Mitokondriterin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde (0.5 mikron \u00e7ap\u0131nda); say\u0131ca onlardan az ve daha d\u00fc\u015f\u00fck yo\u011funlukta; lipoprotein yap\u0131s\u0131nda tek tabakal\u0131 bir zarla \u00e7evrilmi\u015f, i\u00e7le-rinde litik enzimler (hidrolazlar, proteazlar, lipaztar ve fosfatazlar; toplam k\u0131rktan fazla enzim saptanm\u0131\u015ft\u0131r) i\u00e7eren, \u00e7o\u011funluk k\u00fcremsi keseciklerdir (\u015eekil 3.1 ve 5). ilk defa 1955 y\u0131l\u0131nda s\u0131\u00e7an karaci\u011ferinde saptanm\u0131\u015f, daha sonra alyuvarlar hari\u00e7, t\u00fcm hayvansal h\u00fccrelerde, \u00f6zellikle v\u00fccudun savunmas\u0131ndan sorumlu olan akyuvarlarda ve makrofajlarda, bol miktarda bulundu\u011fu g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bitki h\u00fccrelerinde, mantar*larda ve mayalarda lizozom benzeri yap\u0131lar\u0131n oldu\u011funa ili\u015fkin baz\u0131 kan\u0131tlar vard\u0131r. Bakterilerde ise lizozom yoktur; fakat litik enzimler bulunmu\u015ftur.<\/p>\n
H\u00fccrelerdeki bile\u015fikleri, \u00f6zellikle protein, polisakkarit ve \u00e7ekirdek asitlerin!, hidroliz ederek par\u00e7alayabilen bu litik enzimler, bir zarla \u00e7evresinden ayr\u0131lmakta ve b\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla da, lizozom \u0130\u00e7erisinde etkisiz (inaktif) durmaktad\u0131r. Tahrip edilen bir fizozomdan d\u0131\u015fanya akan enzimler, k\u0131sa bir s\u00fcrede t\u00fcm h\u00fccre i\u00e7eri\u011fim’ liziz ederek (par\u00e7alayarak), onu \u00f6l\u00fcme s\u00fcr\u00fckler. Bu olaya Otoliz denir, \u00f6l\u00fcmden k\u0131sa bir s\u00fcre sonra koku\u015fman\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131, bu lizozomlar\u0131n bozulmas\u0131 nedeniyledir. Lizozom enzimleri ribozomlarda sentezlenerek ya ER arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla do\u011frudan do\u011fruya ya da GA arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla dolayl\u0131 olarak paketlenerek, yani bir kesecik i\u00e7erisine al\u0131narak sitoplaz-maya verilir, i\u00e7i tanecikli, lamelli ya da homojen yap\u0131da olabilir.<\/p>\n
Yumurtan\u0131n d\u00f6llenmesi s\u0131ras\u0131nda, sperman\u0131n akrozomundan \u00e7\u0131kar\u0131lan (yumur*tay\u0131 delmek i\u00e7in) enzimler lizozom i\u00e7eri\u011fidir. Lizozomlar\u0131n iyi i\u015flev g\u00f6rmemesi h\u00fccre- #8226;lerin ve dokular\u0131n ya\u015flanmas\u0131na neden olur. Metamorfoz (ba\u015fkala\u015f\u0131m) ge\u00e7iren canl\u0131*lar\u0131n h\u00fccrelerinin bir \u00e7e\u015fit eriyerek yeniden \u015fekillendirilmesinde, erime i\u015flemim ger\u00e7ekle\u015ftiren lizozomlard\u0131r. Keza dokulardaki programlanm\u0131\u015f (zaman\u0131 gelmi\u015f) h\u00fccre \u00f6l\u00fcmleri de yine bunlar taraf\u0131ndan yap\u0131l\u0131r.<\/p>\n
H\u00fccre i\u00e7erisine giren k\u00fc\u00e7\u00fck molek\u00fcller do\u011frudan do\u011fruya enerji elde eden sistemler (glikoliz ve trikarboksilik asit \u00e7emberi) arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla par\u00e7alanabilir ya da sentez-lenme tepkimelerine herhangi bir de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011framadan kat\u0131labilir. Halbuki endo-sitozisle, fagositozla ve besin kofullanyia (birh\u00fccrelilerde) h\u00fccreye al\u0131nan b\u00fcy\u00fck molek\u00fcller, maddeler, hatta bakteriler, lizozomlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla k\u00fc\u00e7\u00fck molek\u00fcllere par*\u00e7alan\u0131r. Bir miktar h\u00fccre zar\u0131yla \u00e7evrilmi\u015f olarak, h\u00fccre