Da\u011f\u0131 G\u00f6zlemevi’ndeki yeni yap\u0131lm\u0131\u015f teleskopu kullanarak, birka\u00e7 nebuladaki (bulutsu) de\u011fi\u015fen y\u0131ld\u0131zlar\u0131 ve astronomi \u00e7evrelerinde hararetli bir tart\u0131\u015fma konusu olan da\u011f\u0131n\u0131k cisimleri ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Onun Sefeid de\u011fi\u015fkenleri olarak adland\u0131r\u0131lan bir y\u0131ld\u0131zlar s\u0131n\u0131f\u0131na benzeyen bu de\u011fi\u015fen y\u0131ld\u0131zlar i\u00e7in ke\u015ffi devrim yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Daha \u00f6nceden, Harvard Koleji G\u00f6zlemevi’nde \u00e7al\u0131\u015fan kad\u0131n astronom, Henrietta Levitt, bir Sefeid de\u011fi\u015fken y\u0131ld\u0131z\u0131n bu periyotlar\u0131 ve bunun parlakl\u0131\u011f\u0131 aras\u0131nda yo\u011fun bir ba\u011f\u0131nt\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015fti. Bu y\u00fczden, Hubble, bu y\u0131ld\u0131zlar\u0131n ve ak\u0131lar\u0131n\u0131n periyodunu \u00f6l\u00e7erek, bunlar\u0131n kendi galaksimiz i\u00e7indeki bulutsular olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, fakat kendi Galaksimizin k\u0131y\u0131s\u0131n\u0131n \u00e7ok \u00f6tesinde d\u0131\u015f galaksiler olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6sterebilmi\u015fti.<\/p>\n
Hubble’\u0131n ikinci devrimsel ke\u015ffi, onun Sefeid’e dayal\u0131 galaksi mesafe belirlemeleri ve bu galaksilerin g\u00f6reli h\u0131zlar\u0131n\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fcmleri plan\u0131d\u0131r. Daha uzak galaksilerin bizden daha h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde uzakla\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir: Evren statik de\u011fildir, ancak genle\u015fmektedir. Bu ke\u015fif, modern kozmoloji \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 belirlemi\u015ftir. Bug\u00fcn, Sefeid de\u011fi\u015fkenleri galaksilere olan uzakl\u0131klar\u0131 \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in en iyi metot olarak kalm\u0131\u015ft\u0131r ve bunlar genle\u015fme oran\u0131 ve evrenin ya\u015f\u0131n\u0131 belirlemede \u00e7ok \u00f6nemlidir.<\/p>\n
Sefeid De\u011fi\u015fkenleri Nedir?<\/p>\n
G\u00fcne\u015f ve Sefeid de\u011fi\u015fen y\u0131ld\u0131zlar dahil, b\u00fct\u00fcn y\u0131ld\u0131zlar\u0131n yap\u0131s\u0131 y\u0131ld\u0131zdaki maddenin donuklu\u011fu (opakl\u0131\u011f\u0131) ile belirlenir. E\u011fer madde \u00e7ok donuksa, o zaman fotonlar\u0131n y\u0131ld\u0131z\u0131n s\u0131cak merkezinden d\u0131\u015fa da\u011f\u0131lmas\u0131 uzun s\u00fcrecektir ve g\u00fc\u00e7l\u00fc s\u0131cakl\u0131k ve bas\u0131n\u00e7 e\u011fimleri y\u0131ld\u0131z\u0131n i\u00e7inde geli\u015febilir. E\u011fer madde neredeyse saydam ise, o zaman fotonlar y\u0131ld\u0131z\u0131n i\u00e7inde kolayl\u0131kla hareket ederler ve herhangi bir s\u0131cakl\u0131k e\u011frisini silerler. Sefeid y\u0131ld\u0131zlar iki hal aras\u0131nda sal\u0131n\u0131rlar: Y\u0131ld\u0131z yo\u011fun haldeyken, atmosferindeki bir tabakadaki helyum tek ba\u015f\u0131na iyonla\u015f\u0131r. Fotonlar, tek ba\u015f\u0131na iyonla\u015fm\u0131\u015f helyum atomlar\u0131ndaki ba\u011fl\u0131 elektrondan d\u0131\u015fa sa\u00e7\u0131l\u0131rlar, bu y\u00fczden, tabaka \u00e7ok donuktur ve tabaka boyunca b\u00fcy\u00fck s\u0131cakl\u0131k ve bas\u0131n\u00e7 e\u011fimleri olu\u015fur. Bu b\u00fcy\u00fck bas\u0131n\u00e7lar tabakan\u0131n (ve t\u00fcm y\u0131ld\u0131z\u0131n) genle\u015fmesine sebep olur. Y\u0131ld\u0131z genle\u015fmi\u015f haldeyken, tabakadaki helyum iki kat iyonla\u015f\u0131r, b\u00f6ylece tabaka \u0131\u015f\u0131n\u0131ma daha ge\u00e7irgen olur ve tabaka boyunca daha zay\u0131f bas\u0131n\u00e7 e\u011fimleri olur. Y\u0131ld\u0131z\u0131 \u00e7ekim g\u00fcc\u00fcne kar\u015f\u0131 destekleyecek bas\u0131n\u00e7 e\u011fimi olmaks\u0131z\u0131n, tabaka ve (t\u00fcm y\u0131ld\u0131z) b\u00fcz\u00fcl\u00fcr ve y\u0131ld\u0131z s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f haline geri d\u00f6ner.<\/p>\n
Sefeid de\u011fi\u015fken y\u0131ld\u0131zlar be\u015f ila yirmi g\u00fcne\u015f k\u00fctlesi aras\u0131nda k\u00fctlelere sahiptirler. Daha k\u00fctleli y\u0131ld\u0131zlar daha parlakt\u0131rlar ve daha geni\u015flemi\u015f kaplamalara sahiptirler. Kaplamalar\u0131 daha geni\u015flemi\u015f oldu\u011fundan ve kaplamlar\u0131ndaki yo\u011funluk daha d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011fundan, tabakadaki yo\u011funlu\u011fun ters kare k\u00f6k\u00fcne orant\u0131l\u0131 olan de\u011fi\u015febilirlik periyotlar\u0131 daha uzundur.<\/p>\n
Sefeidleri Kullanmadaki Zorluklar<\/p>\n
Sefeidleri mesafe belirte\u00e7leri olarak kullanmakla birlikte \u00e7ok say\u0131da zorlukta olmaktad\u0131r Yak\u0131n ge\u00e7mi\u015fe kadar, astronomlar y\u0131ld\u0131zlardan gelen ak\u0131lar\u0131 \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in foto\u011fraf kli\u015feleri kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Kli\u015feler y\u00fcksek derecede do\u011frusal de\u011fildi ve s\u0131kl\u0131kla hatal\u0131 ak\u0131\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcmleri ortaya \u00e7\u0131k\u0131yordu. K\u00fctleli y\u0131ld\u0131zlar daha k\u0131sa \u00f6m\u00fcrl\u00fc olduklar\u0131ndan, daima kendi tozlu do\u011fum yerlerinin yak\u0131n\u0131nda konumlanm\u0131\u015f olurlar. \u00d6zellikle \u00e7o\u011fu foto\u011fraf g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn \u00e7ekildi\u011fi mavi dalga boylar\u0131ndaki, toz \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 emer ve e\u011fer uygun bir \u015fekilde d\u00fczeltilemezse, bu toz emilmesi hatal\u0131 parlakl\u0131k belirlemelerine yol a\u00e7abilir. Sonu\u00e7 olarak, uzak galaksilerdeki Sefeidleri yerden tespit etmek \u00e7ok zor olmaktad\u0131r: Yerk\u00fcrenin dalgalanan atmosferi, bu y\u0131ld\u0131zlar\u0131 ana galaksilerinin yay\u0131lan \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131ndan ay\u0131rmay\u0131 imkans\u0131z hale getirmektedir.<\/p>\n
