R\u00f6lativite ,100.yy.\u0131n en b\u00fcy\u00fck fizik teorisidir.r\u00f6lativite bilimde devrim yapt\u0131\u011f\u0131 gibi,toplum aras\u0131nda da en \u00e7ok duyulan, en \u00e7ok ilgi toplayan bir teoridir. r\u00f6lativite bir ger\u00e7e\u011fin \u00e7e\u015fitli a\u00e7\u0131lardan ele al\u0131n\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re beliren \u00e7e\u015fitli durumlar aras\u0131ndaki ba\u011f\u0131 g\u00f6sterir.bir olay\u0131n, bir ger\u00e7e\u011fin neye g\u00f6re o \u015fekilde belirdi\u011fini, o durumda bulundu\u011funu inceler.bir \u00f6rnek alal\u0131m:denizde giden bir vapurun kamaras\u0131nda oturuyoruz bu kamaran\u0131n d\u0131\u015far\u0131ya hi\u00e7bir penceresi olmas\u0131n.d\u0131\u015far\u0131dan bakanlar vapurun gitti\u011fini g\u00f6r\u00fcr, \u00e7\u00fcnk\u00fc kendileri vapura g\u00f6re sabit olan karada durmaktad\u0131r.biz ise,penceresi kapal\u0131 kamarada oturdu\u011fumuz i\u00e7in, gitti\u011fimizi anlamay\u0131z, \u00e7\u00fcnk\u00fc kamaradaki her \u015fey ayn\u0131 h\u0131zla hareket etmektedir.hareket halinde oldu\u011fumuzu anlamak i\u00e7in,bir \u2018g\u00f6relik\u2019 yani, bize g\u00f6re duran bir \u015fey ister.kamaran\u0131n penceresini a\u00e7\u0131p da karay\u0131 g\u00f6r\u00fcnce,gitti\u011fimizi anlar\u0131z, \u00e7\u00fcnk\u00fc kar\u015f\u0131m\u0131zda hareketimize \u2019g\u00f6relik\u2019 verecek bir kaynak vard\u0131r.ayn\u0131 \u015fekilde, d\u00fcnya da hareket halinde oldu\u011fu halde bunu ancak D\u00fcnya\u2018 ya g\u00f6re duran g\u00fcne\u015f arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla fark edebiliriz.d\u00fcnya\u2019 ya g\u00f6re sabit bir y\u0131ld\u0131z olan G\u00fcne\u015f\u2019in hareketi de ona g\u00f6re sabit olan ba\u015fka bir y\u0131ld\u0131zlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla anla\u015f\u0131labilir.<\/p>\n
HAREKET\u0130N \u0130ZAF\u0130L\u0130\u011e\u0130:<\/p>\n
D\u00fcmd\u00fcz uzayan bir demir yolu \u00fczerinde,d\u00fczg\u00fcn bir h\u0131zla giden bir trende oldu\u011fumuzu d\u00fc\u015f\u00fcnelim.bu trende,elimizden b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir kitap dik olarak yere d\u00fc\u015fecektir.kitap bize g\u00f6re dik olarak yere d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f,d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc yerde kalm\u0131\u015ft\u0131r \u015fimdi vagonun saydam oldu\u011funu,d\u0131\u015far\u0131da duran birinin bu olay\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnelim.o adama g\u00f6re, b\u0131rak\u0131lan kitap yere varmadan \u00f6nce trenin gidi\u015f y\u00f6n\u00fcnde de hi\u00e7 olmazsa birka\u00e7 metre yol alm\u0131\u015ft\u0131r.
\n Bir satran\u00e7 tahtas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnelim.tahtan\u0131n \u00fcst\u00fcnde b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z ta\u015flar, kimse dokunmad\u0131k\u00e7a kendi kendine yer de\u011fi\u015ftiremez bir g\u00fcn sonra gene ayn\u0131 yerde durduklar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz.yaln\u0131z,bu arada tahta ta\u015flar\u0131n durumu bozulmadan,bir ba\u015fka odaya ta\u015f\u0131nm\u0131\u015f olabilir.bir trendeyse ta\u015flar,tahta ile, trenle birlikte eski bulunduklar\u0131 yerden \u00e7ok ba\u015fka yerdedir.o halde ta\u015flar\u0131n yeri tahtaya g\u00f6re de\u011fi\u015fmemi\u015fse de, tahtan\u0131n bulundu\u011fu yere g\u00f6re de\u011fi\u015fmi\u015ftir.bu nokta klasik fizikte g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutulmu\u015f, \u015fu sonuca var\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r:\u2019iki sistem birbirine g\u00f6re ayn\u0131 \u015fekilde hareket ederse, b\u00fct\u00fcn mekanik kanunlar\u0131 bu iki sisteme uygulanabilir.\u2019.
