Acaba maddenin temel yap\u0131ta\u015flar\u0131 nelerdir? Bir zamanlar bilimciler, atomun b\u00f6l\u00fcnemez oldu\u011funu kabul ediyorlard\u0131 fakat, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk birka\u00e7 on y\u0131l\u0131 i\u00e7inde, atomlar\u0131n, n\u00f6tron, proton ve elektronlardan m\u00fcte\u015fekkil oldu\u011fu ke\u015ffedildi. Elektronlar ba\u015flang\u0131\u00e7ta ger\u00e7ekten de \u201ctemel\u201d gibi g\u00f6z\u00fckseler de, 1960\u2019larda fizik\u00e7iler, proton ve n\u00f6tronlar\u0131n, kuark denen daha k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7ac\u0131klardan kurulu oldu\u011funu fark ettiler. Par\u00e7ac\u0131k fizik\u00e7ileri \u015fimdilerde, temel yap\u0131 ta\u015flar\u0131n\u0131 iki grupta tarif ediyorlar- kuarklar ve leptonlar (elektronlar da bunlara dahildir). Her grup, alt\u0131 \u00e7e\u015fit kuark ve alt\u0131 \u00e7e\u015fit lepton i\u00e7erecek \u015fekilde, alt\u0131\u015far adet \u00fcyeye sahiptir. Sadece, \u201ca\u015fa\u011f\u0131\u201d(down) ve \u201cyukar\u0131\u201d(up) olarak isimlendirilen iki \u00e7e\u015fit kuark, proton ve n\u00f6tronu olu\u015fturmak i\u00e7in gerekliyken, di\u011fer d\u00f6rt cins kuark\u0131n, kozmik \u0131\u015f\u0131nlarda ve y\u00fcksek enerjili par\u00e7ac\u0131k \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131rma deneylerinde g\u00f6r\u00fclen daha egzotik ve k\u0131sa \u00f6m\u00fcrl\u00fc par\u00e7ac\u0131klar\u0131n meydana gelmesinde kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 san\u0131l\u0131yor.<\/p>\n
Kuarklar, leptonlardan olduk\u00e7a farkl\u0131d\u0131r. Aralar\u0131ndaki esas farkl\u0131l\u0131k, kuarklar\u0131n, \u201cg\u00fc\u00e7l\u00fc kuvvet” denen bir temel kuvvete ba\u011f\u0131ml\u0131yken, leptonlar\u0131n bundan etkilenmemeleridir. G\u00fc\u00e7l\u00fc kuvvet, \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 derecede karma\u015f\u0131k bir d\u00fcnyan\u0131n par\u00e7alar\u0131 haline gelmek \u00fczere, proton gibi daha karma\u015f\u0131k par\u00e7ac\u0131klar\u0131n olu\u015fabilmesi i\u00e7in kuarklar\u0131 birbirlerine ba\u011flar. <\/p>\n
KUARKI BULMAK
\n \u201cFinnegan\u2019\u0131n Uyan\u0131\u015f\u0131\u201d <\/p>\n
Kuark fikrinin temeli, protonla ili\u015fkili k\u0131sa \u00f6m\u00fcrl\u00fc par\u00e7ac\u0131klar\u0131n \u00f6zellikleri \u00fczerine yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalardan do\u011fmu\u015ftur. Elementlerin \u00f6zellikleri \u00fczerine benzer bir \u00e7al\u0131\u015fma, 1896 y\u0131l\u0131nda Dimitri Mendelev\u2019in periodik cetveli olu\u015fturmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonra atom \u00e7ekirde\u011finin ve elektronlar\u0131n ke\u015ffi, Mendelev\u2019in tablosundaki d\u00fczenlili\u011fin, atomlar\u0131n i\u00e7 yap\u0131s\u0131n\u0131 yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymu\u015ftur. \u015eimdi, bir y\u00fczy\u0131l kadar sonra, atom alt\u0131 par\u00e7ac\u0131klar\u0131n aras\u0131ndaki ili\u015fki kal\u0131plar\u0131n\u0131n, bunlar\u0131n i\u00e7 yap\u0131lar\u0131n\u0131 yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz.<\/p>\n
Protonun, atomik \u00e7ekirde\u011fin \u00e7ap\u0131 veya daha k\u00fc\u00e7\u00fck mesafe aral\u0131klar\u0131nda etkili iki temel kuvvetten biri olan g\u00fc\u00e7l\u00fc kuvvet yoluyla birbirleriyle etkile\u015febilen bir \u00e7ok akrabas\u0131 vard\u0131r. Birbirleriyle kuvvetli bir bi\u00e7imde etkile\u015fen bu par\u00e7ac\u0131klara toplu olarak hadronlar ad\u0131 verilir (Yunanca \u201ckuvvetli\u201d anlam\u0131nda). Olduk\u00e7a kararl\u0131 olan protondan ayr\u0131yken, hadronlar\u0131n t\u00fcm\u00fc karars\u0131zd\u0131r. Ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir n\u00f6tron yakla\u015f\u0131k 15 dakika kadar var olabilirken, di\u011fer hadronlar\u0131n olduk\u00e7a k\u0131sa yar\u0131-\u00f6m\u00fcrleri vard\u0131r.<\/p>\n
