\u0130\u00e7inde bulundu\u011fumuz y\u00fczy\u0131l\u0131n bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, Hint D\u00fcnyas\u0131n\u0131n, \u00f6zellikle 6., 7., 9. ve 12. y\u00fczy\u0131llarda matematik ve astronomide bilimsel bak\u0131mdan \u00fcst\u00fcn d\u00fczeyde ilgin\u00e7 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Eserleriyle adlar\u0131 zaman\u0131m\u0131za kadar gelebilen Hint bilginleri, bilim tarihinde kendilerini etkin bir bi\u00e7imde g\u00f6stermektedirler. Bunlardan; belirtti\u011fimiz y\u00fczy\u0131llar i\u00e7inde ya\u015fam\u0131\u015f olan, Hint matematik\u00e7ilerinden; Brahmagupta (598 -660), Aryahatha (6. y\u00fczyil), Mahavira (9. y\u00fczyil) ve Bhaskara’n\u0131n (1114-1158) adlar\u0131n\u0131 belirtebiliriz. <\/p>\n
ESK\u0130 H\u0130NTL\u0130LER’DE TR\u0130GONOMETR\u0130<\/p>\n
\u0130\u00e7inde bulundu\u011fumuz y\u00fczy\u0131l\u0131n bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, Hint D\u00fcnyas\u0131n\u0131n, \u00f6zellikle 6., 7., 9. ve 12. y\u00fczy\u0131llarda matematik ve astronomide bilimsel bak\u0131mdan \u00fcst\u00fcn d\u00fczeyde ilgin\u00e7 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Eserleriyle adlar\u0131 zaman\u0131m\u0131za kadar gelebilen Hint bilginleri, bilim tarihinde kendilerini etkin bir bi\u00e7imde g\u00f6stermektedirler. Bunlardan; belirtti\u011fimiz y\u00fczy\u0131llar i\u00e7inde ya\u015fam\u0131\u015f olan, Hint matematik\u00e7ilerinden; Brahmagupta (598 -660), Aryahatha (6. y\u00fczyil), Mahavira (9. y\u00fczyil) ve Bhaskara’n\u0131n (1114-1158) adlar\u0131n\u0131 belirtebiliriz. <\/p>\n
Kaynaklar; Hintli matematik\u00e7ilerin, \u00f6zellikle trigonometri konusundaki bilgileri, m\u00fcspet \u015fekilde zenginle\u015ftirmi\u015f olduklar\u0131n\u0131 ve Mezopotamya temelli bilgileri, zaman\u0131n bilim dili olan Sanskrit\u00e7e ve Pevlevice’den yap\u0131lan terc\u00fcmeler yoluyla, 8. y\u00fczy\u0131l ortalar\u0131ndan itibaren \u0130slam D\u00fcnyas\u0131na intikal etmi\u015f oldu\u011funu belirtir. <\/p>\n
ESK\u0130 MISIRLILAR’DA TR\u0130GONOMETR\u0130<\/p>\n
\u0130nceleyebildi\u011fimiz kaynaklar; M\u0131s\u0131r matemati\u011finde seked ve sek kelimelerinin, bir a\u00e7\u0131n\u0131n kotanjant\u0131na denk anlam ifade etmesinden hareket ederek, trigonometrinin, ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 eski M\u0131s\u0131rl\u0131lara kadar g\u00f6t\u00fcrmenin gerekti\u011fini belirtir. bu konuda Ayd\u0131n Say\u0131l\u0131 “M\u0131s\u0131rl\u0131lar’da ve Mezopotamyal\u0131lar’da Matematik, Astronomi ve T\u0131p” adl\u0131 eserinde \u015funlar\u0131 yazar: M\u0131s\u0131r’da seked d\u0131\u015f\u0131nda, bu konuda herhangi bir geli\u015fmeye \u015fahit olmuyoruz. Seked’e benzeyen ya da onunla ayn\u0131 olan bir kavramla “Mezopotamya Matemati\u011finde” de kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lmakta oldu\u011fu ve trigonometrinin ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 M\u0131s\u0131rl\u0131lara g\u00f6t\u00fcrmek isabetli d\u00fc\u015f\u00fcnce say\u0131lmaz. “M\u0131s\u0131r Geometrisinin”, “Do\u011fru Geometrisi” olarak vas\u0131f ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirterek, m\u00fc\u015fterik Gandz’a atfen de M\u0131s\u0131r’da “A\u00e7\u0131 Geometrisinin” mevcut olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir.<\/p>\n
ESK\u0130 YUNAN’DA TR\u0130GONOMETR\u0130<\/p>\n
Trigonometri’de: “Herhangi bir \u00fcgende, dik kenarlar\u0131n kareleri toplam\u0131, hipoten\u00fcs\u00fcn karesine e\u015fittir” \u015feklinde temel bir teorem vard\u0131r. Bu teoremin ad\u0131 Pisagor teoremi olarak bilinir. Ger\u00e7ekte; bu teoremin varl\u0131\u011f\u0131, Pisagor’dan ortalama 2000 y\u0131l kadar \u00f6nceleri, Eski M\u0131s\u0131r ile Mezopotamyal\u0131lar taraf\u0131ndan Babil \u00e7a\u011f\u0131nda bilinmekte idi. Mezopotamyal\u0131lar, bu teoremin, hem \u00f6zel hem de genel \u015feklini biliyorlard\u0131. Bilim tarihi eserleri; Thales’in, Pisagor ve \u00d6klid’in, eski M\u0131s\u0131r ve Babil y\u00f6relerini uzun y\u0131llar dola\u015fm\u0131\u015f olduklar\u0131n\u0131 belirttikleri gibi, bu bilginlerin temel matematik bilgilerini, M\u0131s\u0131r ve Babil’den elde etmi\u015f olduklar\u0131n\u0131 belirtir. <\/p>\n