Sefeidleri mesafe belirte\u00e7leri olarak kullanmaktaki bir di\u011fer tarihi zorluk, yak\u0131n\u0131ndaki bir Sefeid modeline olan mesafeyi belirleme problemi olmu\u015ftur. Son y\u0131llarda, astronomlar kendi Samanyolu Galaksimizin uydu galaksilerinden ikisi olan B\u00fcy\u00fck Magellan Bulutu (LMC) ve K\u00fc\u00e7\u00fck Magellan Bulutuna (SMC) mesafeleri belirlemede birka\u00e7 \u00e7ok g\u00fcvenilir ve ba\u011f\u0131ms\u0131z metot geli\u015ftirmi\u015flerdir. LMC ve SMC b\u00fcy\u00fck say\u0131da Sefeid i\u00e7erdi\u011finden dolay\u0131, bunlar mesafe \u00f6l\u00e7e\u011fini ayarlamak i\u00e7in kullan\u0131labilir.<\/p>\n
Son Geli\u015fmeler<\/p>\n
Son teknolojik ilerlemeler astronomlar\u0131n \u00e7ok say\u0131daki di\u011fer eski zorlu\u011fun \u00fcstesinden gelmesini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. CCD’ler (\u015farj ba\u011fl\u0131 cihazlar) olarak adland\u0131r\u0131lan yeni detekt\u00f6rler do\u011fru ak\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcmlerini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yeni detekt\u00f6rler, ayn\u0131 zamanda, k\u0131z\u0131l\u00f6tesi dalga boylar\u0131nda da hassast\u0131r. Toz, bu dalga boylar\u0131nda \u00e7ok daha fazla saydamd\u0131r. \u00c7oklu dalga boylar\u0131ndaki ak\u0131lar\u0131 \u00f6l\u00e7erek, astronomlar toz etkilerini d\u00fczeltebilmi\u015f ve \u00e7ok daha do\u011fru mesafe belirlemeleri yapabilmi\u015flerdir.<\/p>\n
Bu ilerlemeler “Lokal Grup”tan olu\u015fan yak\u0131n galaksiler \u00fczerine do\u011fru bir \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Astronomlar Sefeidleri hem ****l zengini M31 i\u00e7 b\u00f6lgesinde (Andromeda) hem de ****li zay\u0131f d\u0131\u015f b\u00f6lgede g\u00f6zlemlemi\u015flerdir. Bu \u00e7al\u0131\u015fma, Sefeidlerin \u00f6zelliklerinin hassas olarak kimyasal miktarlara ba\u011fl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir. Bu ilerlemelere ra\u011fmen, astronomlar, Yerk\u00fcrenin atmosferi ile s\u0131n\u0131rl\u0131 olarak, sadece en yak\u0131n galaksilerin mesafelerini \u00f6l\u00e7ebilmi\u015flerdir. Evrenin genle\u015fmesine ba\u011fl\u0131 olarak harekete ilaveten, galaksiler kom\u015fular\u0131n k\u00fctle \u00e7ekimine ba\u011fl\u0131 olarak “izafi hareketlere” sahiptirler. Bu ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 hareketlerden dolay\u0131, astronomlar\u0131n, Hubble sabitini belirleyebilmek i\u00e7in uzak galaksilere mesafeleri \u00f6l\u00e7meleri gerekmektedir.<\/p>\n
Evrenin daha derinlerine inmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, astronomlar galaksilere izafi mesafeleri belirlemek i\u00e7in bir dizi yeni teknik geli\u015ftirmi\u015ftir: bu ba\u011f\u0131ms\u0131z izafi mesafe \u00f6l\u00e7ekleri \u015fu anda 10’dan daha iyisinde anla\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. \u00d6rne\u011fin, spiral galaksinin d\u00f6nme h\u0131z\u0131 ve parlakl\u0131\u011f\u0131 aras\u0131nda Tully-Fisher ba\u011f\u0131nt\u0131s\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lan, \u00e7ok s\u0131k\u0131 bir ili\u015fki vard\u0131r. Astronomlar ayn\u0131 zamanda, bir beyaz c\u00fccenin patlay\u0131c\u0131 yanmas\u0131na ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen, hepsi hemen hemen ayn\u0131 tepe parlakl\u0131\u011f\u0131na sahip, Tip Ia s\u00fcpernovas\u0131n\u0131 bulmu\u015flard\u0131r. Bununla beraber, b\u00fcy\u00fck say\u0131lardaki prototip galaksilere mesafelerin do\u011fru \u00f6l\u00e7\u00fcmleri olmaks\u0131z\u0131n, astronomlar bu izafi mesafe \u00f6l\u00e7\u00fcmlerini ayarlayamazlard\u0131. Bu y\u00fczden, Hubble sabitinin do\u011fru belirlemelerini yapamam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
Ge\u00e7en birka\u00e7 on y\u0131l i\u00e7inde, \u00f6nde gelen astronomlar, farkl\u0131 veri setlerini kullanarak, Hubble sabiti i\u00e7in 50 km\/sn\/Mpc ila 100 km\/sn\/Mpc aras\u0131nda de\u011fi\u015fen de\u011ferler rapor etmi\u015flerdir. Bir fakt\u00f6r 2 belirsizli\u011fe kar\u015f\u0131l\u0131k gelen bu farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u00f6zmek g\u00f6zleme dayal\u0131 evren bilimdeki g\u00f6ze \u00e7arpan en \u00f6nemli problemlerden biridir.<\/p>\n
Hubble Anahtar Projesi<\/p>\n
Hubble Uzay Teleskopunun “anahtar projelerinden” birisi Edwin Hubble’\u0131n yak\u0131n galaksilere mesafeleri \u00f6l\u00e7me program\u0131n\u0131 tamamlamakt\u0131r. Hubble Uzay Teleskopu (HST) \u00e7ap olarak Hubble’\u0131n Wilson Da\u011f\u0131’ndaki teleskopuna k\u0131yaslan\u0131rken, Los Angeles’in kenar mahallelerinde yerle\u015fmi\u015f olmas\u0131ndan \u00e7ok, Yerk\u00fcre atmosferinin \u00fczerinde olma avantaj\u0131na sahiptir. Bu y\u00fczden, HST daha uzak galaksilerdeki Sefeidleri \u00e7\u00f6zebilir. Anahtar projeler yak\u0131n 20 galaksiye mesafeleri almay\u0131 ama\u00e7lar. Bu b\u00fcy\u00fck model ile, proje ayarlanabilir ve birka\u00e7 ikincil mesafe belirtecin do\u011frulu\u011fu denetlenebilir. Proje ayn\u0131 zamanda Sefeid de\u011fi\u015fkenlerinin \u00f6zelliklerinin y\u0131ld\u0131z bile\u015fimlerine hassas olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da kontrol edebilir.<\/p>\n
Onar\u0131mdan \u00d6nce ve Sonra M100’\u00fcn HST G\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc<\/p>\n