K\u0131sa \u00f6m\u00fcrl\u00fc hadronlar, sadece laboratuvardaki deneyler sonucu \u00fcretilen yapay \u00fcr\u00fcnler de\u011fildirler. Bunlar ayn\u0131 zamanda, atmosferin y\u00fcksek tabakalar\u0131nda, atomlar\u0131n\u0131n \u00e7ekirdeklerine -uzaydan gelen (genellikle protondan olu\u015fan) y\u00fcksek enerjili par\u00e7ac\u0131klar olan- kozmik \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n \u00e7arpmas\u0131 sonucu, do\u011fal olarak da meydana gelirler. Kozmik \u0131\u015f\u0131n \u00e7arp\u0131\u015fma deneyleri, pion, kaon ve lambda gibi, yar\u0131 \u00f6m\u00fcrleri 10-8 ile 10-10 sn aras\u0131nda de\u011fi\u015fen (ve genellikle Yunan alfabesindeki harflerle isimlendirilen) hadronlara dair ilk kan\u0131tlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun yan\u0131nda, par\u00e7ac\u0131k h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131 kullan\u0131larak yap\u0131lan deneyler, kozmik \u0131\u015f\u0131n \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n kontroll\u00fc ko\u015fullarda taklit edilebilmesini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lm\u0131\u015f ve ortaya \u00e7\u0131kan par\u00e7ac\u0131klar hakk\u0131nda fizik\u00e7ilerin daha sistematik \u00e7al\u0131\u015fmalar yapabilmelerine imkan sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Hadronlara dair bu tip \u00e7al\u0131\u015fmalar sonucunda ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lan ilk bulgular, baz\u0131 hadronlar\u0131n di\u011ferlerinden farkl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6steren ve makroskobik d\u00fcnyada benzeri bulunmayan yeni bir \u00f6zellikti. Bu \u00f6zellik, esasen garip g\u00f6z\u00fcken davran\u0131\u015flara neden oldu\u011fundan, gariplik (strangeness) olarak adland\u0131r\u0131lmaya ba\u015fland\u0131 ve bu \u00f6zelli\u011fe sahip par\u00e7ac\u0131klara da garip par\u00e7ac\u0131klar ad\u0131 verildi. Buraya kadar bahsedilen par\u00e7ac\u0131klardan ne proton ve n\u00f6tron, ne de pion garipli\u011fe sahiptir. Fakat, kaon ve lambda 1 birimlik garipli\u011fe sahipken, sigma denen bir par\u00e7ac\u0131k 2 birim garipli\u011fe sahiptir.<\/p>\n
1960\u2019lar\u0131n ba\u015flar\u0131nda, Amerikal\u0131 Murray Gell-Mann ve \u0130srailli Yuval Ne\u2019eman, birbirlerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak, bilinen hadrolar\u0131, y\u00fcklerine, garipliklerine ve spinlerine (par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n i\u00e7kin a\u00e7\u0131sal momentumu) g\u00f6re s\u0131n\u0131fland\u0131rma \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Sonu\u00e7ta, sekiz par\u00e7ac\u0131kl\u0131 (oktet) ve on par\u00e7ac\u0131kl\u0131 (dekuplet) kal\u0131plar\u0131n bulundu\u011funu fakat bu kal\u0131plar aras\u0131nda bo\u015fluklar oldu\u011funu buldular. Daha sonralar\u0131, bu par\u00e7ac\u0131k gruplar\u0131n\u0131n, SU(3) (\u00dc\u00e7 boyutta \u00f6zel bile\u015fik grup (special unitary group in three dimension)\u2019un k\u0131saltmas\u0131) olarak bilinen matematiksel simetri grubu teorisiyle ili\u015fkilendirebilecekleri anla\u015f\u0131ld\u0131.<\/p>\n
S\u0131n\u0131fland\u0131rmada kullan\u0131lan SU(3) \u015femas\u0131ndaki bo\u015fluklardan biri, negatif y\u00fckl\u00fc ve \u00fc\u00e7 birimlik tuhafl\u0131\u011fa sahip olan yeni bir par\u00e7ac\u0131\u011fa kar\u015f\u0131l\u0131k geldi. Fizik\u00e7iler bu par\u00e7ac\u0131\u011fa omega-eksi (omega-minus) ad\u0131n\u0131 verdiler. Daha sonralar\u0131, 1964 y\u0131l\u0131nda, New York\u2019daki Brookhaven Ulusal Laboratuar\u0131\u2019ndaki bir ara\u015ft\u0131rma grubu, bu teorinin tahminler y\u00fcr\u00fctmek i\u00e7in kullan\u0131labilece\u011fini onaylad\u0131; bu ayn\u0131 zamanda kuark kavram\u0131na giden yolu da a\u00e7m\u0131\u015f oldu.<\/p>\n
SU(3) matemati\u011fi, b\u00fcy\u00fck gruplar\u0131n (oktet ve dekupletlerin), sadece 3 \u00fcyeden olu\u015fan basit bir gruptan yap\u0131l\u0131 olmas\u0131 gerekti\u011fini g\u00f6sterdi. Dolay\u0131s\u0131yla, g\u00f6zlenen hadron gruplar\u0131n\u0131n, \u00fc\u00e7 par\u00e7ac\u0131kl\u0131 gruplardan olu\u015fup olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131 sorusu g\u00fcndeme geldi. Gell-Mann ve ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak bir ba\u015fka Amerikal\u0131 George Zweig, hadronlar\u0131n ger\u00e7ekten de bu tip temel yap\u0131lardan olu\u015ftu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrd\u00fcler. Gell-Mann, James Joyce\u2019un Finnegan’\u0131n Uyan\u0131\u015f\u0131 (Finnegans Wake) isimli kitab\u0131ndan bir al\u0131nt\u0131yla, bunlara kuark ad\u0131n\u0131 verdi.