MEZOPOTAMYALILAR’DA TR\u0130GONOMETR\u0130<\/p>\n
Kaynaklar, Mezopotamyal\u0131lar’da, temelinde geometri bulunan, bug\u00fcnk\u00fc trigonometri cetvellerinin ilkel bir \u00f6rne\u011fiyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lmakta oldu\u011funu, ve Hipparchos’un trigonometri \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n, ilkel ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131n “Mezopotamya Matemati\u011fine” kadar geri gitmesinin m\u00fcmk\u00fcn say\u0131labilecec\u011fini belirtmektedir. Ayd\u0131n Say\u0131l\u0131, yukarda ad\u0131 ge\u00e7en eserinde bu konuda geni\u015f bilgi verdikten sonra, “Trigonometri tarihinin, Embriyolojik Men\u015feinin Mezopotamyal\u0131lar’a kadar geri gitti\u011fini ve Mezopotamyal\u0131lar’dan, Hipparchos’un bu y\u00f6nden etkilenmi\u015f olduklar\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrebilir” der. <\/p>\n
TR\u0130GONOMETR\u0130N\u0130N AVRUPA’DA G\u00d6R\u00dcLMES\u0130<\/p>\n
8. ile 15.y\u00fczy\u0131l T\u00fcrk – \u0130slam D\u00fcnyas\u0131 matematik ve astronomi bilginlerinin haz\u0131rlad\u0131klar\u0131 eserlerin hepsinde, bug\u00fcnk\u00fc trigonometrinin temel bilgileri vard\u0131. Bu durumda; bu devir T\u00fcrk – \u0130slam D\u00fcnyas\u0131’n\u0131n \u00fcnl\u00fc matematik ve astronomi bilginlerinden, Sabit bin Kurra, Beyruni, Ebu’l Vefa, Ali Ku\u015f\u00e7u ile \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131na ait ilgili eserlerin as\u0131llar\u0131 ya da terc\u00fcmeleri, Johann M\u00fcller ve \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131 ile kendisinden \u00f6nce ve sonra gelen Avrupal\u0131 matematik\u00e7ilerin g\u00f6zlerinden ka\u00e7m\u0131\u015f olmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez.<\/p>\n
Johann M\u00fcller 8. ile 15. y\u00fczy\u0131l Do\u011fu bilim d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u00fcnl\u00fc yazma eserleri ile zengin bir kataloga sahip olan ba\u015fta Vatikan ile di\u011fer Avrupa k\u00fct\u00fcphanelerinden elde ettikleri, do\u011fu bilim d\u00fcnyas\u0131ndan intikal etmi\u015f matematik ve astronomi ile ilgili eserlerin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 incelemi\u015f ve zaman\u0131n\u0131n bilim dili olan Latince’ye \u00e7evirmi\u015flerdir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n sonunda De Triangulis Amnimodis Libri V. adl\u0131 bir kitap yay\u0131nlam\u0131\u015flard\u0131r. Bu kitap, yukarda s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz d\u00fczlem ve k\u00fcresel trigonometri konular\u0131n\u0131 kapsayan Latince bir eserdir. Johann M\u00fcller’in bu eseri de, \u00f6l\u00fcm\u00fcnden 57 y\u0131l sonra, yani 1533 y\u0131l\u0131nda Nurnberg’te yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131rBu durumda, Johann M\u00fcller’in, El-Battani’den taklid edilmi\u015f denilen eser, kendisinin \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra gelen \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131 bile, 57 y\u0131l anlamakta g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ekmi\u015f olduklar\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. El-Battani ve Ebu’l Vefa’dan 500 y\u0131l kadar sonra, trigonometri ile ilgili bilgiler; Avrupa’da, Johann M\u00fcller ve \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131n\u0131n eserleri ile 1533 y\u0131l\u0131ndan itibaren g\u00f6r\u00fclmeye ve yayg\u0131nla\u015fmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k olarak ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. <\/p>\n