Hubble Uzay Teleskopunun NASA taraf\u0131ndan onar\u0131m\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc d\u00fczeltmi\u015ftir ve anahtar proje program\u0131na imkan tan\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. \u015eekil, anahtar proje program\u0131 taraf\u0131ndan g\u00f6zlemlenmi\u015f yak\u0131n galaksilerden biri olan, M100’\u00fcn birka\u00e7 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc g\u00f6stermektedir. Dikkate de\u011fer \u00f6l\u00e7\u00fcde yenilenmi\u015f HST ile, Sefeid de\u011fi\u015fkenlerini incelerken gerekli bir ad\u0131m olan, M100’deki tek parlak y\u0131ld\u0131zlar\u0131 bulmak \u00e7ok daha kolay olmu\u015ftur. M100’\u00fcn \u00f6zdeviniminin Hubble genle\u015fme h\u0131z\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc olarak bize yeterince yak\u0131n olmas\u0131ndan dolay\u0131, anahtar proje ekibi M100’\u00fc i\u00e7eren bir k\u00fcme olan, Virgo (Ba\u015fak) k\u00fcmesinden daha uzak olan Koma (kuyrukluy\u0131ld\u0131z sa\u00e7\u0131) k\u00fcmesine kadar d\u0131\u015f de\u011fer bulmak i\u00e7in ve Hubble sabitinin bir \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcn\u00fc elde etmek i\u00e7in izafi mesafe belirte\u00e7lerini kullanm\u0131\u015ft\u0131r: H0 = 80 km\/sn\/Mpc. Bu \u00f6l\u00e7\u00fcmdeki istatistik hata 17 km\/sn\/Mpc’dir. Bask\u0131n hata kayna\u011f\u0131 M100’den daha uzak Koma k\u00fcmesine d\u0131\u015f de\u011fer bulmad\u0131r.<\/p>\n
Hubble sabitinin anahtar proje belirlemesi, Hubble sabitini tahmin etmek i\u00e7in birka\u00e7 ba\u011f\u0131ms\u0131z \u00e7aba ile tutarl\u0131d\u0131r: yay\u0131nlanm\u0131\u015f literat\u00fcrde G.F.R. Ellis ve i\u015f arkada\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015f yeni bir istatistik sentez, 66 < H0 < 82 km \/sn \/ Mpc. Sonucunu vermi\u015ftir. Bununla birlikte, Hubble sabitinin de\u011feri \u00fczerinde halen tam bir ortak karar yoktur: Allan Sandage taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015f yeni bir analiz Tip Ia s\u00fcpernovas\u0131n\u0131 kullanarak Hubble sabiti i\u00e7in \u00f6nceden yap\u0131lm\u0131\u015f bir\u00e7ok \u00f6l\u00e7\u00fcmle tutars\u0131z olan bir de\u011fer ortaya koymu\u015ftur: H0 = 47 km\/ sn\/MPC.\n\n Ge\u00e7en y\u0131l i\u00e7inde, anahtar proje 8 di\u011fer galaksideki Sefeidleri ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r ve sonucu bulunmu\u015f mesafeler M100 ile tutarl\u0131d\u0131r. Bu yeni g\u00f6zlemler birka\u00e7 \u00f6nemli kontrol ve kalibrasyonu olanakl\u0131 k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: M101'de, anahtar proje hem ****li zay\u0131f hem de ****l zengini b\u00f6lgelerde Sefeidleri bulmu\u015ftur: bu, Sefeid \u00f6zelliklerinin miktarlara ba\u011fl\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmek i\u00e7in bir deneye imkan verecektir. \u00d6zellikle \u00f6nemli bir \u00f6l\u00e7\u00fcm, s\u00fcpernova mesafe \u00f6l\u00e7e\u011fini ayarlamak i\u00e7in kullan\u0131lan yak\u0131n bir galaksiler grubu olan, Fornax k\u00fcmesine mesafesinin belirlenmesidir. Bu \u00f6l\u00e7\u00fcm geriye kalan farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 umut verici bir \u015fekilde \u00e7\u00f6zecektir. Sonu\u00e7ta, anahtar proje Hubble sabitinin do\u011frulu\u011fu % 10'dan daha iyi olan g\u00fcvenilir bir \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcn\u00fc yapabilmi\u015ftir.\n\n MAP ve Hubble Sabiti\n\n Kozmik mikrodalga fon dalgalanmalar\u0131n\u0131n ayr\u0131nt\u0131l\u0131 yap\u0131s\u0131n\u0131 tan\u0131mlayarak, MAP, % 5'ten daha iyi bir \u015feklide, Hubble sabiti dahil, temel kozmolojik parametreleri do\u011fru olarak belirleyebilecektir. Bu \u00f6l\u00e7\u00fcm Sefeid de\u011fi\u015fkenleri ve di\u011fer teknikleri kullanan geleneksel \u00f6l\u00e7\u00fcmlerden tamamen ba\u011f\u0131ms\u0131zd\u0131r.\n\n Bu sayfa D.N. Spergel, M. Bolte (UC, Santa Cruz) ve W. Freedman (Carnegie G\u00f6zlemevleri) taraf\u0131ndan yaz\u0131lm\u0131\u015f bir makaleden uyarlanm\u0131\u015ft\u0131r.\n\n Daha Fazla Okuma\n\n Uzay Teleskopu Bilim Enstit\u00fcs\u00fc'nden filmler dahil Hubble Sabiti \u00fczerine Dahas\u0131.\n\n Freedman, Wendy L., \"Genle\u015fme Oran\u0131 ve Evren Bilimi\", Scientific American, Kas\u0131m, 1992.\n\n Osterbrock, D.E., Gwinn, J. A. & Brashear, R.S., \"Hubble ve Genle\u015fen Evren\", Scientific American, Temmuz, 1993. \n\n EVREN SONSUZ MUDUR?\n\n \"Baz\u0131lar\u0131 D\u00fcnyan\u0131n Ate\u015f \u0130\u00e7inde Sona Erece\u011fini S\u00f6yl\u00fcyorlar, Di\u011ferleri de Buz \u0130\u00e7inde \"\n\n Aynen Robert Frost'un \u015fiirinde Yerk\u00fcre i\u00e7in iki olas\u0131 kader hayal etti\u011fi gibi, evren bilimcilerde evren i\u00e7in iki olas\u0131 son \u00f6ng\u00f6rmektedirler:\n\n *\n\n Sonsuz genle\u015fme\n *\n\n \"B\u00fcy\u00fck S\u0131k\u0131\u015ft\u0131rma\" \n\n Evrenin olu\u015fumu genle\u015fme devinirli\u011fi ve k\u00fctle \u00e7ekim g\u00fcc\u00fc aras\u0131nda bir sava\u015f\u0131mla belirlenmi\u015ftir. K\u00fctle \u00e7ekimin kuvveti evrenin yo\u011funlu\u011funa ba\u011fl\u0131 iken, genle\u015fme oran\u0131 Hubble Sabiti, H0, ile belirlenir. E\u011fer evrenin yo\u011funlu\u011fu Hubble sabitinin karesi ile orant\u0131l\u0131 olan \"kritik yo\u011funluk\"tan daha az ise, o zaman evren sonsuza dek genle\u015fecektir. E\u011fer evrenin yo\u011funlu\u011fu \"kritik yo\u011funluk\"tan daha b\u00fcy\u00fck ise, o zaman \u00e7ekim g\u00fcc\u00fc sonunda kazanacak ve evren kendisi \u00fczerine \u00e7\u00f6kecektir.\n\n Evrenin Geometrisi\n\n Evrenin yo\u011funlu\u011fu ayn\u0131 zamanda onun geometrisini de belirler. E\u011fer evrenin yo\u011funlu\u011fu kritik yo\u011funlu\u011fu a\u015farsa, o zaman uzay\u0131n geometrisi kapan\u0131r ve bir k\u00fcrenin y\u00fczeyi gibi pozitif olarak e\u011filir. Bu da foton yollar\u0131n\u0131n yava\u015f yava\u015f uzakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve sonunda bir noktaya geri d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc anlam\u0131na gelir. E\u011fer evrenin yo\u011funlu\u011fu kritik yo\u011funluktan daha az ise, o zaman uzay\u0131n geometrisi a\u00e7\u0131kt\u0131r ve bir eyerin y\u00fczeyi gibi negatif olarak e\u011filir. E\u011fer evrenin yo\u011funlu\u011fu tam olarak kritik yo\u011funlu\u011fa e\u015fit olursa, o zaman evrenin geometrisi bir ka\u011f\u0131t par\u00e7as\u0131 gibi d\u00fcz olur. Bu y\u00fczden, evrenin geometrisi ve kaderi aras\u0131nda do\u011frudan bir ba\u011f vard\u0131r.