\nBununla beraber, g\u00f6zlenen hadronlar\u0131 grupland\u0131rmak i\u00e7in kuarklar\u0131n, elektronun sahip oldu\u011fu y\u00fck\u00fcn (e) 1\/3 ve 1\/4’\u00fc kadar kesirli elektrik y\u00fcklerine sahip olmas\u0131 zorunlulu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n
Ondokuzuncu y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Michael Faraday, elektroliz \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda, elektrik y\u00fck\u00fcn\u00fcn daima bir \u201cbirim\u201d y\u00fck\u00fcn tam katlar\u0131 \u015feklinde olmas\u0131 gerekti\u011fini ortaya koymu\u015ftu. J.J. Thomson\u2019un, 1897 y\u0131l\u0131nda, t\u00fcm maddenlerin bilinen ilk temel par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 olan elektronu ke\u015ffetmesi, bu y\u00fck\u00fcn, elektronun y\u00fck\u00fcnden ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131 fikrini uyand\u0131rd\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla ilk ba\u015fta, kuarklar\u0131n b\u00f6yle kesirli y\u00fcklere sahip olmas\u0131 yepyeni bir bulgu olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131 ve baz\u0131 fizik\u00e7ilerin, kuarklar\u0131n ger\u00e7ek par\u00e7ac\u0131klardan ziyade, matematiksel artefaktlar olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmelerine bile neden oldu.
\n1964 y\u0131l\u0131nda bilinen t\u00fcm hadronlar\u0131 yapabilmek i\u00e7in, \u00fc\u00e7 tane kuark gerekliydi. Biz bunlara, y\u00fckleri s\u0131ras\u0131yla (2\/3)e, -(1\/3)e ve -(1\/3)e olan, yukar\u0131 (up, u), a\u015fa\u011f\u0131(down, d) ve tuhaf (strange, s) kuarklar diyoruz. Yukar\u0131 ve a\u015fa\u011f\u0131 kuarklar\u0131n s\u0131f\u0131r tuhafl\u0131\u011f\u0131 varken, tuhaf kuark \u20131 tuhafl\u0131k de\u011ferine sahiptir. Kuarklar\u0131 bir araya toplayarak, \u00bd spinli (duu olan proton, ddu olan n\u00f6tron ve dus olan lambda gibi) veya 3\/2 spinli (sss olan omega gibi) hadronlar\u0131 i\u00e7eren baryonlar\u0131 elde ederiz. Alternatif olarak, bir kuark ve (y\u00fck ve tuhafl\u0131k bak\u0131m\u0131ndan tamamen ters de\u011ferlere sahip olan) kar\u015f\u0131-kuark\u0131 birle\u015ftirerek, mesonlar denen, 0 veya 1 spine sahip hadronlar\u0131 elde edebiliriz. Bunlar, y\u00fckl\u00fc pionlar\u0131 (u kuark ve d kar\u015f\u0131-kuark, veya tersi) ve y\u00fckl\u00fc kaonlar\u0131 (u kuark ve s kar\u015f\u0131-kuark, veya tersi) i\u00e7erirler.
\nKuarklar fikrini, \u00f6zellikle al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndaki kesirli y\u00fckleri nedeniyle oldu\u011fu gibi kabul etmek zordu. O zamana kadar hi\u00e7 kimse, 1\/3e veya 1\/2e y\u00fck ta\u015f\u0131yan par\u00e7ac\u0131klar g\u00f6zlemlememi\u015fti. Ayr\u0131ca, madem di\u011fer par\u00e7ac\u0131klar\u0131n i\u00e7inde yer al\u0131yorlard\u0131, o halde neden proton ve n\u00f6tronun \u00e7ekirdekten f\u0131rlat\u0131lmalar\u0131 gibi, y\u00fcksek enerjili \u00e7arp\u0131\u015fmalarda f\u0131rlat\u0131lm\u0131yorlard\u0131?
\nPROTONUN \u0130\u00c7\u0130NDE
\n Aktif Ar\u0131 Kovanlar\u0131<\/p>\n
Kuarklar\u0131n, proton ve n\u00f6tronlar\u0131n (yani g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131m\u0131zda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z maddeleri olu\u015fturan hadronlar\u0131n) i\u00e7inde bulundu\u011fu fikri, par\u00e7ac\u0131klar\u0131n i\u00e7 yap\u0131lar\u0131n\u0131n derinlemesine incelendi\u011fi deneysel \u00e7al\u0131\u015fmalardan ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Temel prensip, leptonlar denen daha az karma\u015f\u0131kl\u0131kta par\u00e7ac\u0131klar kullanarak, daha karma\u015f\u0131k olan protonun i\u00e7 yap\u0131s\u0131n\u0131n ayd\u0131nlat\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bildi\u011fimiz kadar\u0131yla, leptonlar, belli bir yap\u0131lar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131ndan ve bir nokta gibi davrand\u0131klar\u0131ndan karma\u015f\u0131k de\u011fillerdir. G\u00fc\u00e7l\u00fc kuvvetten etkilenmezler; dolay\u0131s\u0131yla, meydana gelebilecek herhangi bir etkile\u015fim, (y\u00fckl\u00fc par\u00e7ac\u0131klar aras\u0131ndaki) elektromanyetik kuvvet ve (belli \u0131\u015f\u0131maetkinlik bi\u00e7imlerinin temelini olu\u015fturan \u00e7ekirdek kuvveti olan) zay\u0131f kuvvete ba\u011fl\u0131 olarak de\u011ferlendirilebilir.<\/p>\n