\n I\u015f\u0131\u011f\u0131n hareketi, klasik fizik\u00e7ileri en \u00e7ok karas\u0131zl\u0131kta b\u0131rakan \u015feydi.bilginler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n uzaydaki hareketini a\u00e7\u0131klayabilmek i\u00e7in b\u00fct\u00fcn uzay\u0131 \u2018esir\u2019(ether)ad\u0131n\u0131 verdikleri bir madde ile dolu say\u0131yorlard\u0131.onlara g\u00f6re \u0131\u015f\u0131k titre\u015fimleri ancak bu madde arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bir yerden bir yere gidiyor.d\u00fcnyada,ba\u015fka g\u00f6k cisimleri de bu esir denizinin i\u00e7inde y\u00fcz\u00fcyorlard\u0131.iki Amerikal\u0131 fizik bilgini A.A. Michelson ile E.W. Morley,1881 ve 1887 y\u0131llar\u0131nda uzayda \u2018esir\u2019 diye bir madde bulunup bulunmad\u0131\u011f\u0131nd\u0131 anlamak i\u00e7in deneyler yapt\u0131lar.bu deneylerin sonunda uzayda asla b\u00f6yle bir madde olmad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131ld\u0131.o halde \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n hareketi nas\u0131l a\u00e7\u0131klanabilecekti?bunu 1900 y\u0131l\u0131nda Alman bilgini Max Planck Quantum teorisi ile halletti.<\/p>\n
E\u0130NSTE\u0130N KURAMI:<\/p>\n
Einstein\u2019\u0131n 1905\u2019te ortaya att\u0131\u011f\u0131 \u00f6zel izafiyet kuram\u0131,genel olarak,b\u00fct\u00fcn hareketleri oldu\u011fu gibi \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n hareketini de i\u00e7ine al\u0131yordu.
\n Eskiden hareketlerin birbirine eklenebilece\u011fi,ya da birbirinden \u00e7\u0131kar\u0131labilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyordu. \u00d6rne\u011fin saatte 60 km h\u0131zla giden bir tren d\u00fc\u015f\u00fcnelim.bu trenin i\u00e7inde bulunan bir adam trene g\u00f6re saatte 2 km\u2019lik bir h\u0131zla y\u00fcr\u00fcmekte bulunsun. \u2018adam\u0131n,yerde duran bize g\u00f6re h\u0131z\u0131 ne olacakt\u0131r?\u2019 sorusuna saatte 62 km diye cevap veririz.\u015fimdi ayn\u0131 trenin saniyede 40 m h\u0131zla bir ge\u00e7ide yakla\u015fmakta oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnelim.ge\u00e7itte tren gelirken bir zil \u00e7al\u0131ns\u0131n. Ses titre\u015fimleri saniyede 340 m h\u0131zla yay\u0131lacakt\u0131r.tren saniyede 40 m h\u0131zla yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan sesin h\u0131z\u0131 trene g\u00f6re saniyede 380 m,tren ge\u00e7itten uzakla\u015f\u0131rken de trene g\u00f6re h\u0131z\u0131 saniyede 300 m olur.\u015fimdi bu trenin \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131yla yol ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Trenin hem \u00f6n\u00fcne hem arkas\u0131na ayn\u0131 anda iki y\u0131ld\u0131r\u0131m d\u00fc\u015fs\u00fcn.(\u015fekil :1)
\n Yerde B noktas\u0131nda duran bir kimse iki y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131 da g\u00f6r\u00fcr. Trende B ile ayn\u0131 hizadaki A noktas\u0131nda duran adam ise, yaln\u0131z trenin \u00f6n\u00fcne d\u00fc\u015fen y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131 g\u00f6r\u00fcr,arkadakini g\u00f6remez; \u00e7\u00fcnk\u00fc,trenin h\u0131z\u0131 \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n h\u0131z\u0131na e\u015fit oldu\u011fundan, arkadaki y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 trene yeti\u015femez, A\u2019daki adam yaln\u0131z bir y\u0131ld\u0131r\u0131m d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc iddia eder.
\n Einstein \u00d6zel \u0130zafiyet teorisinde zaman\u0131n da, uzakl\u0131\u011f\u0131n da izafi oldu\u011funu ileri s\u00fcrd\u00fc. Ona g\u00f6re,her koordinat sisteminin kendine \u00f6zg\u00fc bir zaman\u0131 vard\u0131r. Zaman\u0131n hangi \u2018koordinat sistemi\u2019\u2019ne ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu s\u00f6ylenmedik\u00e7e bir olay\u0131n zaman\u0131ndan bahsetmek faydas\u0131zd\u0131r. Bir olay\u0131n s\u00fcresi koordinat sisteminin hareket halinden ayr\u0131 olarak kabul edilemez. Uzakl\u0131k da bunun gibidir. Koordinat sisteminin hareket halinden ayr\u0131 olarak bir uzay par\u00e7as\u0131, bir mekan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. I\u015f\u0131k h\u0131z\u0131 dura\u011fan bir h\u0131zd\u0131r.\u0131\u015f\u0131k kayna\u011f\u0131 ister uzakla\u015fs\u0131n, ister yakla\u015fs\u0131n, hi\u00e7bir \u015fekilde de\u011fi\u015fmez, \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131 evrendeki h\u0131zlar\u0131n en son s\u0131n\u0131r\u0131d\u0131r.