\n\n B\u00fcy\u00fck Patlama kuram\u0131n\u0131n bir uzant\u0131s\u0131 olan \u015fi\u015firilme teorisinin en basit versiyonu, evrenin yo\u011funlu\u011funun kritik yo\u011funlu\u011fa \u00e7ok yak\u0131n oldu\u011funu ve evrenin geometrisinin bir ka\u011f\u0131t par\u00e7as\u0131 gibi d\u00fcz oldu\u011funu tahmin etmektedir.\n\n MAP'ten Gelen \u00d6l\u00e7\u00fcmler\n\n MAP uydusu evrenin geometrisi dahil olmak \u00fczere B\u00fcy\u00fck Patlama kuram\u0131n\u0131n temel parametrelerini \u00f6l\u00e7meyi ama\u00e7lamaktad\u0131r. E\u011fer evren a\u00e7\u0131k ise, o zaman kozmik mikrodalga fon dalgalanmalar\u0131 yar\u0131m dereceli \u00f6l\u00e7ek \u00fczerinde en b\u00fcy\u00fck olur. E\u011fer evren d\u00fcz ise, dalgalanmalar dereceli \u00f6l\u00e7ek \u00fczerinde en b\u00fcy\u00fck olur. E\u011fer evren kapal\u0131 olursa, dalgalanmalar daha b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekte bile en b\u00fcy\u00fck olur. Bu y\u00fczden, MAP'in dalgalanma \u00f6l\u00e7e\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc evrenin yo\u011funlu\u011funu ara\u015ft\u0131rmaktad\u0131r ve evren bilimcilere evrenin nihai sonunun i\u00e7 y\u00fcz\u00fcn\u00fc g\u00f6sterecektir.\n\n\n\n EVREN NEYDEN YAPILMI\u015eTIR?\n\n Protonlar, N\u00f6tronlar ve Elektronlar: Ya\u015fam Kadrosu\n\n Siz, bu bilgisayar, soludu\u011fumuz hava ve uzak y\u0131ld\u0131zlar, hepsi protonlar, n\u00f6tronlar ve elektronlardan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Protonlar ve n\u00f6tronlar, \u00e7ekirdekler i\u00e7inde birbirine ba\u011fl\u0131d\u0131rlar ve atomlar elektronlar\u0131n tam bir tak\u0131m\u0131 ile \u00e7evrili \u00e7ekirdeklerdir. Hidrojen bir proton ve bir elektrondan m\u00fcte\u015fekkildir. Helyum iki proton, iki n\u00f6tron ve iki elektrondan m\u00fcte\u015fekkildir. Karbon alt\u0131 proton, alt\u0131 n\u00f6tron ve alt\u0131 elektrondan m\u00fcte\u015fekkildir. Demir, kur\u015fun ve uranyum gibi daha a\u011f\u0131r elementler daha \u00e7ok say\u0131da proton, n\u00f6tron ve elektron bile i\u00e7ermektedirler. Astronomlar protonlar, n\u00f6tronlar ve elektronlardan yap\u0131lm\u0131\u015f t\u00fcm maddeleri \"baryonik madde\" olarak adland\u0131rmaktan ho\u015flan\u0131rlar.\n\n Yakla\u015f\u0131k on y\u0131l \u00f6ncesine dek, astronomlar evrenin hemen hemen tamamen bu \"baryonik madde\"den, ola\u011fan maddeden olu\u015ftu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmekteydiler. Ancak, ge\u00e7mi\u015f on y\u0131lda, evrende g\u00f6remedi\u011fimiz bir \u015feyler, belki de yeni bir madde formu oldu\u011fu gibi fikirleri toplayan daha fazla delil vard\u0131r.\n\n Karanl\u0131k Madde Gizemi\n\n Y\u0131ld\u0131zlar\u0131n ve gaz\u0131n hareketlerini \u00f6l\u00e7erek, astronomlar galaksileri \"tartabilirler\". Kendi g\u00fcne\u015f sistemimizde, G\u00fcne\u015fin k\u00fctlesini \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in D\u00fcnyan\u0131n G\u00fcne\u015f etraf\u0131ndaki h\u0131z\u0131n\u0131 kullanabiliriz. Yerk\u00fcre, G\u00fcne\u015f etraf\u0131nda saniyede 30 kilometre (kabaca saatte altm\u0131\u015f bin mil) h\u0131zla dola\u015fmaktad\u0131r. E\u011fer G\u00fcne\u015f d\u00f6rt kat daha k\u00fctleli olsayd\u0131, o zaman Yerk\u00fcrenin y\u00f6r\u00fcngesinde kalabilmesi i\u00e7in G\u00fcne\u015f etraf\u0131nda saniyede 60 kilometre h\u0131zla d\u00f6nmesi gerekecekti. G\u00fcne\u015f, Samanyolu etraf\u0131nda saniyede 225 kilometre h\u0131zla hareket etmektedir. Bu h\u0131z\u0131 (ve di\u011fer y\u0131ld\u0131zlar\u0131n h\u0131zlar\u0131n\u0131) galaksimizin k\u00fctlesini \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in kullanabiliriz. Benzer olarak, uzak galaksilerdeki gaz ve y\u0131ld\u0131zlar\u0131n radyo ve optik g\u00f6zlemleri astronomlar\u0131n bu sitemlerdeki k\u00fctlenin da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 belirlemelerine imkan vermektedir.\n\n\n\n\n\n Kendimizinki dahil astronomlar\u0131n galaksiler i\u00e7in bulduklar\u0131 k\u00fctle, kabaca bir Galaksideki y\u0131ld\u0131zlar, gaz ve toz ile birlikte olabilen k\u00fctlesinden on kat daha b\u00fcy\u00fck olur. Bu k\u00fctle fark\u0131 yer\u00e7ekimsel mercek g\u00f6zlemleri ile, Einstein taraf\u0131ndan \u00f6ng\u00f6r\u00fclen \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n k\u0131r\u0131lmas\u0131 ve onun genel g\u00f6relilik kuram\u0131 ile do\u011frulanabilir.\n\n Bir Yer\u00e7ekimsel Merce\u011fin HST G\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc\n\n Arka zemin galaksilerinin \u00f6n zemin k\u00fcmeleri taraf\u0131ndan nas\u0131l bozuldu\u011funu \u00f6l\u00e7erek, astronomlar k\u00fcmedeki k\u00fctleyi \u00f6l\u00e7ebilirler. K\u00fcme i\u00e7indeki k\u00fctle g\u00f6r\u00fcn\u00fcr y\u0131ld\u0131zlar, gaz ve tozda sonuca var\u0131lan be\u015f kat daha b\u00fcy\u00fck olan k\u00fctleden daha fazlad\u0131r.\n\n Karanl\u0131k Madde i\u00e7in Adaylar\n\n Yer\u00e7ekimsel bir \u00e7ekim g\u00fcc\u00fc uygulayan fakat \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 ne yayan ne de emen bu gizemli materyal, \"karanl\u0131k madde\"nin do\u011fas\u0131 nedir? Astronomlar bunu bilmemektedir.