Bu deneylerin bir ba\u015fka \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi, ara\u015ft\u0131rmada kullan\u0131lan leptonlar\u0131n y\u00fcksek enerjiye sahip olmalar\u0131d\u0131r. Kuantum teorisi bize bu \u201cpar\u00e7ac\u0131klar\u0131n\u201dayn\u0131 zamanda dalga tabiat\u0131na da sahip olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Bir dalga par\u00e7ac\u0131k yap\u0131s\u0131 s\u00f6z konusu oldu\u011funda, par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n enerjisi ne kadar y\u00fcksekse, ili\u015fkili dalga boyu da o kadar k\u0131sad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n enerjisi ne kadar y\u00fcksekse, ili\u015fkiye ge\u00e7ebilece\u011fi yap\u0131lar da o kadar k\u00fc\u00e7\u00fck olacak, ba\u015fka bir deyi\u015fle, \u00e7ekirdek ara\u015ft\u0131rmas\u0131 da o derecede derin olacakt\u0131r. \u0130lgin\u00e7 olabilecek kadar b\u00fcy\u00fck enerji d\u00fczeylerinde ger\u00e7ekle\u015fen \u00e7arp\u0131\u015fmalar, genellikle protonun yeni par\u00e7ac\u0131klar olu\u015fturmak \u00fczere par\u00e7alanmas\u0131na neden olurlar. Bu tip \u00e7arp\u0131\u015fmalar, bilardo toplar\u0131n\u0131n \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131na benzeyen \u201cesnek\u201d \u00e7arp\u0131\u015fmalardan farkl\u0131, \u201cesnek olmayan\u201d \u00e7arp\u0131\u015fmalard\u0131r. Bu iki etki beraber, derin esnek olmayan sa\u00e7\u0131lma ad\u0131yla an\u0131lan ve leptonlar\u0131n protonun i\u00e7 yap\u0131s\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmak \u00fczere kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 y\u00fcksek enerji deneylerinin yap\u0131lmas\u0131n\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lar.<\/p>\n
1960\u2019lar\u0131n sonunda, California\u2019daki Stanford Do\u011frusal H\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131 Merkezi\u2019nde (Stanford Linear Accelerator Center \u2013 SLAC) \u00e7al\u0131\u015fan fizik\u00e7iler, protonun yap\u0131s\u0131n\u0131 belirlemek \u00fczere, 3 km uzunlu\u011fundaki bir ara\u00e7tan elde ettikleri elektron huzmeleri ile deneyler yapt\u0131lar. Bu deneylerde elektron huzmeleri, negatif y\u00fckl\u00fc elektronlar\u0131n, hidrojende bulunan pozitif y\u00fckl\u00fc protonlar ile elektromanyetik kuvvet arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla etkile\u015fti\u011fi, s\u0131v\u0131 hidrojenden olu\u015fan hedeflere y\u00f6nlendirildi. Saptay\u0131c\u0131lar, sa\u00e7\u0131lan elektronlar\u0131n enerjilerini ve sapma a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7t\u00fcler. Bu \u00f6l\u00e7\u00fcmlerin analizi sonucunda, protonun elektron a\u00e7\u0131s\u0131ndan neye benzedi\u011fi konusunda bir fikir sahibi oldular; bu fikir ayn\u0131 zamanda, proton i\u00e7indeki elektrik y\u00fcklerinin, y\u00fcksek enerjili elektronlarla nas\u0131l etkile\u015fti\u011fini de g\u00f6stermi\u015f oluyordu.
\nElde edilen sonu\u00e7lar, elektronlar\u0131n proton boyutundaki y\u00fck bulutlar\u0131 i\u00e7inden ge\u00e7mekten ziyade, \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck, noktams\u0131 y\u00fck yo\u011funla\u015fmalar\u0131na \u00e7arpt\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6steriyordu. Asl\u0131nda bu \u201cy\u0131\u011f\u0131nlar\u201d, elektronlar\u0131 yollar\u0131ndan sapt\u0131racak ve elektrondan protona b\u00fcy\u00fck miktarlarda enerji ve momentum aktar\u0131m\u0131na neden olacak kadar da yo\u011fundular. Bu bulgular, protonun asl\u0131nda daha k\u00fc\u00e7\u00fck b\u00f6l\u00fcmler veya (Amerikal\u0131 teorisyen Richard Feynmann\u2019\u0131n deyi\u015fiyle) \u201cparton\u201dlar i\u00e7erdi\u011fine dair \u00f6nemli kan\u0131tlard\u0131. Peki ama, bu partonlar, kuarklar m\u0131yd\u0131 acaba?
\nBu ba\u011flant\u0131y\u0131 sa\u011flayabilmek i\u00e7in, partonlar\u0131n y\u00fcklerinin bilinmesi gerekiyordu. Elektronlar partonlarla etkile\u015ftiklerinde, elektromanyetik kuvvet arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla sa\u00e7\u0131l\u0131rlar. Bununla beraber, n\u00f6trinolar y\u00fcks\u00fczd\u00fcr ve sadece zay\u0131f kuvvet yoluyla etkile\u015febilirler. Dolay\u0131s\u0131yla, bu iki tip par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n sa\u00e7\u0131lma miktarlar\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, partonlar\u0131n y\u00fck\u00fc ortaya \u00e7\u0131kar\u0131labilirdi.<\/p>\n
Bu konuda ilk sonu\u00e7lar, Cenevre\u2019deki Avrupa par\u00e7ac\u0131k fizi\u011fi ara\u015ft\u0131rma merkezinde (CERN), Gargamelle denen b\u00fcy\u00fck bir kabarc\u0131k odas\u0131 ile deneyler yapan fizik\u00e7ilerden geldi. Fizik\u00e7iler, Gargamelle\u2019den elde ettikleri n\u00f6trino sonu\u00e7lar\u0131n\u0131, SLAC\u2019dan gelen elektron sonu\u00e7lar\u0131 ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131klar\u0131nda, bu sonu\u00e7lar\u0131n, partonlar\u0131n 1\/3e ve 2\/3e y\u00fckler ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131n\u0131 \u00e7ok g\u00fczel bir bi\u00e7imde ortaya koydu\u011funu g\u00f6rd\u00fcler. Art\u0131k, al\u0131\u015f\u0131lmad\u0131k kesirli elektrik y\u00fcklerine sahip kuarklar\u0131n, proton ve n\u00f6tronlar\u0131n bile\u015fenleri olduklar\u0131 kan\u0131tlanm\u0131\u015ft\u0131.
