B\u0130YOTEKNOLOJ\u0130K \u00dcR\u00dcNLER, ORGAN\u0130K \u00dcR\u00dcNLER VE ULUSLARARASI T\u0130CARETTEK\u0130 GEL\u0130\u015eMELER
\n Modern biyoteknoloji ifadesi, genel olarak, modern bilgi ve tekniklerin uygulanmas\u0131 ile yap\u0131lan, genetik m\u00fchendisli\u011fine dayal\u0131 tekniklerle ger\u00e7ekle\u015ftirilen biyoteknolojiyi tan\u0131mlamakta kullan\u0131lmaktad\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00f6zellikle tar\u0131m ve eczac\u0131l\u0131k sanayi alanlar\u0131nda, modern biyoteknoloji y\u00f6ntemleri kullan\u0131larak \u00e7e\u015fitli \u00f6zelliklere sahip yeni canl\u0131 t\u00fcrleri elde etmek m\u00fcmk\u00fcn hale gelmi\u015f, bu \u015fekilde \u00fcretilen tar\u0131m \u00fcr\u00fcnleri ve bunlar\u0131 i\u00e7eren i\u015flenmi\u015f \u00fcr\u00fcnler ile eczac\u0131l\u0131k sanayi \u00fcr\u00fcnleri uluslararas\u0131 ticarete giderek artan oranda konu olmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Pahal\u0131 ve ileri teknoloji altyap\u0131s\u0131n\u0131 gerektiren bu \u00fcr\u00fcnler b\u00fcnyelerinde birtak\u0131m riskleri de bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131rlar. \u00c7e\u015fitli \u00e7evrelerde, bu \u00fcr\u00fcnlerin do\u011fal canl\u0131 \u00e7e\u015fitlili\u011fine, insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na ve sosyo-ekonomik yap\u0131ya zarar verebilece\u011fi \u00f6ng\u00f6r\u00fcleri bulunmakta, ancak bu zarar\u0131n boyutlar\u0131 tahmin edilememektedir. Bu nedenle bir \u00e7ok \u00fclke, bu alandaki ulusal politikalar\u0131n\u0131 tespit ederek, an\u0131lan \u00fcr\u00fcnlerin ticaretini, do\u011faya sal\u0131m\u0131n\u0131 ve kullan\u0131m\u0131n\u0131 disiplin alt\u0131na alm\u0131\u015flard\u0131r. Organik \u00fcr\u00fcn ifadesi, \u00fcr\u00fcnden \u00e7ok ilgili \u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00fcretim s\u00fcrecini \u00f6ne \u00e7\u0131karan bir anlam i\u00e7ermektedir. Uluslararas\u0131 G\u0131da Kodeksi tan\u0131m\u0131na g\u00f6re, organik tar\u0131m; \u201ctopraktaki biyolojik hareketi, biyolojik d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc ve biyolojik \u00e7e\u015fitlili\u011fi de i\u00e7eren tar\u0131msal eko sistem sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131ran ve zenginle\u015ftiren bir \u00fcretim ve i\u015fletim sistemidir\u201d. Organik tar\u0131m denildi\u011finde, sentetik girdilerin kullan\u0131m\u0131n\u0131n yasakland\u0131\u011f\u0131, topra\u011f\u0131n do\u011fal zenginli\u011fini art\u0131ran bir \u00fcr\u00fcn ekim s\u0131ralamas\u0131na g\u00f6re \u00fcretimin esas al\u0131nd\u0131\u011f\u0131, insan ve \u00e7evre sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinde zararl\u0131 etkileri olmayan do\u011fal girdilerin kullan\u0131m\u0131n\u0131n gerekli tutuldu\u011fu bir \u00fcretim s\u00fcreci anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Son zamanlarda, \u00f6zellikle geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerde organik tar\u0131m \u00fcr\u00fcnlerine y\u00f6nelen talep geli\u015fme yolundaki \u00fclkeler i\u00e7in yeni ihracat olanaklar\u0131 ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Buna ba\u011fl\u0131 olarak, belirli \u00fclkelerdeki organik \u00fcr\u00fcn \u00fcretimi ve ihracat\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir geli\u015fme kaydedilmi\u015ftir (\u00d6rne\u011fin: AB\u2019- deki bebek g\u0131da sanayiinin talebini kar\u015f\u0131lamak \u00fczere \u00fcretilen tropik meyveler, G\u00fcney Afrika pazar\u0131 i\u00e7in \u00fcretilen Zimbabwe baharatlar\u0131, AB pazar\u0131 i\u00e7in alt\u0131 Afrika \u00fclkesinde \u00fcretilen pamuk, vs.).Bu a\u00e7\u0131klamalar \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, bu \u00e7al\u0131\u015fmada genelde tar\u0131m \u00fcr\u00fcnlerinin, \u00f6zelde modern biyoteknoloji y\u00f6ntemleriyle \u00fcretilen \u00fcr\u00fcnler ve organik \u00fcr\u00fcnlerin uluslararas\u0131 ticaretinde kaydedilen geli\u015fmeler; uygulanan \u00e7ok tarafl\u0131 ticaret kurallar\u0131; D\u00fcnya Ticaret \u00d6rg\u00fct\u00fc (DT\u00d6)\u2019 nde tar\u0131m \u00fcr\u00fcnleri ticaretini ilgilendiren yeni m\u00fczakere s\u00fcrecinde bu \u00fcr\u00fcnlerle ilgili olarak ortaya \u00e7\u0131kabilecek geli\u015fmeler ve bu \u00fcr\u00fcnlere y\u00f6nelik t\u00fcketici yakla\u015f\u0131mlar\u0131 konusuna yer verilmektedir.
\n I. K\u00fcreselle\u015fme, D\u00fcnya Ticaretindeki Geli\u015fmeler, Biyoteknolojik ve Organik \u00dcr\u00fcnler:
\n D\u00fcnya ticaret hacmindeki geli\u015fmeler, uluslararas\u0131 sermaye hareketlerindeki art\u0131\u015f, \u00e7ok uluslu \u015firketlerin g\u00fcn ge\u00e7tik\u00e7e daha fazla b\u00fcy\u00fcmesi ve g\u00fc\u00e7lenmesi k\u00fcreselle\u015fmede etkili olan unsurlard\u0131r. Bu unsurlar ayn\u0131 zamanda tar\u0131m ve g\u0131da sekt\u00f6r\u00fcndeki geli\u015fmelerde ve teknolojik ilerlemelerde de etkili olmu\u015ftur. K\u00fcreselle\u015fme ve ileti\u015fim olanaklar\u0131ndaki geli\u015fmeler d\u00fcnya ticaretinde de\u011fi\u015fikliklere yol a\u00e7m\u0131\u015f, yeni \u00fcr\u00fcnleri ve kavramlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Modern biyoteknolojideki geli\u015fmelere ba\u011fl\u0131 olarak biyoteknolojik \u00fcr\u00fcnlerin ve ayr\u0131ca, refah ve bilin\u00e7lenme d\u00fczeyindeki art\u0131\u015fa ba\u011fl\u0131 olarak organik \u00fcr\u00fcnlerin ticareti konusu g\u00fcndeme gelmi\u015ftir. Uruguay Round \u00e7ok tarafl\u0131 ticaret m\u00fczakereleri sonucunda kabul edilen anla\u015fmalar\u0131n 1995 y\u0131l\u0131nda hayata ge\u00e7mesiyle birlikte tar\u0131m sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn k\u00fcresel ekonomiye entegrasyonu h\u0131zlanm\u0131\u015f ve \u00e7ok tarafl\u0131 ticaret sisteminde tar\u0131m \u00fcr\u00fcnleri ticaretine uygulanacak kurallar h\u00fckme