Genetik bilimciler i\u00e7in heyecan verici g\u00fcnlerin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemde bulunmaktay\u0131z. Bunun en \u00f6nemli nedeni ku\u015fkusuz \u0130nsan genom Projesinin tamamlanmas\u0131na tan\u0131k olmam\u0131zd\u0131r. DOE (Amerikan Enerji Dairesi) ve NIH (Ulusal Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc) gibi Amerikan kurumlar\u0131 taraf\u0131ndan resmi olarak 1990 ‘da ba\u015flat\u0131lan projeye bu kurumlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda \u00e7e\u015fitli \u00fclkeler (Avustralya, Brezilya, Kanada, \u00c7in, Danimarka, Fransa, Almanya, \u0130ngiltere, \u0130srail, \u0130talya, Japonya, Hollanda, Kore, Meksika, Rusya, \u0130sve\u00e7) ve Celera, IBM, Compaq, Dupond gibi firmalar da kat\u0131lm\u0131\u015f ve ortalama y\u0131lda 200 milyon dolarl\u0131k bir b\u00fct\u00e7e ile desteklenmi\u015ftir.
\n \u0130nsan Genom Projesi 100.000 oldu\u011fu tahmin edilen insan genlerinin yap\u0131lar\u0131n\u0131n, genomdaki yerlerinin ve fonksiyonlar\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131labilmesi i\u00e7in insan genomunu olu\u015fturan 3 milyar baz\u0131n diziliminin belirlenmesi i\u00e7in ba\u015flat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu proje ile ger\u00e7ekle\u015ftirilmek istenen temel hedefler insan genomunun ayr\u0131nt\u0131l\u0131 analizinin yap\u0131lmas\u0131n\u0131n yan\u0131s\u0131ra; <\/p>\n
\u00c7e\u015fitli model organizmalar\u0131n (Drosophila melanogaster – meyva sine\u011fi, Caenorbabditis elegans – bir nematod, Escherichia coli – bakteri, Saccharomyces cerevisiae- maya, Arabidopsis thaliana – tere bitkisi) genetik haritalar\u0131n\u0131n ve n\u00fckleotid diziliminin yap\u0131lmas\u0131,
\n 4000 ‘den fazla genetik hastal\u0131\u011f\u0131n molek\u00fcler temelinin anla\u015f\u0131lmas\u0131 ve tedavisi,
\n Genom bilgilerinin toplanmas\u0131 ve da\u011f\u0131t\u0131m\u0131,
\n Konunun etik, yasal, ve sosyal yanlar\u0131n\u0131n ortaya konmas\u0131 ve gerekli tedbirlerin al\u0131nmas\u0131,
\n Genom haritalamalar\u0131 i\u00e7in gerekli teknolojinin geli\u015ftirilmesi ve transferi olarak belirlenmi\u015ftir.
\n Projenin geli\u015fim s\u00fcreci i\u00e7inde, 22. insan kromozomunun haritalanmas\u0131n\u0131n Aral\u0131k 1999 ‘da, Drosophila melanogaster ‘in Mart 2000 ‘de, Nisan 2000 ‘de 5., 16.,19. ve May\u0131s 2000 ‘de 21. insan kromozomlar\u0131n\u0131n haritalanmas\u0131n\u0131n tamamlanmas\u0131 izlemi\u015ftir. Haziran 2000 ‘de d\u00f6nemin ABD ba\u015fkan\u0131 Clinton ‘un insan genom haritas\u0131n\u0131n %90 ‘\u0131ndan fazlas\u0131n\u0131n tamamland\u0131\u011f\u0131n\u0131 duyurmas\u0131n\u0131 takiben i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z g\u00fcnlerde, planland\u0131\u011f\u0131ndan iki y\u0131l \u00f6nce insan genomunun kaba haritas\u0131n\u0131n tamamen yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece insan\u0131n sa\u00e7 renginden, boy uzunlu\u011funa, \u00e7e\u015fitli hastal\u0131klara yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndan, zeka d\u00fczeyine kadar t\u00fcm \u00f6zelliklerinin \u015fifresini ta\u015f\u0131yan kal\u0131tsal materyalindeki (DNA) genetik bilginin temelini olu\u015fturan n\u00fckleotidlerinin dizilimi belirlenmi\u015ftir. Bu temel bilginin ortaya konulmas\u0131n\u0131 takiben tamamlanacak a\u015famalar \u015f\u00f6yle s\u0131ralanabilir:
\n 1) \u0130nsan genomundaki bireysel farkl\u0131l\u0131klar\u0131n bulunmas\u0131: Elde edilen veriler DNA bilgisinin %99 ‘undan fazlas\u0131n\u0131n t\u00fcm insanlar i\u00e7in ortak oldu\u011funu ortaya koymu\u015ftur. DNA ‘n\u0131n n\u00fckleotid dizilimindeki \u00e7e\u015fitlili\u011fin belirlenmesi ile bireyler aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131klar, kanser, diyabet, \u00e7e\u015fitli dola\u015f\u0131m ve mental hastal\u0131klar gibi birden fazla genin etkili oldu\u011fu hastal\u0131klar\u0131n genetik temelleri anla\u015f\u0131labilecektir.