\n\u201cB\u00dcY\u00dcL\u00dc\u201d ve \u201cALT\u201d
\n Madde ve Kar\u015f\u0131-madde<\/p>\n
Kuarklar\u0131 incelemenin bir ba\u015fka yolu, di\u011fer par\u00e7ac\u0131klar i\u00e7inde aramak yerine onlar\u0131 “yapmakt\u0131r”. Kuarklar, yeni partik\u00fcllerin, \u00f6zellikle kuark-kar\u015f\u0131-kuark \u00e7iftlerinden olu\u015fmu\u015f mezonlar\u0131n olu\u015fmas\u0131yla sonu\u00e7lanan y\u00fcksek enerjili \u00e7arp\u0131\u015fmalarda ortaya \u00e7\u0131karlar. Bununla beraber, kuark olu\u015fturmak i\u00e7in ulan\u0131labilecek \u00f6zellikle ilgin\u00e7 olan bir ba\u015fka yol, elektronlar\u0131n, kar\u015f\u0131-par\u00e7ac\u0131klar\u0131 olan pozitronlarla \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r.
\nBir par\u00e7ac\u0131k, kendisiyle ayn\u0131 k\u00fctleye, fakat y\u00fck\u00fc gibi z\u0131t \u00f6zelliklere sahip kar\u015f\u0131-par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131na rastlad\u0131\u011f\u0131nda, sonu\u00e7 kendi kendine olu\u015fan bir y\u0131k\u0131md\u0131r ve yokolu\u015f (annihilation) olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Par\u00e7ac\u0131k ve kar\u015f\u0131-par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 yok olurken, birle\u015fen k\u00fctleleri foton bi\u00e7iminde enerjiye (veya enerjileri yeterince y\u00fcksekse, Z0 denen bir par\u00e7ac\u0131\u011fa) d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Foton ise, enerji yeni bir par\u00e7ac\u0131k ve kar\u015f\u0131-par\u00e7ac\u0131k olu\u015fumuna yol a\u00e7ana kadar, yaln\u0131zca k\u0131sa bir an i\u00e7in varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr. Olu\u015fan yeni par\u00e7ac\u0131k-kar\u015f\u0131-par\u00e7ac\u0131k \u00e7ifti, yokolu\u015fa u\u011frayan par\u00e7ac\u0131k \u00e7iftiyle ayn\u0131 olmak zorunda de\u011fildir. E\u011fer yeterli enerji varsa, bir elektron-pozitron \u00e7ifti, bir muon-kar\u015f\u0131-muon \u00e7ifti, bir tau-kar\u015f\u0131-tau \u00e7ifti veya herhangi uygun bir kuark-kar\u015f\u0131-kuark \u00e7ifti olu\u015fturabilir.<\/p>\n
1974 y\u0131l\u0131nda, elektron-pozitron yokolu\u015f deneyleri, yeni, daha a\u011f\u0131r, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc bir tip kuark olan ve b\u00fcy\u00fcl\u00fc (varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 baz\u0131 teorik problemlerin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in b\u00fcy\u00fc gibi i\u015flev g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc) olarak adland\u0131r\u0131lan bir kuark\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na dair deliller sa\u011flad\u0131. SLAC\u2019da in\u015fa edilmi\u015f olan bir elektron-pozitron \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131rma makinas\u0131nda yap\u0131lan deneyler, J\/psi olarak adland\u0131r\u0131lan yeni bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koydu. J\/psi, bir b\u00fcy\u00fcl\u00fc kuark\u0131n, anti-kuark\u0131 ile ba\u011flanmas\u0131 sonucu olu\u015fan bir mezondur. \u00c7arp\u0131\u015fan elektron ve pozitronun toplam enerjileri, J\/psi\u2019nin k\u00fctlesini (protonun k\u00fctlesinin 3 kat\u0131 kadar) olu\u015fturmaya yeterli oldu\u011fu takdirde, ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar, detekt\u00f6rlerinden ak\u0131p ge\u00e7en par\u00e7ac\u0131k oran\u0131nda inan\u0131lmaz bir art\u0131\u015f g\u00f6zlediler. Bunlar, karars\u0131z olan J\/psi par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n\u0131n bozunma \u00fcr\u00fcnleriydi.<\/p>\n
J\/psi par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131, Brookhaven laboratuar\u0131nda, y\u00fcksek enerjili protonlar\u0131n berilyum bir hedef ile \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131 sonucu olu\u015fan elektron ve pozitron \u00e7iftlerinin incelendi\u011fi bir ba\u015fka deneyde de ayr\u0131ca ke\u015ffedildi. Buradaki durumda, SLAC\u2019da g\u00f6zlenen s\u00fcrecin tam tersine ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar, J\/psi par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n\u0131, kuark\u0131 ve antikuark\u0131n\u0131n bir elektron-pozitron \u00e7ifti olu\u015fturacak \u015fekilde yok olmas\u0131 sonucunda g\u00f6zlediler.<\/p>\n
Be\u015finci ve daha a\u011f\u0131r, alt denen bir kuark da, benzer bi\u00e7imde, 1977 y\u0131l\u0131nda Illinois Fermilab\u2019daki deneylerde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Burada ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar, y\u00fcksek enerjili protonlar\u0131n bir hedefle \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131 sonucu ortaya \u00e7\u0131kan muon-anti-muon \u00e7iftleri \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131. Bu kez, protondan yakla\u015f\u0131k 10 kat a\u011f\u0131r olan yeni bir par\u00e7ac\u0131k hakk\u0131nda kan\u0131tlar buldular. Bu par\u00e7ac\u0131k, alt kuark\u0131n anti-kuark\u0131 ile ba\u011flanarak olu\u015fturdu\u011fu yeni ve a\u011f\u0131r bir kuark olarak de\u011ferlendirilebilirdi.<\/p>\n