i\u00e7ine giren bu besin kofulu (fagozom), lizozomlaria sanlarak, temas ettikleri yerde, zarlar\u0131 erimek suretiyle bir tek koful halinde birle\u015firler. Litik enzimler bu koful i\u00e7inde besin maddelerim, koful zar\u0131ndan diff\u00fczyonla ge\u00e7ebilecek kadar k\u00fc\u00e7\u00fck molek\u00fcllere par\u00e7alarlar ve sindirileme-yen k\u0131s\u0131m koful i\u00e7inde kal\u0131r. Birh\u00fccreli canl\u0131larda, art\u0131k maddeleri ta\u015f\u0131yan bu koful, h\u00fccre zar\u0131yla birle\u015ferek d\u0131\u015fanya a\u00e7\u0131l\u0131r ve sindirelemeyen maddeler bu yolla at\u0131l\u0131r. Y\u00fcksek organizasyonlu canl\u0131larda bu art\u0131klar ya yava\u015f yava\u015f (\u00e7o\u011funluk diff\u00fczyonla) h\u00fccre d\u0131\u015f\u0131na at\u0131l\u0131r (karaci\u011fer h\u00fccrelerinde oldu\u011fu gibi) ya da sindirim kofulu tekrar tekrar kuiiamlarak, bir zaman sonra art\u0131k maddelerle dolmas\u0131na ve h\u00fccrenin ya\u015flan*mas\u0131na neden olur. Ya\u015fland\u0131k\u00e7a insan\u0131n v\u00fccudunda, \u00f6zellikle ellerinin \u00fczerinde, omuzlar\u0131nda ya da y\u00fcz\u00fcnde, kahverengi lekelerin olu\u015fmas\u0131, lipofuksin denen pigmentlerin (ya\u015fl\u0131l\u0131k pigmenti) birikmesindendir,<\/p>\n
Kandaki akyuvarlar, v\u00fccudu, \u00f6zellikle bakterilere kar\u015f\u0131 savunmak i\u00e7in sorumlu olduklar\u0131ndan, ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 taneciklerde bol miktarda lizozom enzimi i\u00e7erirler. B\u00f6ylece, bir zaman sonra akyuvar i\u00e7erisindeki taneciklerin hepsi bakteri lizisinde kullan\u0131l\u0131r ve t\u00fcm h\u00fccre bir ya da birka\u00e7 kofulla tamamen dolar. Bu art\u0131k maddeler d\u0131\u015fanya at\u0131lamad\u0131\u011f\u0131ndan bir zaman sonra akyuvar \u00f6l\u00fcr.<\/p>\n
Kemiklerin y\u0131k\u0131l\u0131p yeniden yap\u0131lmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda, lizozomlar, y\u0131k\u0131c\u0131 osteoklast h\u00fccre-lerinden d\u0131\u015fanya litik enzimler salg\u0131larlar ve y\u0131k\u0131lan art\u0131klar\u0131 da h\u00fccre i\u00e7erisinde sindi*rirler. Keza yumurtan\u0131n d\u00f6llenmesi s\u0131ras\u0131nda da sperman\u0131n akrozumundan (bas\u0131n\u0131n u\u00e7undan) litik enzimler (pankreas tripsinine benzer bir enzim) salg\u0131lanarak, yumurta zar\u0131n\u0131n delinmesi sa\u011flan\u0131r. D\u00f6llenmeden hemen sonra, bu sefer, yumurtan\u0131n kabu-\u011funda bulunan taneciklerdeki litik enzimler serbest hale ge\u00e7erek kabu\u011fu par\u00e7alar ve di\u011fer spermalar\u0131n girmesin! \u00f6nleyecek yeni bir kabu\u011fun meydana gelmesini sa\u011flar.<\/p>\n
Lizozomlar keza kendi h\u00fccresi i\u00e7erisindeki baz\u0131 maddeleri ya da organelleri (\u00e7o\u011funluk i\u015flevlerim bitirmi\u015f ya da bozulmu\u015f) de sindirir. Bunun nas\u0131l i\u015fledi\u011fi tam olarak bilinmemektedir. Sindirim kofullar\u0131n\u0131n i\u00e7inde ribozom ve mitokondrilere rast*lan\u0131r. Fazla A vitamininin kemiklerdeki ve k\u0131k\u0131rdaktaki lizozom enzimlerim serbest b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla kemikleri k\u0131r\u0131l\u0131r bir duruma ge\u00e7irdi\u011fi; fakat yeterli miktarlarda da ya\u015fl\u0131 h\u00fccreleri yok etmeyi sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in gen\u00e7 kalmada yard\u0131mc\u0131 oldu\u011fu saptan*m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Lizozom enzimleri daha \u00e7ok hafif asidik ortamlarda etkendir. H\u00fccrede bir\u00e7ok i\u015flevinin yan\u0131s\u0131ra, bozukluklannda baz\u0131 