\n I\u015f\u0131k h\u0131z\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmez oldu\u011funu g\u00f6steren bir deney: H\u0131zla d\u00f6nen \u00e7arka ba\u011fl\u0131 tabancalar ayn\u0131 anda ate\u015flenmi\u015ftir. Tabancalardan birinin ileri, \u00f6b\u00fcr\u00fcn\u00fcn geriye do\u011fru olan hareketi y\u00fcz\u00fcnden mermilerden biri \u00f6nce,\u00f6b\u00fcr\u00fc sonra hedefe varm\u0131\u015ft\u0131r. I\u015f\u0131k ise tabancalar\u0131n bu hareketinden etkilenmemi\u015f,\u0131\u015f\u0131nlar ayn\u0131 anda hedefe d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n
ZAMANIN,UZAKLI\u011eIN \u0130ZAF\u0130L\u0130\u011e\u0130<\/p>\n
Einstein\u2019a g\u00f6re zaman da ,uzakl\u0131k da mutlak de\u011fildir;zaman\u0131 \u00f6l\u00e7en aletlerin \u00e7al\u0131\u015fma h\u0131z\u0131,i\u00e7inde bulunduklar\u0131 sistemin hareketine ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin bir F sistemi i\u00e7inde L laboratuar\u0131nda bir deneme yapal\u0131m. Bu laboratuar duran F sistemi i\u00e7inde \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131ndan daha a\u015fa\u011f\u0131 bir v h\u0131z\u0131 ile hareket etmekte olsun. Laboratuar\u0131n i\u00e7inde bir S \u0131\u015f\u0131k kayna\u011f\u0131 bulunsun. I\u015f\u0131k ,buradan M\u2019 deki bir aynaya \u00e7arparak gene S \u2018ye d\u00f6ns\u00fcn. Einstein , teorik olarak,L laboratuar\u0131ndaki bir saatin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n S\u2019den M\u2019 ye gidi\u015f- d\u00f6n\u00fc\u015f s\u00fcresini t olarak g\u00f6steriyordu. Yaln\u0131z bu s\u00fcre F sistemindeki bir saatle \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcrse t\u2019 olmas\u0131 gerekiyordu; yani , hareket halindeki sistemden ba\u015fka bir s\u00fcre g\u00f6sterecekti.
\n Bu uzakl\u0131\u011f\u0131 L\u2019 deki bir cetvelle \u00f6l\u00e7ersek d, gidi\u015f- d\u00f6n\u00fc\u015f i\u00e7in de 2d bulacakt\u0131k. Ayn\u0131 uzakl\u0131k F sistemindeki bir \u00f6l\u00e7\u00fc aletiyle \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcnce bize 2d\u2019 sonucunu
\n verecekti. Bu iki \u00f6l\u00e7\u00fcn\u00fcn oran\u0131n\u0131 k\u0131saca \u2018k\u2019 diye g\u00f6sterecek olursak(d\u2019\/d=k), \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n bu uzakl\u0131\u011f\u0131 almas\u0131 i\u00e7in iki ayr\u0131 sistemde \u00f6l\u00e7\u00fclen zaman da k\u2019ye e\u015fit olacakt\u0131: t\u2019\/t=k. Bu basit form\u00fclden t\u2019=k.t sonucu \u00e7\u0131kar ki t\u2019,t\u2019den farkl\u0131d\u0131r,bu fark k\u2019ye ba\u011fl\u0131d\u0131r; k de v ye g\u00f6re de\u011fi\u015fir.
\n Einstein bu iddias\u0131n\u0131n deneyle ispatlanabilece\u011fini iddia etti. Bu deneyde atomlar saat yerine kullan\u0131labilirdi;\u00e7\u00fcnk\u00fc belirli frekansta elektroma\u011fnetik dalgalar yay\u0131yorlard\u0131. O halde laboratuarda duran atomlar\u0131n frekans\u0131yla,b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla hareket eden atomlar\u0131n frekans\u0131nda bir fark olacak;hareket edenlerin frekans\u0131nda bir yava\u015flama g\u00f6r\u00fclecektir. Einstein bu yava\u015flama ger\u00e7ekten varsa hareket eden atomlar\u0131n tayf\u0131nda al\u00e7ak frekansl\u0131 renge, yani k\u0131rm\u0131z\u0131ya do\u011fru hafif bir kayma olmas\u0131 gerekti\u011fini bildirdi. New York\u2019ta 1936\u2019da Bell laboratuar\u0131nda yap\u0131lan deney ger\u00e7ekten b\u00fcy\u00fck bilgini hakl\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131.<\/p>\n
\u0130NSAN KALB\u0130 VE ZAMAN: <\/p>\n
Einstein insan kalbinin de bir saat demek oldu\u011funu onunda h\u0131z\u0131ndan etkilenece\u011fini ileri s\u00fcrd\u00fc. F sistemindeki bir insan\u0131n kalbi 70 at\u0131yorsa v h\u0131z\u0131yla giden L laboratuar\u0131ndakinin kalbi bundan dakikada 70\/k kadar daha az atacakt\u0131r. Ancak, bu yava\u015flama F sistemindeki bir saatle \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcrse tespit edilebilirdi. L\u2019 deki saatle \u00f6l\u00e7\u00fclmeye kalk\u0131lsa sonu\u00e7 yine 70 bulunu, \u00e7\u00fcnk\u00fc saat de v h\u0131z\u0131yla gitti\u011fi i\u00e7in yava\u015flamayacak,kalbin at\u0131\u015f\u0131 yine 70 olarak bulunacakt\u0131. Bu gecikme yaln\u0131z kalbe de\u011fil, b\u00fct\u00fcn metabolizmaya etki yapt\u0131\u011f\u0131nda,L sistemiyle hareket eden bir insan F\u2019 dekine g\u00f6re daha ge\u00e7 ya\u015flanacak demektir.