Tuhaf kuark gibi, b\u00fcy\u00fcl\u00fc ve alt kuarklar\u0131n her ikisi de, olu\u015fmalar\u0131na yard\u0131m ettikleri par\u00e7ac\u0131klara verdikleri, kendilerine has baz\u0131 \u00f6zellikleri ta\u015f\u0131yor gibi g\u00f6r\u00fcnmektedirler. \u00d6rne\u011fin, bir b\u00fcy\u00fcl\u00fc kuark ile ba\u015fka bir tipten anti-kuark i\u00e7eren \u201cb\u00fcy\u00fcl\u00fc\u201d mezonlar mevcuttur. Kuarklar, zay\u0131f kuvvet arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bir tipten di\u011ferine d\u00f6n\u00fc\u015febilirler ve en sonunda, alt, b\u00fcy\u00fcl\u00fc ve garip kuarklar\u0131n t\u00fcm\u00fc, g\u00fcndelik hayatta kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan maddelerde, u ve d kuarklara bozunurlar. <\/p>\n
RENKL\u0130 KUARKLAR
\n Protonun \u0130\u00e7indeki Yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131<\/p>\n
Elektron-pozitron \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131 sonucunda bu \u015fekilde kuarklar\u0131n ve antikuarklar\u0131n olu\u015fturulmas\u0131, kuarklar\u0131n bir ba\u015fka \u00f6zelli\u011fini de ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Elektron-pozitron yokolu\u015funda bir par\u00e7ac\u0131k-anti-par\u00e7ac\u0131k \u00e7ifti olu\u015fma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131, par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n y\u00fck\u00fcn\u00fcn karesine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, kuark ve antikuarklar\u0131 i\u00e7eren par\u00e7ac\u0131klar olan hadronlar\u0131n \u00fcretilebilme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n, muon ve anti-muon \u00e7iftlerinin \u00fcretilebilme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131na oran\u0131, bir muonun, basit\u00e7e e olarak g\u00f6sterilebilen y\u00fck\u00fcn\u00fcn b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6re, t\u00fcm kuark tiplerinin y\u00fcklerini yans\u0131tmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Buradan yola \u00e7\u0131k\u0131larak yap\u0131lan deneyler, hadronlar\u0131n, kuark tipleri ve y\u00fckleri \u00fczerinden yap\u0131lan hesaplamalar sonucu ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 beklenen orandan 3 kat daha fazla bir oranda olu\u015ftuklar\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi. Bu durum, kuarklar\u0131 birbirinden ay\u0131ran bir ba\u015fka \u00f6zelli\u011fin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi; \u00f6yle ki, her kuark tipi, \u00fc\u00e7 ayr\u0131 durumda bulunmal\u0131yd\u0131. I\u015f\u0131\u011f\u0131n ana renklerine atfen, bu \u00f6zelli\u011fe renk ad\u0131 verildi ve bildi\u011fimiz renklerle herhangi bir ili\u015fkisi olmamas\u0131na ra\u011fmen, kuarklar\u0131n bu \u00fc\u00e7 durum de\u011feri, k\u0131rm\u0131z\u0131, ye\u015fil ve mavi olarak adland\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n
Kuarklar\u0131n bu \u00f6zelli\u011fine dair bir ba\u015fka kan\u0131t da, \u00fc\u00e7 adet tuhaf kuark (sss) i\u00e7eren omega-eksi par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131ndan geldi. Derin elastik olmayan sa\u00e7\u0131lma deneylerinin de g\u00f6sterdi\u011fi gibi, kuarklar\u0131n \u00bd\u2019lik bir i\u00e7sel spini vard\u0131r. Bununla beraber, omega-eksi par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n\u0131n spini 3\/2\u2019dir ki, bu durum, par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 olu\u015fturan \u00fc\u00e7 s kuark\u0131n, ayn\u0131 do\u011frultuya y\u00f6nelmi\u015f spinleri oldu\u011fu anlam\u0131na gelir. Bu bir sorun ortaya \u00e7\u0131kar\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc kuantum kuram\u0131n\u0131n bir Pauli\u2019nin D\u0131\u015flama \u0130lkesi olarak bilinen sonucu uyar\u0131nca, spinleri ayn\u0131 olan par\u00e7ac\u0131klar,ayn\u0131 uzay b\u00f6lgesinde, ayn\u0131 y\u00f6ne do\u011fru olan spinlerle beraber bulunamazlar. Bu durum omega-eksi i\u00e7in ancak, kuarklar\u0131n bir ba\u015fka \u00f6zellik a\u00e7\u0131s\u0131ndan farkl\u0131 olmalar\u0131 durumunda ger\u00e7ekle\u015fir ki bu \u00f6zellik \u201crenk\u201dtir.<\/p>\n
Bu renk \u00f6zelli\u011fi sadece kuarklara hast\u0131r ve g\u00fc\u00e7l\u00fc kuvvetin k\u00f6keninde yer ald\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Elektronlar gibi leptonlar, renk \u00f6zelli\u011finden yoksundurlar ve g\u00fc\u00e7l\u00fc kuvvetten etkilenmezler. Kuarklar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu daha karma\u015f\u0131k par\u00e7ac\u0131klar-baryon ve mezonlar- da renk \u00f6zelli\u011finden yoksundurlar. Fakat, bir par\u00e7ac\u0131k i\u00e7erisinde renkli kuarklarla, di\u011fer par\u00e7ac\u0131klardaki renk \u00f6zelliklerinden etkilenmek a\u00e7\u0131s\u0131ndan yeterince yak\u0131nla\u015ft\u0131klar\u0131nda kuvvetli bir bi\u00e7imde etkile\u015firler.