hastal\u0131klar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na neden olurlar. \u00f6rne\u011fin, soludu\u011fumuz havadan al\u0131nan karbon par\u00e7ac\u0131klar\u0131, akci\u011ferimizdeki fagosit*lerde y\u0131llarca kalmas\u0131na kar\u015f\u0131n, silisyum dioksit, fagositlerin lizozomuna girer ve ora*da bulunan enzimlerin etkisiyle, kristallerinin \u00fczerinde silisik asit olu\u015fur. Silisik asidin hidroksil gruplar\u0131, h\u00fccre zar\u0131n\u0131n yap\u0131s\u0131nda bulunan fosfolipit ve proteinlerin baz\u0131 gruplar\u0131yla \u00e7ok s\u0131k\u0131 hidrojen ba\u011flar\u0131 kurar. B\u00f6ylece h\u00fccre ve lizozom zarlar\u0131 zedelenir. Ayr\u0131ca silisyum dioksit ta\u015f\u0131yan fagositler h\u00fccre d\u0131\u015f\u0131na bir madde salg\u0131larlar. Bu mad*de, \u00f6zellikle akci\u011ferdeki ba\u011f dokunun bir \u00e7e\u015fit fibr\u00f6z dokuya d\u00f6n\u00fc\u015ferek esnekli\u011fin} yitirmesine neden olur. Keza aspest kristalleri de ayn\u0131 rahats\u0131zl\u0131klar), \u00f6zellikle mezo-telyum (v\u00fccut bo\u015flu\u011funu astarlayan zar) kanserlerini meydana getirir. Kanda \u00fcrik asidin fazla olmas\u0131 (proteini fazla alanlarda daha yayg\u0131nd\u0131r), mono-sodyum \u00fcrat kristallerinin eklem yerlerinde toplanmas\u0131na (gut hastal\u0131\u011f\u0131) ve buradan da fagositlerin i\u00e7i-ne girerek, lizozomlar\u0131ndaki enzimleri serbest b\u0131rakmas\u0131na neden oldu\u011fu bilinmekte*dir. Bu da sonu\u00e7ta kininlerin (a\u011fr\u0131 yap\u0131c\u0131 maddeler) meydana gelmesini sa\u011flar. Bun*dan ba\u015fka lizozom enzimlerinin, histamin, serotonin ve bradikinin olu\u015fumunu sa\u011fla*d\u0131\u011f\u0131, bunlar\u0131n da yang\u0131ya (apse) neden oldu\u011fu varsay\u0131lmaktad\u0131r. S\u0131tmaya kar\u015f\u0131 kulla*n\u0131lan kinin, ba\u011f\u0131rsak parazitlerine kar\u015f\u0131 kullan\u0131lan karbon tetraklorit, parazitlerin lizo-zomlanna yo\u011funla\u015farak onlar\u0131n etkinli\u011fini bozar. Keza deriyi \u0131\u015f\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 duyarl\u0131 k\u0131lan porfirin, antrasen ve n\u00f6tral k\u0131rm\u0131z\u0131s\u0131 yine lizozomlarda toplan\u0131r.<\/p>\n
Mitozda lizozomlar\u0131n say\u0131\u015f\u0131 azal\u0131r ve olanlar da kenara itilir (normal durumda \u00e7ekirdek civar\u0131nda fazlad\u0131rlar). Keza lizozom zann\u0131n ge\u00e7irgenli\u011fim art\u0131ran maddeler (\u00f6rne\u011fin karsinojen etki g\u00f6steren forbol A) verildi\u011finde, mitoz b\u00f6l\u00fcnme h\u0131z\u0131 art\u0131r\u0131l\u0131r, stabilize edici maddeler (kortizon gibi) verildi\u011finde bu h\u0131z azalt\u0131l\u0131r. Bu da mitoz b\u00f6l\u00fcn*menin belirli \u00f6l\u00e7\u00fcde lizozomlarla h\u0131zland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlar. En az\u0131ndan meydana getir*di\u011fi proteaz enzimler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla, ribozomlardaki protein sentezini inhibe eden baz\u0131 proteinleri par\u00e7alamak suretiyle, h\u00fccre aktivitesini art\u0131rd\u0131\u011f\u0131 saptanm\u0131\u015ft\u0131r. Nitekim yumurtan\u0131n d\u00f6llenmesi s\u0131ras\u0131nda verilen litik enzimler (keza yumurta h\u00fccresine pro-teolitik enzimler verildi\u011finde de ayn\u0131 \u015fey olur) bu inhibit\u00f6r\u00fc ortadan kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131ndan, protein sentezi b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde artar.<\/p>\n