\n Demek ki; zaman izafi bir mefhumdur, hareketle de\u011fi\u015fmektedir. \u015e\u00fcphesiz bu hareketin I\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na yakla\u015facak \u015fekilde \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir hareket olmas\u0131 gerekti\u011fini hesaba katmal\u0131d\u0131r. Einstein o zaman kadar oldu\u011fu gibi \u2018bir olay\u0131n s\u00fcresi\u2019 yerine \u2018belli bir koordinat sistemine g\u00f6re s\u00fcresi\u2019 demek gerekti\u011fini ileri s\u00fcrd\u00fc. R\u00f6lativiteye g\u00f6re ger\u00e7ek zaman belirli bir koordinat sistemindeki saatle \u00f6l\u00e7\u00fclen zamand\u0131r. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda \u00f6l\u00e7\u00fclen zamanlar hayalden ibarettir.
\n Zamanda\u015fl\u0131k izafili\u011fi Einstein teorilerinin en g\u00fc\u00e7 kavramlar\u0131ndan biridir.R\u00f6lativite kavram\u0131na g\u00f6re , dayand\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 sistemden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak zamanda\u015fl\u0131k olamaz. \u2018\u015eimdi\u2018 s\u00f6z\u00fcn\u00fcn hi\u00e7bir anlam\u0131 yoktur. Biri Londra\u2019da biri \u0130stanbul\u2019da iki arkada\u015f\u0131n telefonla konu\u015ftuklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Bunlar\u0131n \u2018\u015fimdi , ayn\u0131 zamanda\u2019 konu\u015ftuklar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. Ger\u00e7ekte ise , biz \u2018ayn\u0131 zamanda \u2018 derken Londra\u2019n\u0131n saati 8\u2019i ,T\u00fcrkiye\u2019nin saati 10 \u2018 u (yaz saati ile 11\u2019i) g\u00f6stermektedir.
\n Konu uzay \u00e7ap\u0131nda ele al\u0131n\u0131nca i\u015f daha da kar\u0131\u015f\u0131r. \u00d6rne\u011fin Kuzey Yar\u0131mk\u00fcresi\u2019nde g\u00f6r\u00fclen y\u0131ld\u0131zlar\u0131n en parlaklar\u0131 aras\u0131nda olan Arcturus bizden 40 \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 uzaktad\u0131r. B\u00fcy\u00fckay\u0131 burcunun tam kuyru\u011fu do\u011frultusunda olan bu y\u0131ld\u0131z\u0131 \u2019\u015fu anda\u2018 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fc san\u0131r\u0131z. Ger\u00e7ekte ise g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u0131\u015f\u0131nlar 40 y\u0131l kadar \u00f6nce yola \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Arcturus belki de \u015fu anda yok olmu\u015ftur, biz ancak o y\u0131ld\u0131zdan 1934\u2019te yola \u00e7\u0131kan \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 g\u00f6rmekteyiz ; yani g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz hayalden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Y\u0131ld\u0131z\u0131n \u015fu anda yerinde olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in de 2014 y\u0131l\u0131na kadar beklememiz gerekir.