\n\n *\n\n Kahverengi C\u00fcceler: e\u011fer bir y\u0131ld\u0131z\u0131n k\u00fctlesi G\u00fcne\u015fimizinkinin yirmide birinden daha az ise, \u00e7ekirde\u011fi ne hidrojeni ne de d\u00f6teryumu yakacak yeterli s\u0131cakl\u0131kta de\u011fildir, b\u00f6ylece sadece kendi yer\u00e7ekimsel b\u00fcz\u00fclmesinden dolay\u0131 parlamaktad\u0131r. Y\u0131ld\u0131zlar ve gezegenler aras\u0131nda bulunan bu donuk cisimler teleskoplar\u0131m\u0131zla do\u011frudan bulabilece\u011fimizi kadar parlak de\u011fildirler. Kahverengi C\u00fcceler ve benzer cisimler astronomlar taraf\u0131ndan MACHO'lar (A\u011f\u0131r S\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015f Haleli Cisimler) lakab\u0131 ile an\u0131l\u0131rlar. Bu MACHO'lar yer\u00e7ekimsel mercek denemeleri ile potansiyel olarak tespit edilebilirler. E\u011fer karanl\u0131k madde \u00e7o\u011funlukla MACHO'lardan olu\u015fmu\u015fsa, o zaman baryonik maddenin evrenin k\u00fctlesinin \u00e7o\u011funu tamamlamas\u0131 muhtemeldir.\n *\n\n S\u00fcpermasif Kara Delikler: bunlar\u0131n uzak y\u0131ld\u0131zs\u0131 nesneler g\u00fc\u00e7 verdi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Baz\u0131 astronomlar karanl\u0131k maddeyi ihtiva eden \u00e7ok say\u0131da kara deli\u011fin olabilece\u011finden \u015f\u00fcphelenmektedirler. Bu kara delikler ayn\u0131 zamanda onlar\u0131n mercek etkileri vas\u0131tas\u0131yla potansiyel olarak tespit edilebilir.\n *\n\n Yeni Madde Formlar\u0131: do\u011fan\u0131n esas kuvvetlerini ve maddenin bile\u015fimini anlamaya \u00e7al\u0131\u015fan bilim adamlar\u0131, par\u00e7ac\u0131k fizik\u00e7ileri, yeni kuvvetler ve yeni par\u00e7ac\u0131k tipleri oldu\u011funu tahmin etmektedirler. \"S\u00fcper \u00e7arp\u0131\u015fanlar\u0131\" yapmak i\u00e7in birincil motivasyonlardan biri bu maddeyi laboratuarda \u00fcretmeye \u00e7al\u0131\u015fmakt\u0131r. B\u00fcy\u00fck Patlamay\u0131 takip eden ilk anlarda evren \u00e7ok yo\u011fun ve s\u0131cak oldu\u011fundan, evrenin kendisi m\u00fckemmel bir par\u00e7ac\u0131k h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131d\u0131r. Evren bilimciler, karanl\u0131k maddenin B\u00fcy\u00fck Patlamadan k\u0131sa s\u00fcre sonra ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f par\u00e7ac\u0131klardan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 tahmin etmektedirler. Bu par\u00e7ac\u0131klar ola\u011fan \"baryonik madde\"den \u00e7ok farkl\u0131 olacakt\u0131r. Evren bilimciler bu varsay\u0131ma dayal\u0131 par\u00e7ac\u0131klar\u0131, (Zay\u0131f Olarak Etkile\u015fen K\u00fctlesel Par\u00e7ac\u0131klar i\u00e7in) WIMP'ler ya da \"baryonik olmayan madde\" olarak adland\u0131r\u0131yorlar. \n\n MAP ve Karanl\u0131k Madde\n\n Kozmik mikrodalga fon dalgalanmalar\u0131n\u0131n do\u011fru \u00f6l\u00e7\u00fcmlerini yaparak, MAP, evrenin yo\u011funlu\u011fu ve bile\u015fimi dahil B\u00fcy\u00fck Patlama modelinin temel parametrelerini \u00f6l\u00e7ebilecektir. E\u011fer galaksilerin k\u00f6keni ve olu\u015fumu ve b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli yap\u0131lar hakk\u0131ndaki fikirlerimiz do\u011fruysa, o zaman MAP baryonik ve baryonik olmayan maddenin yo\u011funlu\u011funu % 5'ten daha iyi bir do\u011frulukla \u00f6l\u00e7ebilecektir. Ayn\u0131 zamanda baryonik olmayan maddenin baz\u0131 \u00f6zelliklerini de belirleyebilecektir: baryonik olmayan maddenin kendisi, k\u00fctlesi ve ola\u011fan madde ile etkile\u015fimleri, t\u00fcm\u00fc kozmik mikrodalga fon dalgalanma spektrumunun (tayf\u0131n\u0131n) ayr\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 etkilemektedir.\n\n Di\u011fer \u0130lgin\u00e7 Siteler ve Daha Fazla Okuma:\n\n Karanl\u0131k madde \u00fczerine:\n\n *\n\n Berkeley'deki Par\u00e7ac\u0131k Astrofizik Merkezi'ndeki karanl\u0131k madde ana sayfas\u0131n\u0131 ziyaret edin.\n *\n\n Karanl\u0131k maddeler ve B\u00fcy\u00fck Patlama \u00fczerine pop\u00fcler kitaplar listesi.\n *\n\n Karanl\u0131k madde i\u00e7in ara\u015ft\u0131rma \u00fczerine David Spergel taraf\u0131ndan yeni bir tan\u0131t\u0131c\u0131 html makalesi. Bu makale fizik \u00f6\u011frencilerine y\u00f6neliktir ve J.N. Bahcall ve J.P. Ostriker taraf\u0131ndan d\u00fczenlenmi\u015f \"Astrofizikte Baz\u0131 G\u00f6ze \u00c7arpan Problemler\"de \u00e7\u0131kacakt\u0131r. \n\n MACHO'lar \u00fczerine:\n\n *\n\n OGLE ana sayfas\u0131: MACHO'lar\u0131 ara\u015ft\u0131ran deneylerden biri. Avrupal\u0131lar i\u00e7in daha h\u0131zl\u0131 bir site.\n *\n\n MACHO ana sayfas\u0131: MACHO'lar i\u00e7in ara\u015ft\u0131rma The Berkeley\/Livermore\/Australia. \n\n Yer\u00e7ekimsel mercek \u00fczerine:\n\n *\n\n HST Yer\u00e7ekimsel Mercek Ana Sayfa. \n\n R.Penrose:\" B\u00fcy\u00fck Patlama\u2019n\u0131n neye benzedi\u011fini bize anlatabilecek bir kurama ihtiyac\u0131m\u0131z vard\u0131r. Bu kuram\u0131n hagisi oldu\u011funu hen\u00fcz bilmesek de, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekteki fizikle k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekteki fizi\u011fin bir bile\u015fimine dayanmas\u0131 gerekti\u011finden eminiz. Hem kuantum fizi\u011fini hem de klasik fizi\u011fi kendine birle\u015ftirmelidir.A\u00e7\u0131klamalar\u0131nda B\u00fcy\u00fck Patlama\u2019n\u0131n aynen onu g\u00f6zledi\u0131\u011fimiz gibi d\u00fczg\u00fcnbi\u00e7imli oldu\u011funu da i\u00e7ermelidir. Nihayet belki b\u00f6yle bir kuram, benim sevdi\u011fim betmlemeye benzer bir hiperbolik Lobachevski evrenine giden yolu da g\u00f6sterebilir. Ancak bu konuda o kadar \u0131srarc\u0131 de\u011filim.