\n 2) Halihaz\u0131rda DNA tan\u0131s\u0131 yap\u0131labilen Alzheimer, Kistik fibroziz, Duchenne kas erimesi, hemofili, fenilketon\u00fcri, orak h\u00fccre anemisi, Akdeniz anemisi, \u00e7e\u015fitli kanser t\u00fcrleri (meme, kolon, ovaryum) gibi hastal\u0131klara ilaveten 4000 ‘den fazla oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen genetik hastal\u0131\u011f\u0131n tan\u0131s\u0131 i\u00e7in test sistemlerinin olu\u015fturulmas\u0131.
\n 3) Haritalanan genlerin fonksiyonlar\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131labilmesi: Kullan\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015f olan DNA \u00e7ipleri yoluyla gen \u00fcr\u00fcnlerinden (mRNA, proteinler) yararlanarak genomda fonksiyonu bilinmeyen gen dizilerine fonksiyon bulunmas\u0131na olanak veren mikrodizilim (microarray) teknolojisinin h\u0131z kazanmas\u0131.
\n 4) Farkl\u0131 canl\u0131 gruplar\u0131 aras\u0131nda genomun n\u00fckleotid diziliminin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131: \u0130nsanda gen ve gen kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmayan DNA dizilerinin anla\u015f\u0131lmas\u0131 i\u00e7in farkl\u0131 canl\u0131 gruplar\u0131n\u0131n genom haritalar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131ndan yararlan\u0131l\u0131r. Ayr\u0131ca farkl\u0131 t\u00fcrlerin gen ve gen olmayan dizilerinin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 evol\u00fcsyon \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda da t\u00fcrlerin evrimi a\u00e7\u0131s\u0131ndan son derece belirleyici olacakt\u0131r.
\n 5) Genom bilgisinden yararlanarak ki\u015fiye \u00f6zel ila\u00e7 geli\u015ftirilmesi, hastal\u0131k yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve ila\u00e7lara olan duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n belirlenmesi.
\n 6) Elde edilen genom bilgilerinin k\u00f6t\u00fc ama\u00e7lar i\u00e7in kullan\u0131lmas\u0131, ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011fa neden olmamas\u0131 i\u00e7in etik, sosyal ve yasal d\u00fczenlemelerin olu\u015fturulmas\u0131.
\n 7) Genom kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ve genlerin fonksiyonlar\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 i\u00e7in etkin bilgi a\u011flar\u0131n\u0131n (biyoinformatik) kurulmas\u0131.
\n Bu projeden ortaya \u00e7\u0131kan teknolojilerin ve bilgilerin, \u00f6zel sekt\u00f6re lisansla transfer edilerek, biyoteknoloji end\u00fcstrisinin geli\u015fmesini h\u0131zland\u0131rmada, yeni ve orijinal t\u0131bb\u00ee uygulamalar\u0131n kullan\u0131ma ge\u00e7irilmesinde alt yap\u0131 olaca\u011f\u0131 tahmin edilmektedir. Projeyi Amerika Birle\u015fik Devletleri ad\u0131na y\u00fcr\u00fcten kurum, Milli Sa\u011fl\u0131k Enstit\u00fcs\u00fc \u0130nsan Genomu Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc’d\u00fcr.<\/p>\n
Bu projenin tamamlanmas\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 muhtemel faydalar
\n Molek\u00fcler T\u0131pta
\n 5.000 kadar oldu\u011fu bilinen genetik hastal\u0131klar\u0131n te\u015fhisinde olduk\u00e7a y\u00fcksek seviyelerde iyile\u015fmelere yol a\u00e7\u0131labilecek, genetik bak\u0131mdan belli hastal\u0131klara meyilli olanlar\u0131n daha erken safhada tespiti m\u00fcmk\u00fcn h\u00e2le gelebilecektir.