\n Y\u0131ld\u0131zl\u0131 bir gecede g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fc incelerken , zaman i\u00e7inde geriye do\u011fru bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. \u00c7\u0131plak g\u00f6zle bile g\u00f6r\u00fclebilen Andromeda nebulas\u0131n\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 bize 2 milyon y\u0131lda gelir. \u015euanda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u0131\u015f\u0131nlar daha d\u00fcnyada hi\u00e7 insan yokken , dev etoburlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 Pliyosen devrinde yola \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6te yandan, b\u00fcy\u00fck teleskoplarla 500.000.000 \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 uzakl\u0131ktaki nebulalar g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu nebulalar\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 yery\u00fcz\u00fcnde omurgas\u0131z deniz hayvanlar\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 Kambriyum devrinde yola \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu nebulalar \u2018 \u015fimdi \u2018 nerededir? Hala var m\u0131d\u0131rlar,bilinemez. Biz Arcturus ile Andromeda\u2019y\u0131 ayn\u0131 anda g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Oysa birinin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 40 y\u0131l, \u00f6b\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 2.000.000 y\u0131l \u00f6nce yola \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
K\u00dcTLE ve UZUNLUK<\/p>\n
Klasik fizikte \u2018a\u011f\u0131rl\u0131k de\u011fi\u015fti\u011fi halde k\u00fctlenin de\u011fi\u015fmez oldu\u011fu \u2018 kabul edilirdi. A\u011f\u0131rl\u0131k her maddeye d\u00fc\u015fen yer\u00e7ekimi g\u00fcc\u00fc oldu\u011fundan \u00e7e\u015fitli yerlerde ba\u015fka ba\u015fka olabilir. K\u00fctle ise maddenin hareket de\u011fi\u015fmesine direncini g\u00f6sterir. R\u00f6lativiteye g\u00f6re ise \u2018s\u00fcredurum k\u00fctleye etki yapar,cisimlerin k\u00fctlesi h\u0131za do\u011fru de\u011fi\u015fir.\u2019 Cisimlerin k\u00fctlesi h\u0131zlar\u0131yla orant\u0131l\u0131 olarak artar. H\u0131z ne kadar \u00e7o\u011fal\u0131rsa , k\u00fctle de o kadar \u00e7o\u011fal\u0131r. Cismin h\u0131z\u0131 \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na yakla\u015f\u0131nca b\u00fcsb\u00fct\u00fcn artar,\u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131n\u0131 bulunca k\u00fctlesi sonsuza e\u015fit olur. Sonsuz k\u00fctleye sahip olan bir cisim harekete kar\u015f\u0131 sonsuz bir diren\u00e7 g\u00f6sterece\u011finden hi\u00e7bir cisim \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131 ile gidemez.
\n \u00d6te yandan , h\u0131zla hareket eden cisimlerin uzunluklar\u0131nda eksilme olur. Ancak, buradaki h\u0131zdan,\u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na yakla\u015fan bir h\u0131z kastedildi\u011fi unutulmamal\u0131d\u0131r. O halde ,dura\u011fan bir F sistemi i\u00e7inde hareket eden 1 metre uzunlu\u011fundaki bir cetvelin h\u0131z\u0131 \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na yakla\u015f\u0131nca, F sistemindeki \u00f6l\u00e7\u00fc aletiyle boyu \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcrse bir metreden k\u0131sa oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Cetvelin h\u0131z\u0131 \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131n\u0131n % 90\u2019\u0131n\u0131 bulunca da s\u0131f\u0131ra d\u00fc\u015fer. Bu da hi\u00e7bir cismin \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131 ile gidemeyece\u011fini g\u00f6stermektedir. (\u015eekil :4)<\/p>\n
K\u00dcTLE-ENERJ\u0130 DENGES\u0130<\/p>\n
Hareket bir enerjidir, \u2019kinetik\u2018 (devrimsel) enerjidir. Hareket etmek cisimlerin k\u00fctlesini art\u0131rd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re , bu k\u00fctle art\u0131\u015f\u0131 do\u011frudan do\u011fruya enerjinin art\u0131\u015f\u0131ndan ileri gelmektedir. Mademki enerji k\u00fctleyi artt\u0131r\u0131yor, o halde enerjinin de k\u00fctlesi vard\u0131r.
\n Einstein\u2019\u0131n kurdu\u011fu izafiyet kuram\u0131n\u0131n E=mc2 form\u00fcll\u00fc k\u00fctle-enerji dengesini ortaya koydu. Bu form\u00fcl sayesinde, o zamana kadar g\u00f6r\u00fcnmeyen, k\u00fctlesiz bir kuvvet olarak kabul edilen enerjinin de k\u00fctlesi oldu\u011fu anla\u015f\u0131ld\u0131. Gene bu form\u00fcl sayesinde ilk defa g\u00fcne\u015f enerjisinin s\u0131rr\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcld\u00fc. R\u00f6lativite kuram\u0131na g\u00f6re k\u00fctle,yo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f enerjiden ibaretti; maddeyi yapan atomlar korkun\u00e7 birer enerjinin k\u00fctle\u015fmesinden ibarettir. Atomlar\u0131 par\u00e7alamakla k\u00fctleyi enerjiye \u00e7evirmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ger\u00e7ekten de atom \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n babas\u0131 say\u0131lan Einstein\u2019\u0131n r\u00f6lativite kuram\u0131n\u0131 ortaya atmas\u0131ndan sonra E=mc2 esas\u0131na dayanarak \u00e7al\u0131\u015fan bilginler atomu par\u00e7alamay\u0131,maddede gizli enerjiyi serbest b\u0131rakmay\u0131 ba\u015fard\u0131lar.<\/p>\n
GENEL RELAT\u0130V\u0130TE ve \u00c7EK\u0130M<\/p>\n
Einstein\u2019a g\u00f6re Newton fizi\u011finin a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 anlamda bir \u00e7ekim yoktu.