\n\n \u015eimdi yeniden kapal\u0131 ve a\u00e7\u0131k evren betimlememize d\u00f6nelim. Bu kez, bir karadeli\u011fin olu\u015fumunu yans\u0131tan bir tablo ekdim. konunun uzmanlar\u0131 bu tabloyu yak\u0131ndan tan\u0131yacaklard\u0131r. maddenin, bir karadelik olu\u015fturacak \u015fekilde \u00e7\u00f6kmesi bir tekilllik meydana getirmekterdir. Evren\u2019in uzay-zaman diyagram\u0131nda g\u00f6sterilen siyah \u00e7izgiler b\u00f6yle bir durumu temsilen \u00e7izilmi\u015ftir. \u015eimdi Weyl e\u011frilik hipotezi ad\u0131n\u0131 verdi\u011fim bird hipotezi takdim etmek istiyorum. Bu, _bilinen herhangi bir kuruma ait bir hipotez de\u011fildir. Az \u00f6nce de belirtt\u011fim gibi, hen\u00fcz ortada kuram muram yok;\u00e7\u00fcnk\u00fc hen\u00fcz \u00e7ok b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7e\u011fin fizi\u011fiyle \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7e\u011fin fizi\u011fini nas\u0131l birle\u015ftirece\u011fimizi bilmiyoruz. Ama bir g\u00fcn gelip de kuram\u0131 ke\u015ffetti\u011fimizde, i\u00e7erdi\u011fi sonu\u00e7lardan bir tanesi de Weyl e\u011frilik hipotezi ad\u0131n\u0131 verdi\u011fim hipotez olmal\u0131d\u0131r...\n\n Evren\u2019in, \u015f\u00f6yle m\u00fctevazi bir g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fle de olsa ba\u015flang\u0131\u00e7taki gibi bir tekilli\u011fe sadece tesad\u00fcf eseri sahip olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 nederi? Bu olas\u0131l\u0131k, 10 \u00fczeri 123'te 1'den daha d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr. Bu tahminde\u011feri nereden gelmekteri? Bu de\u011fer, kara delik entropisi ile ilgili oylarak Jacob Beckentein ve Stephen Hawking taraf\u0131ndan bulunan bir form\u00fclden t\u00fcretilmi\u015ftir. Bu form\u00fcl\u00fc s\u00f6z\u00fc edilen konu kapsam\u0131nda uygulad\u0131\u011f\u0131nzda bu m\u00fcthi\u015f yan\u0131t\u0131 elde etmektesiniz. Ger\u00e7ekte ise her \u015fey Evren\u2019in ne derece b\u00fcy\u00fck oldu\u011funa ba\u011fl\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 form\u00fcl\u00fc benim g\u00f6zde Evrenim\u2019e uyarlayacak olursan\u0131z, elde edece\u011finiz say\u0131 sonsuzdur.\n\n B\u00fct\u00fcn bunlar, b\u00fcy\u00fck Patlama\u2019n\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilebilmesi \u00e7in sa\u011flanmas\u0131 gereken duyarl\u0131l\u0131k konusunda bize ne s\u00f6ylemektedir? Bu, ger\u00e7ekten de \u00e7ok ama \u00e7ok muazzam bir durumdur. ..\u015eayet Evren\u2019de bulunan temel par\u00e7ac\u0131klar\u0131n herbirinin tepesine birer s\u0131f\u0131r konrusayd\u0131m bile, bu say\u0131y\u0131 gene yazamazd\u0131m. Bu, \u00e7ok devasa bir say\u0131d\u0131r.\n\n Buraya dek hep kesinlikten, matematikle fizi\u011fin nas\u0131l da ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir do\u011frulukla uyu\u015ftu\u011fundan s\u00f6z ettim. Bunun yan\u0131s\u0131ra tesad\u00fcfe ve \u015fansa yer verdi\u011fi i\u00e7in-olduk\u00e7a kaypak bir yasa olarak tan\u0131n\u0131n,\u00f6te yandan temelined gizliden gizilye bir duyarl\u0131l\u0131k bar\u0131nd\u0131ran bir yasaya- termodinami\u011fin \u0130kinci Yasas\u0131\u2019na de\u011findim. Evren geneline uyguland\u0131\u011f\u0131nda, bu yasa, ba\u015flang\u0131\u00e7 ko\u015fullar\u0131n\u0131n belirlenmesinde ihtiye\u00e7 duyulan kesinlikle yak\u0131ndan ili\u015fikilidir. bu kesinlik ise kuantum kuram\u0131 ile genel g\u00f6relelik\u2019in birle\u015fme noktas\u0131na, yani hen\u00fcz sahip olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir kurama do\u011fru uzan\u0131yor olmal\u0131d\u0131r. Bundan sonraki b\u00f6l\u00fcmde sizle, b\u00f6yle bir kuram\u0131n sa\u011flamas\u0131 gereken \u00e7e\u015fitli ko\u015fullardan s\u00f6z edece\u011fim (R.Penrose, BK\u0130Z s:41- 67)\n\n\n Kozmos Bir D\u00f6nme Dolap m\u0131yd\u0131?\n\n \"Evren, ilk d\u00f6nemlerinde muazzam bir d\u00f6nme dolap gibi d\u00f6n\u00fcyordu.\" B\u00fcy\u00fck Patlama kuram\u0131na al\u0131\u015f\u0131k kulaklar\u0131m\u0131za ayk\u0131r\u0131 gelen bu \u00f6nermenin, y\u0131ld\u0131zlar ve g\u00f6kadalar\u0131n k\u00fctleleriyle d\u00f6nme h\u0131zlar\u0131 aras\u0131ndaki garip ili\u015fkiyi a\u00e7\u0131klayabilece\u011fi belirtiliyor.\n G\u00f6kbilimcilerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu, Evren'in 15 milyar y\u0131l kadar \u00f6nce olu\u015fan \"B\u00fcy\u00fck Patlama\"dan bu yana s\u00fcrekli geni\u015fledi\u011fine inan\u0131yor. Ancak bu kuram\u0131n g\u00f6kbilimcilerce fazla sevilmeyen bir yan\u0131, ba\u015flang\u0131\u00e7ta \"tekillik\" diye adland\u0131r\u0131lan sonsuz bir yo\u011funlu\u011fun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmesi. Kozmologlar bu tekillikten kurtulabilmek i\u00e7in acaip baz\u0131 se\u00e7enekler sunuyorlar. Bunlardan baz\u0131lar\u0131, kuantum mekani\u011fi ve genel g\u00f6relilik kuram\u0131n\u0131 birle\u015ftiren \"kuantum k\u00fctle\u00e7ekim\" kuram\u0131n\u0131n hen\u00fcz ke\u015ffedilmemi\u015f yasalar\u0131na bile ba\u015fvuruyor.\n\n Ama \u015fimdiye de\u011fin yap\u0131lan en garip a\u00e7\u0131klama, Brezilyal\u0131 fizik\u00e7i Saulo Carneiro taraf\u0131ndan \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen \"d\u00f6nen Evren\" modeli.\n\n Asl\u0131nda Evren'in d\u00f6nmesi pek yeni bir \u00f6nerme say\u0131lmaz. Matematik\u00e7i Kurt G\u00f6del, bu sonucu daha 1949 y\u0131l\u0131nda Einstein'in genel g\u00f6relilik denklemlerini inceleyerek \u00e7\u0131kartm\u0131\u015ft\u0131. Carneiro ise bu sonu\u00e7tan, b\u00fcy\u00fck patlamay\u0131 reddeden ve Evren'in uzun bir s\u00fcre boyunca d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc savunan kendi kuram\u0131n\u0131 desteklemek i\u00e7in yararlanm\u0131\u015f. Brezilyal\u0131 fizik\u00e7iye g\u00f6re kuantum dalgalanmalar\u0131n neden oldu\u011fu bir enerji bo\u015fal\u0131m\u0131 olarak tan\u0131mlanabilecek bir \"bo\u015fluk faz ge\u00e7i\u015fi\" yoluyla d\u00f6nme aniden geni\u015flemeye d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olabilir. Bu faz ge\u00e7i\u015fleri, \u00e7a\u011fda\u015f kozmolojide s\u0131k\u00e7a rastlanan a\u00e7\u0131klama bi\u00e7imleri.Carneiro'nun hesaplar\u0131na