\n Daha husus\u00ee ve yan tesirleri az olan, hedefe y\u00f6nlenmi\u015f il\u00e2\u00e7 \u00fcretimi m\u00fcmk\u00fcn h\u00e2le gelecek, gen tedavisi bir \u00e7ok hastal\u0131k i\u00e7in kullan\u0131labilir h\u00e2le gelecektir.
\n Her biri ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na birer sanat eseri olan bakteri, mantar, tek h\u00fccreli hayvanlar gibi mikroorganizmalar\u0131n genomlar\u0131n\u0131n de\u015fifre edilmesiyle, yeni alternatif biyoyak\u0131t kaynaklar\u0131 ke\u015ffedilebilecektir. \u00c7evredeki kirleticileri belirlemek i\u00e7in genom dizi tayinleri tam olarak tespit edilmi\u015f model mikroorganizmalar\u0131n genomlar\u0131 de\u011fi\u015ftirilerek, \u00e7evre kirlili\u011fini g\u00f6steren ikaz l\u00e2mbalar\u0131 olarak kullan\u0131labilecektir. Toksik (zehirli) at\u0131klar\u0131n, genetik yap\u0131s\u0131, husus\u00ee olarak pl\u00e2nlan\u0131p dizilmi\u015f mikroorganizmalar taraf\u0131ndan; emniyetli, ucuz ve h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde temizlenebilecektir. Biyolojik ve kimyev\u00ee silahlara kar\u015f\u0131 mikroorganizmalar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131 s\u00f6z konusu olabilecektir.
\n Doku ve organ nakillerinde, doku uygunlu\u011funun tespit edilmesinde iyile\u015fmeler sa\u011flanacakt\u0131r. Tah\u0131llar\u0131n, sebze ve meyvelerin, evcil hayvanlar\u0131n, soya\u011fa\u00e7lar\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karmada ve iyi vas\u0131flara sahip dam\u0131zl\u0131k fertleri belirlemede kullan\u0131\u015fl\u0131 yeni us\u00fbller ortaya konulacakt\u0131r. Yenilen g\u0131dalar\u0131n kalitesini belirlemede de yine bu genom bilgisinden istifade edilebilecektir.
\n Risk de\u011ferlendirmesine katk\u0131
\n D\u00fc\u015f\u00fck dozda radyasyona maruz kalman\u0131n ve g\u0131dalarda kansere sebep olan kimyev\u00ee toksinlerin insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na olan mutasyon yap\u0131c\u0131 tesirlerini de\u011ferlendirmede geli\u015fmeler sa\u011flanacakt\u0131r. Ayr\u0131ca nesilden nesile ge\u00e7en (kal\u0131t\u0131labilir) mutasyonlar\u0131n ebeveynlerden yavrulara ge\u00e7me riskini azaltmak m\u00fcmk\u00fcn h\u00e2le gelecektir.
\n Biyoarkeoloji, ve \u0130nsan G\u00f6\u00e7leri konusunda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalara faydas\u0131
\n De\u011fi\u015fik s\u00fcl\u00e2lelerin cinsiyet h\u00fccrelerindeki mutasyonlar\u0131 takip ederek soy a\u011fac\u0131 k\u00fct\u00fckleri daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 \u015fekilde yap\u0131labilecektir. Mitokondrilerin DNA’lar\u0131ndaki belli gen gruplar\u0131n\u0131n da\u011f\u0131l\u0131m desenlerini esas alarak, insan ve hayvan topluluklar\u0131n\u0131n ilk yarat\u0131ld\u0131klar\u0131 odak noktalar\u0131 ve tarih i\u00e7indeki g\u00f6\u00e7lerini ara\u015ft\u0131rma \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ciddi \u015fekilde \u00e7\u00f6z\u00fcme yakla\u015fabilecektir. \u0130nsan\u0131n soya\u011fac\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karmada erkeklerdeki Y kromozomunda bulunan mutasyonlar\u0131n veya tek n\u00fckleotid de\u011fi\u015fimine ba\u011fl\u0131 \u00e7e\u015fitleri incelemek de m\u00fcmk\u00fcn h\u00e2le gelecektir.