\n D\u00fczg\u00fcn bir h\u0131zla dosdo\u011fru giden bir trende oldu\u011fumuzu d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Tren bu hareketine devam etti\u011fi s\u00fcrece herhangi bir yana do\u011fru itilme hissetmeyiz,\u00e7\u00fcnk\u00fc trenin s\u00fcredurumunda bir de\u011fi\u015fiklik yoktur. Ancak tren birdenbire yava\u015flar, h\u0131zlan\u0131rsa, ya da keskin bir d\u00f6n\u00fc\u015f yaparsa , trenin i\u00e7indeki her \u015feyin, e\u015fyalar\u0131n,insanlar\u0131n dengesinde bir bozulma olur;bir yana do\u011fru \u00e7ekiliyor gibi olurlar. Bunun sebebi herhangi bir \u00e7ekim de\u011fil ,trenin s\u00fcredurumundaki de\u011fi\u015fiklikten dolay\u0131 i\u00e7indekilerin s\u00fcredurumunun bozulmas\u0131d\u0131r. \u00d6yleyse Newton fizi\u011finin \u2018\u00e7ekim\u2019 dedi\u011fi \u015feyle \u2018s\u00fcredurum\u2019 un yak\u0131n bir ilgisi vard\u0131r.
\n Dura\u011fan F sistemi i\u00e7inde bir L laboratuar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Bu laboratuar\u0131n i\u00e7inde bir vagon bulunsun. \u0130ster hareket halinde olsun ister ,dursun , s\u00fcredurumunda bir de\u011fi\u015fiklik olmad\u0131k\u00e7a ,vagon oldu\u011fu yerde kal\u0131r. Ama L\u2019nin s\u00fcredurumunda ani bir bozulma oldu\u011funu, h\u0131zla ileri gitti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Bu durumda vagonun da s\u00fcredurumu hemen bozulacak , o da geriye do\u011fru gidecektir. L\u2019nin bu s\u00fcredurum bozulmas\u0131 s\u0131ras\u0131ndaki ivmesi \u2018a\u2019 ise ,vagonun geriye do\u011fru olan ivmesi de \u2018ao \u2018 olacak , L\u2019nin ivmesi ayn\u0131 oranda kald\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece vagon sanki bir \u00e7ekimle tutuluyormu\u015f gibi ayn\u0131 yerde kalacakt\u0131r. Birbirine sebep olan ivmelerin toplam\u0131 s\u0131f\u0131ra e\u015fit olaca\u011f\u0131na g\u00f6re a0 +a = 0 olarak g\u00f6sterilebilir,buradan da
\n a0 = -a sonucuna var\u0131r\u0131z. Demek ki vagonda L\u2019 ye g\u00f6re m\u00fc\u015fahede etti\u011fimiz a0 ivmesi do\u011frudan do\u011fruya L\u2019 nin F ye g\u00f6re olan a ivmesinden ileri gelmi\u015ftir.(\u015eekil :5)
\n \u015eimdi de L laboratuar\u0131n\u0131n tamamen bo\u015flukta oldu\u011funu, serbest olarak d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kabul edelim. Laboratuar\u0131n i\u00e7indeki bilginlerin yere d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u015feyler havada as\u0131l\u0131 kalacakt\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc kendileri de, laboratuar da, e\u015fyalarda ayn\u0131 h\u0131zla d\u00fc\u015fmektedir. \u00d6te yandan, f\u0131rlatt\u0131klar\u0131 bir \u015fey kar\u015f\u0131 duvara kadar d\u00fcmd\u00fcz gitmektedir. Bilginler durumlar\u0131n\u0131 bilmediklerinden buna bir anlam veremez, belki de uzayda as\u0131l\u0131 kald\u0131klar\u0131n\u0131 san\u0131rlar.