ba\u011flanm\u0131\u015f; teknik engel ve sa\u011fl\u0131k \u00f6nlemi olarak yap\u0131lacak uygulamalar belirli bir disiplin alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f; fikri m\u00fclkiyet haklar\u0131 alan\u0131nda uygulanacak kurallar belirlenmi\u015f; yeni bir kurumsal yap\u0131yla etkin olarak \u00e7al\u0131\u015fan bir uluslararas\u0131 kurulu\u015fa -D\u00fcnya Ticaret \u00d6rg\u00fct\u00fc (DT\u00d6)- hayat verilmi\u015ftir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde, genel olarak, konvansiyonel \u00fcr\u00fcnler olarak tan\u0131mlanan geleneksel \u00fcr\u00fcnler ile modern biyoteknoloji y\u00f6ntemleri kullan\u0131larak \u00fcretilen genetik \u00fcr\u00fcnler ve organik \u00fcr\u00fcnlere uygulanan \u00e7ok tarafl\u0131 ticaret kurallar\u0131 aras\u0131nda farkl\u0131l\u0131klar bulunmamaktad\u0131r. \u00c7ok tarafl\u0131 ticaret sisteminin b\u00fct\u00fcn bu \u00fcr\u00fcnler i\u00e7in ge\u00e7erli olan en temel prensipleri; yerli ve yabanc\u0131 \u00fcr\u00fcnler aras\u0131nda ay\u0131r\u0131m yapmamay\u0131 \u00f6ng\u00f6ren milli muamele kural\u0131, bir \u00fclke \u00fcr\u00fcnlerine y\u00f6nelik lehteki uygulaman\u0131n b\u00fct\u00fcn di\u011fer \u00fcye \u00fclkelerin \u00fcr\u00fcnlerine y\u00f6nelik olmas\u0131 gerekti\u011fi konusundaki MFN kural\u0131 ve ayr\u0131ca, d\u0131\u015f ticaret uygulamalar\u0131nda a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6ren \u015feffal\u0131k kural\u0131d\u0131r.\u0130lgili DT\u00d6 Anla\u015fmalar\u0131na -Ticarette Teknik Engelller Anla\u015fmas\u0131 (TBT) Sa\u011fl\u0131k ve Bitki Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 \u00d6nlemleri Anla\u015fmas\u0131 (SPS)- g\u00f6re ticarette sa\u011fl\u0131k \u00f6nlemi veya teknik \u00f6nlem olarak yap\u0131lmas\u0131na izin verilen uygulamalarda, modern biyoteknoloji y\u00f6ntemleriyle \u00fcretilen \u00fcr\u00fcnler i\u00e7in \u00f6zel d\u00fczenlemelere yer verilmemi\u015ftir. Fakat, ilgili Anla\u015fmalara g\u00f6re, bilimsel temellerinin olmas\u0131 ve uluslararas\u0131 standartlara dayanmas\u0131 ko\u015fuluyla, bu \u00fcr\u00fcnlerin d\u0131\u015f ticaretinde teknik \u00f6nlem veya sa\u011fl\u0131k \u00f6nlemi al\u0131nmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn bulunmaktad\u0131r.Di\u011fer taraftan, DT\u00d6 Ticaretle Ba\u011flant\u0131l\u0131 Fikri M\u00fclkiyet Haklar\u0131 (TRIPS) Anla\u015fmas\u0131, sanayide uygulanabilir olmas\u0131 ve bir yenili\u011fi de beraberinde getirmesi ko\u015fuluyla teknolojik geli\u015fmelerin patente ba\u011flanabilece\u011fi h\u00fckm\u00fcn\u00fc i\u00e7ermektedir. Bu kapsamda biyoteknolojik \u00fcretimdeki geli\u015fmeler de patent konusu olabilmektedir. Modern biyoteknoloji y\u00f6ntemleriyle \u00fcretilen \u00fcr\u00fcnlerin ticaretinde uygulanacak kurallar konusu 1999 y\u0131l\u0131n\u0131n ba\u015flar\u0131nda DT\u00d6 g\u00fcndemine gelmi\u015ftir. Bu \u00fcr\u00fcnlerin b\u00fcy\u00fck bir ticari potansiyel olarak ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131, Biyolojik \u00c7e\u015fitlilik S\u00f6zle\u015fmesi kapsam\u0131nda haz\u0131rlanan ve Cartagena\u2019da yap\u0131lan Biyog\u00fcvenlik Protokol\u00fc taraflar toplant\u0131s\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla sonu\u00e7lanmas\u0131 ve bunu izleyen d\u00f6nemde \u00e7e\u015fitli DT\u00d6 \u00fcyesi \u00fclkelerin biyoteknolojik y\u00f6ntemlerle \u00fcretilen \u00e7e\u015fitli \u00fcr\u00fcnlerin ticareti, \u00fcretimi ve kullan\u0131m\u0131nda bu \u00fcr\u00fcnleri do\u011fal \u00fcr\u00fcnlerden ay\u0131ran kontrol mekanizmalar\u0131n\u0131 olu\u015fturduklar\u0131na ili\u015fkin (izin, risk de\u011ferlendirme veya etiketleme zorunlulu\u011fu) bildirimlerini DT\u00d6\u2019 ne iletmeleri sonucunda konu \u00f6zellikle tar\u0131mla ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak DT\u00d6 g\u00fcndemine girmi\u015ftir. DT\u00d6\u2019n\u00fcn Seattle Bakanlar Konferans\u0131 haz\u0131rl\u0131klar\u0131 s\u0131ras\u0131nda ABD, Japonya ve Kanada g\u00fcndeme getirdikleri bir \u00f6neri ile, genetik olarak de\u011fi\u015ftirilmi\u015f mikroorganizmalardan \u00fcretilen \u00fcr\u00fcnlerin ticaretindeki uygulamalar ve bunlar\u0131n ilgili DT\u00d6 Anla\u015fmalar\u0131 kapsam\u0131nda incelenmesi amac\u0131yla, bir \u00e7al\u0131\u015fma grubu kurulmas\u0131n\u0131 istemi\u015flerdir.D\u00fcnya ticaretindeki di\u011fer konular\u0131n yan\u0131s\u0131ra, tar\u0131m \u00fcr\u00fcnleri ticaretinde de geni\u015f kapsaml\u0131 yeni bir serbestle\u015fme hareketini ve daha ileri bir entegrasyonu ba\u015flatmas\u0131 beklenen ve Millenium Round olarak tan\u0131mlanan ticaret m\u00fczakereleri; ge\u00e7ti\u011fimiz y\u0131l Aral\u0131k ay\u0131nda Seattle\u2019da yap\u0131lan DT\u00d6\u2019 n\u00fcn III. Bakanlar Konferans\u0131nda, g\u00fcndemdeki konular \u00fczerinde uzla\u015fmaya var\u0131lamamas\u0131 nedeniyle ba\u015flat\u0131lamam\u0131\u015ft\u0131r. Biyoteknolojik \u00fcr\u00fcnler ve organik \u00fcr\u00fcnlere uygulanacak kurallar konusu sadece DT\u00d6\u2019 de de\u011fil, ayn\u0131 zamanda farkl\u0131 uluslararas\u0131 kurulu\u015flarda da ele al\u0131nmaktad\u0131r. Temel g\u0131da g\u00fcvenli\u011fini kontrol amac\u0131yla uygulanacak genel standartlar\u0131 olu\u015fturma g\u00f6revi, Birle\u015fmi\u015f Milletler G\u0131da ve Tar\u0131m \u00d6rg\u00fct\u00fc (FAO) ile D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc (WHO) taraf\u0131ndan, ortak g\u0131da standart program\u0131n\u0131 uygulamak \u00fczere kurulan “Codex Allimentarious Commission”a verilmi\u015ftir. Bu kapsamda an\u0131lan Komisyon, biyoteknolojik y\u00f6ntemlerle \u00fcretilen \u00fcr\u00fcnler ve organik \u00fcr\u00fcnler i\u00e7in uygulanacak temel g\u0131da standart programlar\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r.