\n Adl\u00ee t\u0131pta kullan\u0131lmas\u0131
\n Her t\u00fcrl\u00fc cinayetlerde ve adl\u00ee vakalarda, failin geride b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 h\u00fccre \u00f6rneklerinden, herkesin kendine has olarak yarat\u0131lm\u0131\u015f DNA program\u0131n\u0131 kullanarak ger\u00e7ek su\u00e7luyu belirleme imk\u00e2n\u0131nda b\u00fcy\u00fck ilerlemeler olacakt\u0131r. Anal\u0131k-babal\u0131k, vel\u00e2yet ve miras davalar\u0131ndaki ihtilaflar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcnde ink\u00e2r\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan sa\u011flam deliller ortaya konulaca\u011f\u0131 i\u00e7in, b\u00fcy\u00fck kolayl\u0131klar ya\u015fanacakt\u0131r.
\n Hayvanc\u0131l\u0131k, ziraat ve biyo-end\u00fcstri sahas\u0131nda yapaca\u011f\u0131 katk\u0131lar
\n Hastal\u0131klara, zararl\u0131 b\u00f6ceklere, kurakl\u0131\u011fa ve tuzlulu\u011fa diren\u00e7li bitki t\u00fcrleri geli\u015ftirmek.
\n Daha sa\u011fl\u0131kl\u0131, daha verimli ve hastal\u0131klara diren\u00e7li \u00e7iftlik hayvanlar\u0131 elde etmek.
\n G\u0131da de\u011feri y\u00fcksek sebze, meyve ve s\u00fct \u00fcretmek.
\n Zira\u00ee zararl\u0131lara kar\u015f\u0131, se\u00e7ilmi\u015f model organizmalara biyopestisid (tabi\u00ee b\u00f6cek \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fcler) \u00fcrettirerek, tabiat\u0131 zehirlemeden m\u00fccadele etmek.
\n Bug\u00fcn yenilmeyen de\u011fi\u015fik sebze ve meyvelere m\u00fcdahale edilerek, onlar\u0131 da insanl\u0131k i\u00e7in yenilebilir bitkiler h\u00e2line getirmek.
\n Koyun ve inek gibi, hayvanlar\u0131n s\u00fct miktar\u0131 art\u0131r\u0131labilece\u011fi gibi, etlerinin ve y\u00fcnlerinin hususiyetleri de\u011fi\u015ftirilebilir. \u00c7evre temizli\u011finde kullan\u0131lacak \u015fekilde, \u00e7e\u015fitli bitkileri genetik olarak de\u011fi\u015ftirmek m\u00fcmk\u00fcn olabilir; havay\u0131, suyu ve topra\u011f\u0131, dolay\u0131s\u0131yla g\u0131dalar\u0131 kirletebilen bakteri ve di\u011fer organizmalar\u0131n erken d\u00f6nemde daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 \u015fekilde tespiti m\u00fcmk\u00fcn h\u00e2le gelebilir.
\n B\u00fct\u00fcn bu beklenen faydalar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131, b\u00fcy\u00fck bir ekonomik faaliyet alan\u0131n\u0131n ve end\u00fcstrinin do\u011fmas\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fundan, bundan b\u00f6yle 21. y\u00fczy\u0131l\u0131n kritik teknolojisi, demir ve metale ba\u011fl\u0131 gri teknolojiler de\u011fil, canl\u0131lar\u0131n genom bilgisini kullanmaya ba\u011fl\u0131 model organizmalar\u0131n, birer fabrika olarak kullan\u0131laca\u011f\u0131 gen teknolojileri olacak denilebilir.