\n \u015eimdi de ayn\u0131 laboratuar\u0131n bo\u015flukta h\u0131zla yukar\u0131ya do\u011fru y\u00fckselmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Bu defa, i\u00e7erideki bilginler, ayaklar\u0131n\u0131n yere h\u0131zla bast\u0131\u011f\u0131n\u0131, b\u0131rakt\u0131klar\u0131 e\u015fyan\u0131n yere d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6receklerdir. D\u0131\u015f d\u00fcnya ile hi\u00e7bir ilgileri olmad\u0131\u011f\u0131ndan kendilerini bir \u00e7ekim alan\u0131 i\u00e7inde sanacak, hatta do\u011frudan do\u011fruya yery\u00fcz\u00fcnde bulunduklar\u0131na inanacaklard\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc her \u015fey Newton\u2019un \u00e7ekim kanunlar\u0131na uygun olarak ge\u00e7mektedir.<\/p>\n
Ayn\u0131 laboratuar\u0131 bu defa bir merkezka\u00e7 makinas\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Bilginler laboratuar\u0131n bir duvar\u0131na do\u011fru itildiklerini hissedecek, \u00e7ok ge\u00e7meden de o duvar\u0131 taban sayacaklard\u0131r. D\u0131\u015far\u0131da laboratuar\u0131n bir merkezka\u00e7 makinas\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6renler i\u00e7eridekilerin durumunu anlayacak, bunun merkezka\u00e7 kuvvetten ileri geldi\u011fini bilecektir ; i\u00e7eridekiler i\u00e7in ise tavan\u0131n neresi taban\u0131n neresi oldu\u011funu g\u00f6sterecek bir \u015fey yoktur. Bunun i\u00e7in , onlar yan duvar\u0131 taban sanacak , kendilerini o yana do\u011fru \u00e7eken bir \u00e7ekimle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya olduklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcneceklerdir. Zaten uzayda \u2018yukar\u0131\u2019 \u2018a\u015fa\u011f\u0131\u2019 \u2018sa\u011f\u2019 \u2018sol\u2019 gibi kavramlar yoktur. Uzaydan bakan bir kimseye D\u00fcnya\u2019n\u0131n G\u00fcney Yar\u0131mk\u00fcresi\u2019ndekiler ba\u015f a\u015fa\u011f\u0131 as\u0131l\u0131 duruyor gibi gelir.<\/p>\n
\u0130\u015fte Einstein s\u00fcredurum de\u011fi\u015fikliklerini , merkezka\u00e7 etkisini dikkate alarak , s\u00fcredurum kuvveti ile \u00e7ekim kuvvetleri aras\u0131nda bir denge oldu\u011funu ileri s\u00fcrd\u00fc. Ona g\u00f6re b\u00fct\u00fcn cisimlerin birbirlerini \u00e7ekmesi fikri hayalden ibarettir; \u00e7ekim s\u00fcredurumla ilgilidir.
\n \u00c7ekim alan\u0131n\u0131 magnetik alana benzetebiliriz. Bir m\u0131knat\u0131s\u0131n magnetik alan\u0131 vard\u0131r. M\u0131knat\u0131s\u0131n \u00fcst\u00fcne bir tabaka ka\u011f\u0131t koyar da ka\u011f\u0131d\u0131n \u00fcst\u00fcne demir tozu d\u00f6kersek tozlar\u0131n m\u0131knat\u0131s\u0131n magnetik alan\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. \u0130\u011fneyi \u00e7eken bir m\u0131knat\u0131s ona \u2018uzaktan uza\u011fa\u2019 etki yaparak \u00e7ekmez ; m\u0131knat\u0131s\u0131n manyetik alan\u0131na giren i\u011fne bu magnetik alanda hareket etmek zorunda kal\u0131r.
\n Einstein\u2019a g\u00f6re b\u00fct\u00fcn evrende t\u0131pk\u0131 bu \u015fekilde \u00e7ekim alanlar\u0131 vard\u0131r. Bu \u00e7ekim alanlar\u0131na giren cisimler o alanda hareket ederler. Einstein\u2019\u0131n \u00e7ekim kuram\u0131 alan kanunlar\u0131na dayan\u0131r. Bu kanunlara g\u00f6re b\u00fct\u00fcn cisimler \u00e7ekim alanlar\u0131n\u0131n \u00e7izdi\u011fi yol \u00fczerinde hareket etmektedir.<\/p>\n
Genel r\u00f6lativitenin bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn ilk ispat\u0131 Merk\u00fcr gezegenin hareketindeki d\u00fczensizli\u011fin a\u00e7\u0131klanmas\u0131 oldu. Newton zaman\u0131ndan beri bu gezegenin hareketlerinde bir d\u00fczensizlik oldu\u011fu biliniyorsa da ,neden ileri geldi\u011fi bir t\u00fcrl\u00fc anla\u015f\u0131lam\u0131yordu. Bu gezegen eliptik y\u00f6r\u00fcngesinde \u00f6teki gezegenler gibi d\u00fczg\u00fcn d\u00f6nm\u00fcyor,her y\u0131l pek k\u00fc\u00e7\u00fck de olsa y\u00f6r\u00fcngesinden ayr\u0131l\u0131yordu. Newton fizi\u011finin a\u00e7\u0131klayamad\u0131\u011f\u0131 bu s\u0131rr\u0131 Einstein\u2019\u0131n alan kanunlar\u0131 a\u00e7\u0131klayabildi. Einstein G\u00fcne\u015f\u2019e en yak\u0131n olan bu gezegenin y\u00f6r\u00fcngesinin , G\u00fcne\u015f\u2019in \u015fiddetli \u00e7ekim alan\u0131 y\u00fcz\u00fcnden,G\u00fcne\u015f\u2019in \u00e7evresinde d\u00f6nmekte oldu\u011funu, 3.000.000 y\u0131lda b\u00fct\u00fcn y\u00f6r\u00fcngenin G\u00fcne\u015f \u00e7evresinde tam bir devir yapaca\u011f\u0131n\u0131 ispat etti.(\u015eekil : 6)<\/p>\n
I\u015eIK B\u0130R MADDED\u0130R<\/p>\n
Einstein\u2019\u0131n \u00e7ekim alan\u0131 kanunlar\u0131n\u0131n en parlak ispat\u0131 \u00e7ekim alan\u0131n\u0131n \u0131\u015f\u0131k \u00fczerindeki etkisinin g\u00f6sterilmesiyle m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015ftur. \u00d6zel R\u00f6lativite ile enerji-k\u00fctle dengesini ispat eden Einstein , bir enerji \u00e7e\u015fidi olan \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n da k\u00fctlesi oldu\u011funu, yani fotonlardan meydana gelen \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n madde oldu\u011funu kabul etmi\u015fti. \u00d6yleyse ,\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n da \u00e7ekim alan\u0131 kanunlar\u0131na uymas\u0131 gerekiyordu; yani , \u0131\u015f\u0131k da ba\u015fka maddeler gibi bir \u00e7ekim alan\u0131nda y\u00f6n\u00fcn\u00fc de\u011fi\u015ftirecekti.