\nHadronlar\u0131n i\u00e7erdikleri kuarklar\u0131n ve antikuarklar\u0131n renkleri birbirlerini n\u00f6tralize ederler. Bu n\u00f6tralizasyon, elektronlar\u0131n negatif y\u00fcklerinin atomu olu\u015fturmak \u00fczere protonun pozitif y\u00fckleri ile dengelenmesi gibi de\u011fil, tamamen bir n\u00f6tralizasyondur. Proton gibi bir baryon, her biri farkl\u0131 renkte 3 kuark i\u00e7erir (k\u0131rm\u0131z\u0131, ye\u015fil ve mavi). Mezon, uygun anti-renkte (\u00f6rne\u011fin anti-k\u0131rm\u0131z\u0131, buna, k\u0131rm\u0131z\u0131n\u0131n tamamlay\u0131c\u0131s\u0131 olan siyan mavisi diyebiliriz) bir antikuarkla ba\u011fl\u0131 halde tek renkte bir kuark i\u00e7erir (\u00f6rne\u011fin k\u0131rm\u0131z\u0131).<\/p>\n
Renk, g\u00fc\u00e7l\u00fc kuvvetin kuantum torisi olan kurantum kromodinami\u011finin anahtar bile\u015fenlerinden biridir. Bu teoride, elektrik y\u00fck\u00fcn\u00fcn elektromanyetizman\u0131n kayna\u011f\u0131 olmas\u0131 gibi, renk y\u00fck\u00fc de g\u00fc\u00e7l\u00fc kuvvetin kayna\u011f\u0131d\u0131r. Dahas\u0131, renkli kuarklar etkile\u015fti\u011finde, g\u00fc\u00e7l\u00fc kuvveti ta\u015f\u0131yan par\u00e7ac\u0131klar olan gluonlar\u0131 de\u011fi\u015f toku\u015f ederler. Bu, kuantum seviyesinde g\u00fcc\u00fc fotonlar\u0131n ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 elektromanyetizm ile benzerdir. \u00d6nemli bir fark, fotonlar\u0131n elektrik y\u00fck\u00fc ta\u015f\u0131mamalar\u0131na ra\u011fmen, gluonlar\u0131n renk bile\u015fenleri ta\u015f\u0131malar\u0131 ve bir kuarktan di\u011ferine ge\u00e7tiklerinde, kuarklar\u0131n renklerini de\u011fi\u015ftirmeleridir. Bu \u00f6zelli\u011fin, kuarklar\u0131n aralar\u0131ndaki mesafenin artmas\u0131yla, g\u00fc\u00e7l\u00fc kuvvet etkile\u015fiminin de artmas\u0131 gibi ilgin\u00e7 sonu\u00e7lar\u0131 vard\u0131r. Y\u00fcksek enerji \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131 hi\u00e7bir kuark\u0131 par\u00e7ac\u0131klar\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131karamam\u0131\u015ft\u0131r. Bunun yerine, bir \u00e7arp\u0131\u015fma s\u0131ras\u0131nda enerji, kuark-antikuark \u00e7iftleri (b\u015fka bir deyi\u015fle mezonlar) halinde maddele\u015fir ve kozmik \u0131\u015f\u0131n \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131nda g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, par\u00e7ac\u0131k p\u00fcsk\u00fcrmelerine neden olur.<\/p>\n
KUARK DEN\u0130Z\u0130
\n \u0130\u00e7erideki Kaynayan D\u00fcnya<\/p>\n
Derin esnek olmayan \u00e7arp\u0131\u015fma ve elektron-pozitron yokolu\u015f deneyleri sadece protonlar\u0131n i\u00e7inde gluonlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 onaylamakla kalmam\u0131\u015f, ayr\u0131ca kuantum kromodinami\u011fi kuram\u0131n\u0131n ge\u00e7erlili\u011fini de ortaya koymu\u015ftur. \u00d6rne\u011fin, SLAC\u2019da Gargamel ile yap\u0131lan ilk deneyler, protonun etraf\u0131nda hareket eden kuark\u0131n ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 momentumun \u00f6l\u00e7\u00fclmesi \u00fczerineydi. Sonu\u00e7lar, kuarklar\u0131n sadece momentumun yar\u0131s\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve protonun i\u00e7ine g\u00f6m\u00fcl\u00fc ba\u015fka \u201cparton\u201dlar bulunmas\u0131 gerekti\u011fini g\u00f6steriyordu.<\/p>\n
Bu di\u011fer partonlar sadece gluonlar\u0131 de\u011fil, bir gluondan yine bir gluona d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm s\u0131ras\u0131nda bir an i\u00e7in varolabilen kuark-antikuark \u00e7iftlerini de i\u00e7erir. Dolay\u0131s\u0131yla protonlar, gluon a\u011f\u0131 i\u00e7ine g\u00f6m\u00fclm\u00fc\u015f \u00fc\u00e7 \u201cvalans kuark\u0131\u201dn\u0131 ve bir k\u0131sa \u00f6m\u00fcrl\u00fc (efemeral) kuark-antikuark \u201cdenizi\u201d i\u00e7erir. 1980\u2019lerde, CERN\u2019de yap\u0131lan detayl\u0131 y\u00fcksek enerjili n\u00f6trino \u0131\u015f\u0131n\u0131 deneylerinde, fizik\u00e7iler antikuarklar\u0131n bile varl\u0131klar\u0131n\u0131 tespit ederek, protonun i\u00e7indeki farkl\u0131 s\u0131n\u0131flara ait par\u00e7ac\u0131klar\u0131n derin esnek olmayan \u00e7arp\u0131\u015fmalara katk\u0131 yapma yollar\u0131n\u0131 ortaya koyabilmi\u015flerdir.<\/p>\n