Lizozomlardan elde edilen lizozom deoksiribon\u00fckleaz\u0131n (DNaz) DNA’y\u0131 par\u00e7a*lad\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. Lizozom DNaz’\u0131n iki aktif b\u00f6lgesi vard\u0131r. Bunlar DNA sarmal\u0131n\u0131n her iki ipli\u011fin! birden par\u00e7alarlar. Yaln\u0131z bir ipli\u011fin par\u00e7alanmas\u0131, kar\u015f\u0131 taraftaki komp-lementeri taraf\u0131ndan onar\u0131labilir (daha geni\u015f bilgi i\u00e7in kal\u0131t\u0131mla ilgili b\u00f6l\u00fcmdeki DNA rejenarasyonuna bkz!). iki tarafl\u0131 y\u0131k\u0131m\u0131n onar\u0131m\u0131 olanaks\u0131zd\u0131r. Lizozom DNaz’\u0131, DNA’y\u0131 tam y\u0131kmas\u0131na kar\u015f\u0131n, pankreas DNaz’\u0131 k\u0131smen y\u0131kabilmektedir.<\/p>\n
Kanser meydana getiren bir\u00e7ok fakt\u00f6r\u00fcn (fiziksel mor \u00f6tesi \u0131\u015f\u0131nlar ve \u00eeyonize \u0131\u015f\u0131nlar; kimyasal polibenzoitler, hidrokarbonlar, azotlu baz\u0131 bile\u015fikler, di\u015fi e\u015fey hormonu, silis, aspest vs. ve vir\u00fcsler) do\u011frudan ya da dolayl\u0131 olarak kromozom yap\u0131\u015f\u0131m ya da DNA’n\u0131n dizilimim bozdu\u011fu bilinmektedir, \u00f6zellikle silisyum dioksitte anlatt\u0131\u011f\u0131*m\u0131z gibi baz\u0131 maddelerin lizozom zar\u0131m bozarak, enzimlerin, bu arada DNaz’\u0131n serbest kalmas\u0131na; bunun da DNA’y\u0131 bozarak h\u00fccrenin ka^serle\u015fmesine yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 varsay\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n
Keza kal\u0131tsal olarak, bir\u00e7ok enzim sentezlenemeyebilir ve buna ba\u011fl\u0131 olarak lizozomlar i\u015flevlerim yapamazlar. Bu \u015fekilde, \u00e7o\u011funluk autozomlardaki \u00e7ekinik genlerin neden oldu\u011fu (bir tanesi e\u015fey kromozomundad\u0131r) on kadar hastal\u0131k tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r (\u00f6rne\u011fin Tay-Sachs, Niemann-pick, vs.), \u00f6zel y\u00f6ntemlerle (enzimlerin \u00fczerim antikorla kaplamak suretiyle), d\u0131\u015far\u0131dan, lizozom i\u00e7ine sokulan eksik enzimler, hastalar\u0131n iyile\u015fmisine neden olur. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Mitokondriterin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde (0.5 mikron \u00e7ap\u0131nda); say\u0131ca onlardan az ve daha d\u00fc\u015f\u00fck yo\u011funlukta; lipoprotein yap\u0131s\u0131nda tek tabakal\u0131 bir zarla \u00e7evrilmi\u015f, i\u00e7le-rinde litik enzimler (hidrolazlar, proteazlar, lipaztar ve fosfatazlar; toplam k\u0131rktan fazla enzim saptanm\u0131\u015ft\u0131r) i\u00e7eren, \u00e7o\u011funluk k\u00fcremsi keseciklerdir (\u015eekil 3.1 ve 5). ilk defa 1955 y\u0131l\u0131nda s\u0131\u00e7an karaci\u011ferinde saptanm\u0131\u015f, daha sonra alyuvarlar hari\u00e7, t\u00fcm hayvansal h\u00fccrelerde, \u00f6zellikle …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[2653,5301,2650,2652,6364,8318,2649,2466,2568,2651,2303,2283,5298,6418],"class_list":["post-3646","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-fosfatazlar","tag-glikoliz","tag-hidrolazlar","tag-lipaztar","tag-litik-enzimler","tag-lizozom-enzimleri","tag-lizozomlar","tag-mitokondri","tag-mitoz","tag-proteazlar","tag-protein","tag-ribozom","tag-trikarboksilik-asit","tag-tripsin"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3646","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3646"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3646\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3646"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3646"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3646"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}