\n D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen say\u0131s\u0131z faydalar\u0131n\u0131n yan\u0131nda, t\u0131pk\u0131 n\u00fckleer santraller ile atom bombas\u0131n\u0131n, maddenin ayn\u0131 \u00f6zelli\u011finden istifade edilerek icat edilmesi gibi, genlerle oynaman\u0131n \u00e7ok korkun\u00e7 bedelleriyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lmas\u0131 ihtimalini de unutmamak gerekir. \u0130nsan\u0131n veya kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z hayvan ve bitki genlerinin \u015fifreleriyle oynarken, sonumuzu getirebilecek, hi\u00e7bir il\u00e2c\u0131n tesir edemedi\u011fi korkun\u00e7 vir\u00fcsler, bakteriler veya mantarlar \u00fcreterek, b\u00fcy\u00fck fel\u00e2ketlere de sebep olabiliriz.
\n \u0130nsanl\u0131k i\u00e7in faydal\u0131 hususlar\u0131n geli\u015ftirilmesi yolunda bug\u00fcn i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir mesafe katedilmi\u015ftir.Bu b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131ya imza atan bilim adamlar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131 ise, korkular\u0131n yersiz oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar. Onlara g\u00f6re hayat kitab\u0131 , genler \u00fczerinde m\u00fcdahale etmeyi kolayla\u015ft\u0131rm\u0131yor, aksine engelliyor. Mill\u00ee \u0130nsan Genom Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Enstit\u00fcs\u00fc’nden Dr. Francis Collins, genler taraf\u0131ndan \u00fcretilen bir milyon civar\u0131ndaki protein hakk\u0131nda \u00e7ok az \u015fey bilindi\u011fini belirtiyor. Bu y\u00fczden genlerle oynamaya kalk\u0131\u015fmay\u0131 \u00e7ok tehlikeli bularak, Genlere m\u00fcdah\u00e2le \u015fu safhada d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilecek bir \u015fey de\u011fil. Hem etik olarak, hem de g\u00fcvenlik a\u00e7\u0131s\u0131ndan, b\u00f6yle bir m\u00fcdah\u00e2le \u00e7ok b\u00fcy\u00fck sak\u0131ncalar ve tehlikeler do\u011furur diyor. Celera Genomics’in Ba\u015fkan\u0131 Dr. Craig Venter da ayn\u0131 fikirde oldu\u011funu; Biyolojik mekanizman\u0131n nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 tam olarak anlamadan, kimse b\u00f6yle bir i\u015fe kalk\u0131\u015fmayacakt\u0131r. diyerek g\u00f6steriyor.<\/p>\n
Genom Projesi ile ilgili cevap bekleyen sorular
\n \u0130nsan Genomunun de\u015fifre edilmesiyle birlikte ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 muhtemel etik, sosyal ve kanuni problemler her insana ait genetik bilginin, sigorta \u015firketleri, i\u015fverenler, mahkemeler, okullar, \u00e7ocuk edinme b\u00fcrolar\u0131, polis ve askeriye gibi kanun uygulay\u0131c\u0131lar\u0131 taraf\u0131ndan adilce kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131, en az\u0131ndan \u015fahs\u00ee haklar\u0131 ihl\u00e2l etmeden bir d\u00fczenlenme yap\u0131lmas\u0131 gerekecektir:
\n 1) Bunun i\u00e7in de kimler ki\u015filere ait \u00f6zel program\u0131 bilebilecek ve bu bilgiyi nas\u0131l ve ne \u015fekilde kullanacak?
\n 2) Genetik program\u0131m\u0131z\u0131n gizlili\u011fi ne \u00f6l\u00e7\u00fcde korunabilecektir?
\n 3) Bir ki\u015fiye ait \u00f6zel bilgilere kimler sahip olacak ve kimler kontrol edilebilecek?
\n 4) Ferd\u00ee genetik farkl\u0131l\u0131klar\u0131n de\u015fifre edilmesinin fert ve aile \u00fczerindeki psikolojik tesirleri nas\u0131l azalt\u0131labilecek ve ki\u015filerin belli genetik hastal\u0131klara yatk\u0131nl\u0131klar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak damgalanmalar\u0131n\u0131n menf\u00ee tesirleri nas\u0131l azalt\u0131labilecek?