G\u00fc\u00e7l\u00fc kuvvetin, kuarklar\u0131n protondan \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 engelledi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclse de, deneylerde, tek bir enerjetik kuark\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc kuvvetin etkisinden kurtulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken maddele\u015fmesi \u015feklinde meydana gelen par\u00e7ac\u0131k p\u00fcsk\u00fcrmeleri veya \u201cjetleri\u201d tespit edilmi\u015ftir. 1979\u2019da Hamburg\u2019daki Alman Par\u00e7ac\u0131k Fizi\u011fi Merkezi DESY\u2019deki fizik\u00e7iler, bu jetlerin kuarklar kadar, gluonlara da ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu ke\u015ffettiler. Bu deneylerde, bir elektron ve pozitron, biri bir elektronun foton yayd\u0131\u011f\u0131 gibi gluon yayan bir kuark-anti-kuark \u00e7ifti olu\u015fturacak \u015fekilde yokolmu\u015ftur. Kuark, anti-kuark ve gluonun her biri, karakteristik \u00fc\u00e7l\u00fc jet olay\u0131n\u0131 olu\u015fturan par\u00e7ac\u0131k sa\u00e7\u0131lmalar\u0131 \u00fcretmektedirler.<\/p>\n
Protonun i\u00e7indeki bu kaynayan d\u00fcnyay\u0131 ke\u015ffetmek \u00fczere en son deneyler, DESY\u2019de, protonlarla elektronlarla kafa kafaya \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan yeni bir makine olan HERA arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir. \u00d6ncekilerden daha y\u00fcksek \u00e7arp\u0131\u015fma enerjileri sayesinde HERA ile yap\u0131lan deneyler, protonun \u015fimdiye kadar oldu\u011fundan \u00e7ok daha derin olarak incelenmesini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Fermilab\u2019daki fizik\u00e7iler ise, alt\u0131nc\u0131 (top) kuark\u0131 ke\u015ffedebilmek umuduyla, proton ve anti-protonlar aras\u0131ndaki \u00e7ok y\u00fcksek enerjili \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131 incelemektedirler. Kuark ve lepton teorilerinin alt\u0131nda yatan simetri ve bunlar\u0131n etkile\u015fimleri, -(1\/3)e y\u00fcke sahip alt kuarka e\u015flik eden +(2\/3)e y\u00fckl\u00fc bir a\u011f\u0131r kuarkla beraber, alt\u0131 kuark bulundu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrmektedir. Bu kuark\u0131n bulunmas\u0131, proton ve bir \u00e7ok egzotik akrabas\u0131nda bulunan kuarklar\u0131n tuhaf d\u00fcnyas\u0131na dair incelemelerimizdeki \u00f6nemli kay\u0131p halkay\u0131 bize g\u00f6sterebilir.<\/p>\n
\u0130LER\u0130 OKUMA:<\/p>\n
The Hunting of the Quark, M. Riordan (Simon and Schuster, 1987): Kuarklar\u0131n ke\u015ffinin tarih\u00e7esi ve \u00f6zellikle SLAC\u2019daki deneyler hakk\u0131nda.<\/p>\n
The Cosmic Onion, F.E. Close (Heinemann Educational, 1983): Kuarklar\u0131n temel fikri hakk\u0131nda iyi bir giri\u015f kitab\u0131.<\/p>\n
Spaceship Neutrino, C. Sutton (CUP, 1992): N\u00f6trino deneylerinin proton hakk\u0131nda nas\u0131l bilgi verdi\u011fini anlat\u0131yor.<\/p>\n
The Experimental Foundations of Particle Physics, R.N. Cahn ve G. Golhaber (CUP, 1989): \u00d6nemli ke\u015fifleri anlatan makalelerin, 30 May\u0131s 1992 tarihli New Scientist\u2019de de yay\u0131nlanan \u201cTurning the proton inside out\u201d, N. Harnew ve C. Sutton da dahil olmak \u00fczere t\u0131pk\u0131bas\u0131mlar\u0131 ve DESY\u2019deki HERA adl\u0131 makinede yap\u0131lan yeni deneyler bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Acaba maddenin temel yap\u0131ta\u015flar\u0131 nelerdir? Bir zamanlar bilimciler, atomun b\u00f6l\u00fcnemez oldu\u011funu kabul ediyorlard\u0131 fakat, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk birka\u00e7 on y\u0131l\u0131 i\u00e7inde, atomlar\u0131n, n\u00f6tron, proton ve elektronlardan m\u00fcte\u015fekkil oldu\u011fu ke\u015ffedildi. Elektronlar ba\u015flang\u0131\u00e7ta ger\u00e7ekten de \u201ctemel\u201d gibi g\u00f6z\u00fckseler de, 1960\u2019larda fizik\u00e7iler, proton ve n\u00f6tronlar\u0131n, kuark denen daha k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7ac\u0131klardan kurulu oldu\u011funu fark ettiler. Par\u00e7ac\u0131k fizik\u00e7ileri \u015fimdilerde, temel …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[2230,3992,2134,7120,7119,7122,2139,7121,2138],"class_list":["post-2962","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-atom","tag-elektroliz","tag-elektron","tag-kozmik-isin","tag-kuarklarin-dunyasi","tag-notralizasyon","tag-notron","tag-partonlar","tag-proton"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2962","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2962"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2962\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2962"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2962"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2962"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}