g\u00f6re Evren'in g\u00fcn\u00fcm\u00fczde g\u00f6zlenen geni\u015fleme h\u0131z\u0131n\u0131 tutturabilmesi i\u00e7in ilk d\u00f6nemlerindeki bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc 13 milyar y\u0131lda tamamlamas\u0131 gerekiyordu. D\u00f6nmenin geni\u015flemeye d\u00f6n\u00fc\u015fmesinin ise bundan 11 milyar y\u0131l \u00f6nce ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f olmas\u0131 gerekiyordu. \u00d6nerinin do\u011fru olmas\u0131 halinde, a\u00e7\u0131sal momentumun korunmas\u0131 nedeniyle, d\u00f6nmenin kan\u0131tlar\u0131n\u0131n bug\u00fcn bile g\u00f6zlenmesi gerekiyo olmal\u0131. Kanada'n\u0131n Ontario kentindeki Waterloo \u00dcniversitesig\u00f6kbilimcilerinden Paul Wesson, Carneiro'nun \u00f6nerisini ilgin\u00e7 bulmakla birlikte, \"nas\u0131l olup da Evren'in eski durumundan a\u00e7\u0131sal bir momentumun miras kalabildi\u011fi konusu fazla a\u00e7\u0131k de\u011fil\" diyorr ki, Carneiro bu kan\u0131t\u0131n g\u00f6kbilimcilerin 1970'li y\u0131llarda ke\u015ffettikleri esrarengiz bir \"yasa\"da yatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor: G\u00f6kbilimcilerin farkettikleri, ama a\u00e7\u0131klamakta g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ektikleri yasa \u015fu: Her gezegen, y\u0131ld\u0131z ya da g\u00f6kada, k\u00fctlesinin karesiyle orant\u0131l\u0131 a\u00e7\u0131sal bir momentuma sahip. \"Klasik ve Kuantum K\u00fctle\u00e7ekim\" Dergisinde yay\u0131nlanan yaz\u0131s\u0131nda Carneiro, Evren'in geni\u015fleme an\u0131nda , i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 cisimlere bir d\u00f6nme h\u0131z\u0131 vermesi gerekti\u011fine i\u015faret ediyor. Hesaplamalar\u0131na g\u00f6re bu, her cisme, k\u00fctlesinin 1.7 kuvveti ile orant\u0131l\u0131 bir h\u0131z vermi\u015f.Carneiro ise amac\u0131n\u0131n halen ge\u00e7erli kozmolojiyi tepesi \u00fcst\u00fcne dikmek de\u011fil yaln\u0131zca Evren'in evrimi konusunda farkl\u0131 baz\u0131senaryolar\u0131n da bulunabilece\u011fini g\u00f6stermek oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. (Bilim ve Teknik)\n\n (New Scientist, 19\/26 Aral\u0131k 1998 \u2013 2 Ocak 1999 )\n Evrenin Geni\u015flemesi H\u0131zlan\u0131yor\n\n \u0130ki uluslararas\u0131 astrofizik ekibi, 40 kadar supernovay\u0131 (y\u0131ld\u0131z patlamas\u0131) g\u00f6zlemleyerek ayn\u0131 sonuca vard\u0131lar: Evren'in geni\u015flemesi h\u0131zlan\u0131yor. Bu s\u00fcpernovalardan biri, bug\u00fcne kadar bulunan en uzak s\u00fcpernovalardand\u0131: 7 milyar \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 \u00f6temizde.\n Bu iki ekipten biri, Kaliforniya'daki Lawrence Berkeley Ulusal Laboratuvar\u0131ndan Saul Perlmutter y\u00f6netimindeki Supernova projesi ekibi, di\u011feriyse Weston Creek'deki (Avustralya) Mount Stromla ve Siding Spring g\u00f6zlemevlerinden Brian Schmidt y\u00f6netimindeki y\u00fcksek-Z S\u00fcpernova projesi ekibiydi. Bu 40 supernova, bug\u00fcnk\u00fc kuram\u0131n \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnden \u00e7ok daha h\u0131zl\u0131 olarak birbirlerinden uzakla\u015f\u0131yorlard\u0131. Demek ki y\u0131ld\u0131zlar\u0131n birbirinden uzakla\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan ve Evren'in daralmas\u0131na yola\u00e7acak k\u00fctle\u00e7ekimi yenebilecek bir enerji vard\u0131r. Einstein 1917'de ayn\u0131 \u015feyi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f ve bu d\u00fc\u015f\u00fcnceyi denklemlerine \"evrensel de\u011fi\u015fmez\" ad\u0131yla eklemi\u015fti. Ne var ki Einstein bir 10 y\u0131l kadar sonra bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc geri \u00e7ekmi\u015f, bu d\u00fc\u015f\u00fcncenin hayat\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck yan\u0131lg\u0131s\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015fti. Bu iki astrofizik ekibinin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, nihayet b\u00f6yle bir de\u011fi\u015fmez oldu\u011funu ve bunun Evren'in geni\u015fleme h\u0131z\u0131n\u0131 belirledi\u011fini g\u00f6sterdi. Nereden geldi\u011fi hen\u00fcz bilinmeyen bu enerji, Evren'de varolan toplam enerjinin % 70'ini olu\u015fturuyor; buna kar\u015f\u0131 g\u00f6r\u00fcnen ve g\u00f6r\u00fcnmeyen madde toplam enerjinin yaln\u0131zca % 30'unu i\u00e7eriyor. Resimde sa\u011fda s\u00f6z konusu olan supernovalar g\u00f6r\u00fclmekte. Bir supernova patlamas\u0131 bir g\u00f6kada kadar \u0131\u015f\u0131k enerjisi vermektedir. Science et Vie, \u015eubat 1999 (Bilim ve Teknik-T\u00dcB\u0130TAK)\n\n \"THE BIG BANG THEORY\" \/ B\u00dcY\u00dcK PATLAMA KURAMI\n\n B\u00fcy\u00fck Patlama Kuram\u0131, evrenimizin k\u00f6keni ve olu\u015fumuna ili\u015fkin yayg\u0131n kabul g\u00f6ren bir kuramd\u0131r. Bu kuram, g\u00f6zlemlenebilir evrenin, kabaca on ya da yirmi milyar y\u0131l \u00f6nce, aniden geni\u015fleyen bir noktadan ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsaymaktad\u0131r.\n\n\n\n B\u00fcy\u00fck Patlama Kuram\u0131n\u0131n Temelleri\n\n \u015eiddetli B\u00fcy\u00fck Patlama Kuram\u0131, evrenimizin k\u00f6keni ve olu\u015fumuna ili\u015fkin yayg\u0131n kabul g\u00f6ren bir teoridir. Bu kuram, iki benzer s\u00fctun \u00fczerine dayanmaktad\u0131r:\n\n *\n\n Genel G\u00f6relilik Kuram\u0131: Seksen y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n bir s\u00fcre \u00f6nce, Einstein, evrende k\u00fctlenin da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n uzay\u0131n geometrisini nas\u0131l belirledi\u011fini betimleyen bu kuram\u0131 ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta, kuram Merk\u00fcr'\u00fcn y\u00f6r\u00fcngesindeki \u00f6zellikleri ve G\u00fcne\u015f'ten gelen \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n k\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 izah etmekteydi. Son y\u0131llarda, kuram bir dizi \u00f6zenli testten ge\u00e7mi\u015ftir.