\n I\u015f\u0131\u011f\u0131n korkun\u00e7 h\u0131z\u0131 y\u00fcz\u00fcnden bunu yery\u00fcz\u00fcndeki olanaklarla ispat etmek de imkans\u0131zd\u0131. Bu imkans\u0131zl\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen Einstein , G\u00fcne\u015f\u2019in \u00e7ekim alan\u0131n\u0131n,bir y\u0131ld\u0131z\u0131n \u0131\u015f\u0131nlar\u0131na yapaca\u011f\u0131 sapt\u0131rman\u0131n pek ala \u00f6l\u00e7\u00fclebilece\u011fini iddia etti. Genel r\u00f6lativitenin \u00e7ekim alan\u0131 denklemlerini kullanarak ,\u0131\u015f\u0131nlar\u0131 G\u00fcne\u015f\u2019in y\u00fcz\u00fcn\u00fc yalayacak \u015fekilde gelen bir y\u0131ld\u0131z\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131n , G\u00fcne\u015f\u2019in \u00e7ekim alan\u0131ndan etkilenerek, yolundan 1,74 yay saniyesi \u015fa\u015faca\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrd\u00fc. Bu iddia b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada b\u00fcy\u00fck ilgi uyand\u0131rd\u0131. Bilginler b\u00f6yle bir denemenin ancak g\u00fcne\u015fin tam tutulma an\u0131nda yap\u0131labilece\u011fini s\u00f6ylediler. Einstein\u2019\u0131n iddias\u0131 do\u011fruysa G\u00fcne\u015f\u2019in arkas\u0131nda kalan, bu y\u00fczden de g\u00f6r\u00fclmemesi gereken bir y\u0131ld\u0131z,\u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131n e\u011filmesi sonunda ,g\u00f6r\u00fcn\u00fcr hale gelecekti.(\u015eekil:7)
\n \u0130ngiltere\u2019deki Greenwich Rasathanesi 29 Mart 1919\u2019da tam bir g\u00fcne\u015f tutulmas\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 bildirdi. Bunun \u00fczerine ,\u0130ngiliz Astronomi Kurumu tutulman\u0131n en iyi g\u00f6r\u00fclece\u011fi yerlere iki ke\u015fif heyeti g\u00f6nderdi. Bu heyetlerden biri Brezilya\u2019ya, \u00f6b\u00fcr\u00fc Bat\u0131 Afrika\u2019n\u0131n Gine K\u00f6rfezi\u2019ndeki Prens Adalar\u0131\u2019na gitti<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
R\u00f6lativite ,100.yy.\u0131n en b\u00fcy\u00fck fizik teorisidir.r\u00f6lativite bilimde devrim yapt\u0131\u011f\u0131 gibi,toplum aras\u0131nda da en \u00e7ok duyulan, en \u00e7ok ilgi toplayan bir teoridir. r\u00f6lativite bir ger\u00e7e\u011fin \u00e7e\u015fitli a\u00e7\u0131lardan ele al\u0131n\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re beliren \u00e7e\u015fitli durumlar aras\u0131ndaki ba\u011f\u0131 g\u00f6sterir.bir olay\u0131n, bir ger\u00e7e\u011fin neye g\u00f6re o \u015fekilde belirdi\u011fini, o durumda bulundu\u011funu inceler.bir \u00f6rnek alal\u0131m:denizde giden bir vapurun kamaras\u0131nda oturuyoruz bu …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[2722,2776,2753,7055,7057,2160,6901,7056],"class_list":["post-2922","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-einstein","tag-fizik","tag-ivme","tag-izafiyet-teorisi","tag-kuzey-yarimkure","tag-newton","tag-rolativite","tag-satranc"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2922","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2922"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2922\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2922"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2922"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2922"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}