\u0130SLAM D\u00dcNYASI’NDA TR\u0130GONOMETR\u0130<\/p>\n
\u0130\u00e7inde bulundu\u011fumuz y\u00fczy\u0131lda yap\u0131lan bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar g\u00f6stermi\u015ftir ki; trigonometriye ait temel bilgiler, 8. ile 16. y\u00fczy\u0131l \u0130slam D\u00fcnyas\u0131 matematik\u00e7ileri taraf\u0131ndan ortaya konulmu\u015f ve belli bir noktaya kadar da geli\u015ftirilmi\u015ftir. Bunun nedenini, \u015fu \u015fekilde a\u00e7\u0131klamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bilindi\u011fi gibi, 8. ile 16. y\u00fczy\u0131lda \u0130slam D\u00fcnyas\u0131’n\u0131n hemen her y\u00f6resinde astronomi (g\u00f6kbilim) \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve bunun sonucu olarak da, yo\u011fun bir rasathane (g\u00f6zlemevi) kurma \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 vard\u0131. Bu rasathanelerdeki bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalarda, astronomiye yard\u0131mc\u0131 olarak, trigonometri kullan\u0131lmaktayd\u0131.<\/p>\n
Astronominin temelini te\u015fkil eden k\u00fcresel astronomi, do\u011frudan do\u011fruya, k\u00fcresel trigonometrinin astronomiye uygulanmas\u0131ndan do\u011fmu\u015ftur. Gezegen ve uydu ile y\u0131ld\u0131zlar\u0131n g\u00f6kk\u00fcresindeki yerleri (koordinatlar\u0131) ve hareketleri ile ilgili hesaplamalar; k\u00fcresel \u00fc\u00e7genin, k\u00fcresel trigonometriye uygulanmas\u0131yla elde edilebilmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla, o devir \u0130slam D\u00fcnyas\u0131’nda, Trigonometri m\u00fcstakil bir bilim haline gelmi\u015f ve olduk\u00e7a geli\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n
8. ile 16. y\u00fczy\u0131l \u0130slam D\u00fcnyas\u0131 matematik ve astronomi bilginlerinin haz\u0131rlam\u0131\u015f olduklar\u0131 “Ziyc” adl\u0131 eserin hepsinde, bug\u00fcnk\u00fc trigonometrinin temel bilgileri, ilk olarak ortaya konulmu\u015ftur. Gene bu devir \u0130slam D\u00fcnyas\u0131 bilginleri, Batlamyos’un (Claidius ptolemeios 85-160) \u00fcnl\u00fc eseri, de\u011fi\u015fik tarihlerde de\u011fi\u015fik matematik ve astronomi bilginleri taraf\u0131ndan m\u0131c\u0131st\u0131 (almagesti) ad\u0131yla \u015ferh edilmi\u015ftir. Bu \u015ferhlerde de, yer yer trigonometri bilgileri zenginle\u015ftirilip geli\u015ftirildi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u0130\u00e7inde bulundu\u011fumuz y\u00fczy\u0131l\u0131n bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, Hint D\u00fcnyas\u0131n\u0131n, \u00f6zellikle 6., 7., 9. ve 12. y\u00fczy\u0131llarda matematik ve astronomide bilimsel bak\u0131mdan \u00fcst\u00fcn d\u00fczeyde ilgin\u00e7 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Eserleriyle adlar\u0131 zaman\u0131m\u0131za kadar gelebilen Hint bilginleri, bilim tarihinde kendilerini etkin bir bi\u00e7imde g\u00f6stermektedirler. Bunlardan; belirtti\u011fimiz y\u00fczy\u0131llar i\u00e7inde ya\u015fam\u0131\u015f olan, Hint matematik\u00e7ilerinden; Brahmagupta (598 -660), Aryahatha (6. y\u00fczyil), Mahavira …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1404,1403],"tags":[3416,2831,7258,7243,7213,7377],"class_list":["post-3158","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-matematik-odevleri","category-odevler","tag-ali-kuscu","tag-astronomi","tag-johann-muller","tag-oklid","tag-pisagor-teoremi","tag-trigonometrinin-tarihi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3158","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3158"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3158\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3158"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3158"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3158"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}