\n *\n\n B\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7eklerde, maddenin evrende da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 hemen hemen yeknesakt\u0131r(tek d\u00fcze,homojen). Bu varsay\u0131m, hem galaksi incelemeleriyle hem de kozmik mikrodalga fon \u0131\u015f\u0131n\u0131mlar\u0131ndaki dalgalanmalar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fck seviyesi ile teyit edilmi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. \n\n \u015eiddetli B\u00fcy\u00fck Patlama Kuram\u0131nda, g\u00f6zlemlenebilir evren, kabaca on ya da yirmi milyar y\u0131l \u00f6nce, aniden geni\u015fleyen bir nokta ile ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. O zamandan beri, evren gittik\u00e7e Galaksimiz ve d\u0131\u015f gezegenler aras\u0131ndaki mesafeyi artt\u0131rarak genle\u015fmeye devam etmi\u015ftir. Evrenin geni\u015flemesi, \u0131\u015f\u0131k \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131 mavi \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 k\u0131rm\u0131z\u0131 \u0131\u015f\u0131\u011fa ve k\u0131rm\u0131z\u0131 \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 da k\u0131z\u0131l\u00f6tesi \u0131\u015f\u0131\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek \"uzatmaktad\u0131r\". Bu y\u00fczden, h\u0131zla bizden uzakla\u015fmakta olan uzak galaksiler daha k\u0131rm\u0131z\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcrler. Bu genle\u015fme ayn\u0131 zamanda mikrodalga fon \u0131\u015f\u0131n\u0131m\u0131n\u0131 da so\u011futur. B\u00f6ylece, bug\u00fcn 2,728 Kelvin'lik bir s\u0131cakl\u0131\u011fa sahip olan kozmik mikrodalga fon \u0131\u015f\u0131n\u0131m\u0131 ilk evrende daha s\u0131cakt\u0131. K\u00fctle \u00e7ekimi evrenin genle\u015fmesini yava\u015flatmaktad\u0131r. E\u011fer evren yeterince yo\u011fun ise, evrenin genle\u015fmesi sonunda tersine olacakt\u0131r ve evren \u00e7\u00f6kecektir. E\u011fer yo\u011funluk yeterince y\u00fcksek de\u011filse, o zaman genle\u015fme sonsuza dek devam edecektir. Bu y\u00fczden, evrenin yo\u011funlu\u011fu kendi nihai kaderini belirleyecektir. \n\n B\u00fcy\u00fck Patlama Kuram\u0131n\u0131n Testleri\n\n \u015eiddetli B\u00fcy\u00fck Patlama Kuram\u0131 \u00e7ok say\u0131da \u00f6nemli g\u00f6zlem ile tutarl\u0131d\u0131r:\n\n *\n\n Evrenin g\u00f6zlemlenebilir genle\u015fmesi,\n *\n\n Evrenin ilk \u00fc\u00e7 dakikas\u0131nda birincil olarak bire\u015fimli oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen \u00fc\u00e7 element olan helyum, d\u00f6teryum ve lityumun g\u00f6zlemlenebilir bollu\u011fu,\n *\n\n Kozmik mikrodalga fon \u0131\u015f\u0131n\u0131m\u0131n\u0131n termal (\u0131s\u0131l) tayf\u0131,\n *\n\n Kozmik mikrodalga fon \u0131\u015f\u0131n\u0131mlar\u0131 uzak gaz bulutlar\u0131nda daha s\u0131cak g\u00f6r\u00fcnmektedir. I\u015f\u0131k sonlu bir h\u0131zla yol ald\u0131\u011f\u0131ndan, biz bu uzak bulutlar\u0131 evrenin tarihinde daha yo\u011fun ve bu y\u00fczden daha s\u0131cak oldu\u011fu \u00f6nceki bir zamanda g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. \n\n B\u00fcy\u00fck Patlama Kuram\u0131n\u0131n \u00d6tesinde\n\n Mevcut \u015fekliyle, b\u00fcy\u00fck patlama kuram\u0131 tam de\u011fildir. Bu kuram;\n\n *\n\n Galaksilerin kayna\u011f\u0131n\u0131 ve galaksilerin g\u00f6zlenebilir b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli k\u00fcmelenmelerini,\n *\n\n Maddenin \u00e7ok b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7eklerde yeknesak da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n kayna\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamamaktad\u0131r. \n\n\n\n Bir \u00e7ok evren bilimci, B\u00fcy\u00fck Patlama Kuram\u0131n\u0131n bir uzant\u0131s\u0131 olan, \u015ei\u015firme Kuram\u0131n\u0131n (Inflation Theory) bu sorular\u0131 cevaplayabilece\u011finden \u015f\u00fcphe etmektedirler.\n\n Daha Fazla Okuma\n\n *\n\n Peebles, P.J.E., Schramm, D.N., Turner, E.L. \\& R.G. Kron 1991, \"G\u00f6receli \u015eiddetli B\u00fcy\u00fck Patlama Kozmolojisinin Durumu\", Nature, 352, 769 -- 776.\n *\n\n Peebles, P.J.E., Schramm, D.N., Turner, E.L. \\& R.G. Kron 1994, \"Evrenin Olu\u015fumu\", Scientific American, 271, 29 -- 33.\n<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Astronomlar, B\u00fcy\u00fck Patlaman\u0131n 10 ila 20 milyar y\u0131l \u00f6nce meydana geldi\u011fini tahmin etmektedirler. Buna geni\u015f bir a\u00e7\u0131dan bakarsak, G\u00fcne\u015f Sisteminin 4,5 milyar ya\u015f\u0131nda oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir ve insano\u011flu bir canl\u0131 t\u00fcr\u00fc olarak birka\u00e7 milyon y\u0131ld\u0131r mevcuttur. Astronomlar evrenin ya\u015f\u0131n\u0131 iki yolla tahmin etmektedirler: (a) en ya\u015fl\u0131 y\u0131ld\u0131zlara bakarak; ve (b) evrenin genle\u015fme oran\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7erek ve B\u00fcy\u00fck …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[4928,2796,4694,6800,6803,3514,6764,6801,6802,2969,4945,4944,2883],"class_list":["post-2760","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-astronom","tag-atmosfer","tag-elektronlar","tag-evren-kac-yasinda","tag-evrenin-geometrisi","tag-galaksi","tag-hubble","tag-hubble-uzay-teleskopu","tag-kozmik-mikrodalga","tag-nasa","tag-notronlar","tag-protonlar","tag-yildiz"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2760","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2760"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2760\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2760"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2760"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2760"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}