\n 5) Ailenin \u00f6zge\u00e7mi\u015fine ba\u011fl\u0131 olarak belli bir hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tespit etmek i\u00e7in; bir genetik testin yap\u0131lmas\u0131, iste\u011fe mi ba\u011fl\u0131 olacak, yoksa herkes buna mecbur mu b\u0131rak\u0131lacak?
\n 6) Belli topluluklar\u0131n veya meslek gruplar\u0131n\u0131n, belli genetik testlerden ge\u00e7irilmesi ve ona g\u00f6re pl\u00e2nlamalar\u0131n yap\u0131lmas\u0131 ne kadar etik, ne kadar normal bir muamele say\u0131lacak?
\n 7) Hi\u00e7bir tedavi imk\u00e2n\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 hastal\u0131klar i\u00e7in de, genetik test yap\u0131lmas\u0131 ve ki\u015finin \u00f6nceden bu hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmesi do\u011fru bir yakla\u015f\u0131m olacak m\u0131?
\n 8) \u00c7ocuk sahibi olup olmama veya \u00e7ocu\u011fun cinsiyetini se\u00e7me gibi, \u00fcremeyle ilgili problemler hangi ahl\u00e2k\u00ee ve insan\u00ee \u00f6l\u00e7\u00fclere g\u00f6re \u00e7\u00f6z\u00fcmlenecek?
\n 9) Gelecekte genetik hastal\u0131klar\u0131 tedavide ve \u00f6nlemede kullan\u0131labilecek gen tedavisinin uygulanma kriterleri neler olacak?
\n 10) Gen tedavisini kullanarak genetik bak\u0131mdan iyile\u015fme sa\u011fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek (boyu uzatmak, zek\u00e2y\u0131, g\u00fczelli\u011fi geli\u015ftirmek gibi) etik a\u00e7\u0131dan kabul edilebilir mi?
\n 11) Bu i\u015fi yaparken \u00e7ok daha k\u00f6t\u00fc neticeler ortaya \u00e7\u0131karsa bunun mesuliyetini kim ta\u015f\u0131yacak?
\n 12) Bu teknolojiyi kullanman\u0131n m\u00e2liyetini kimler \u00f6deyecek?
\n 13) Sadece zenginler ve g\u00fc\u00e7l\u00fcler mi bu teknolojilere eri\u015fim ve kullan\u0131m hakk\u0131na sahip olabilecek?
\n 14) \u0130nsan genomunun ham bilgileri \u00fczerinden \u00fcretilecek yeni il\u00e2\u00e7lar ve te\u015fhis metotlar\u0131n\u0131n m\u00fclkiyet haklar\u0131 (patentler, ticar\u00ee s\u0131rlar, kopya haklar\u0131 vs.) dahil ticar\u00ee kazan\u00e7 ortam\u0131 olarak kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fcleri neler olacak?
\n 15) Gen dizilerine ve di\u011fer canl\u0131lar\u0131n DNA dizilerine ham, i\u015flenmi\u015f veya ayarlanm\u0131\u015f \u015fekillerde kimler sahip olabilecek ve m\u00fcdahale edebilecek?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Genetik bilimciler i\u00e7in heyecan verici g\u00fcnlerin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemde bulunmaktay\u0131z. Bunun en \u00f6nemli nedeni ku\u015fkusuz \u0130nsan genom Projesinin tamamlanmas\u0131na tan\u0131k olmam\u0131zd\u0131r. DOE (Amerikan Enerji Dairesi) ve NIH (Ulusal Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc) gibi Amerikan kurumlar\u0131 taraf\u0131ndan resmi olarak 1990 ‘da ba\u015flat\u0131lan projeye bu kurumlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda \u00e7e\u015fitli \u00fclkeler (Avustralya, Brezilya, Kanada, \u00c7in, Danimarka, Fransa, Almanya, \u0130ngiltere, \u0130srail, \u0130talya, …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[5753,8279,2288,6250,2599,5619,8281,8276,8280,8278,8277,7702,8275],"class_list":["post-3629","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-adli-tip","tag-biyoinformatik","tag-dna","tag-drosophila-melanogaster","tag-genetik","tag-genom-projesi","tag-inek","tag-kolon","tag-koyun","tag-microarray","tag-mikrodizilim","tag-ovaryum","tag-ulusal-saglik-orgutu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3629","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3629"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3629\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3629"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3629"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3629"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}