\n II.Geli\u015fme Yolundaki \u00dclkeler, Seattle Konferans\u0131 ve Biyoteknolojik \u00dcr\u00fcnlerin Ticareti:
\n D\u00fcnya ticaretini y\u00f6nlendiren kurallar\u0131n belirlendi\u011fi tek uluslararas\u0131 kurulu\u015f olan DT\u00d6\u2019 n\u00fcn toplam 136 \u00fcyesinin %80\u2019nden fazlas\u0131; geli\u015fme yolundaki \u00fclkeler, en az geli\u015fmi\u015f \u00fclkeler ve pazar ekonomisine ge\u00e7i\u015f s\u00fcrecini ya\u015fayan \u00fclkelerden olu\u015fmaktad\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde, \u00e7ok tarafl\u0131 ticaret kurallar\u0131n\u0131n geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerin tekelinde \u015fekillenmedi\u011fini belirtmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. D\u00fcnya ticaretinde b\u00fcy\u00fck beklentilere yol a\u00e7an ancak, ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla sonu\u00e7lanan Seattle Bakanlar Konferans\u0131 s\u0131ras\u0131nda, geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerin d\u00fcnya ticaretindeki geli\u015fmeleri tek ba\u015flar\u0131na y\u00f6nlendiremeyecekleri ve geli\u015fmekte olan \u00fclkelerin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 da dikkate almak zorunda olduklar\u0131 anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Seattle g\u00f6r\u00fc\u015fmelerinin yeni \u00e7ok tarafl\u0131 ticaret m\u00fczakerelerini ba\u015flatmaktaki ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n alt\u0131nda yatan en \u00f6nemli iki nedenden birincisi, g\u00fcndemdeki konular \u00fczerinde, \u00f6zellikle de \u00e7evre, sa\u011fl\u0131k, tar\u0131m, k\u00fclt\u00fcrel \u00e7e\u015fitlilik, tekstil, fikri m\u00fclkiyet haklar\u0131, sosyal standartlar, rekabet gibi hassas konularda, geli\u015fmi\u015f ve geli\u015fme yolundaki \u00fclke \u00e7\u0131karlar\u0131 ve beklentileri aras\u0131nda \u00f6nemli farkl\u0131l\u0131klar\u0131n bulunmas\u0131 ve her iki taraf\u0131n da taviz vermemesidir. \u0130kinci neden ise, kamuoyu bask\u0131s\u0131d\u0131r. K\u00fcreselle\u015fmeyle birlikte bir\u00e7ok konunun birbiriyle ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak ele al\u0131nmas\u0131 gereklili\u011fi ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve kamuoyu kendisini ilgilendiren alanlardaki geli\u015fmelere kar\u015f\u0131 duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 sivil toplum kurulu\u015flar\u0131 kanal\u0131yla, yo\u011fun bir bi\u00e7imde ortaya koymu\u015ftur.
\n Geli\u015fme yolundaki \u00fclkelerin ve kamuoyunun, modern biyoteknoloji y\u00f6ntemleriyle \u00fcretilen \u00fcr\u00fcnlerin ticaretiyle ilgili olarak, \u00fczerinde \u00f6nemle durduklar\u0131 ve hassas olduklar\u0131 konular \u015funlard\u0131r:
\n \u2022 Modern biyoteknolojinin tar\u0131m sekt\u00f6r\u00fcndeki eski sorunlara yeni \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00fcreterek k\u0131rsal kalk\u0131nmaya katk\u0131 sa\u011flayabilece\u011fi belirtilmektedir. Ancak, biyoteknolojik ara\u015ft\u0131rma y\u00f6ntemleri geleneksel y\u00f6ntemlere g\u00f6re daha pahal\u0131d\u0131r ve daha zor uygulanabilmektedir. Bu nedenle ara\u015ft\u0131rmalar az say\u0131daki \u00fclkede, belirli firmalar taraf\u0131ndan s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmektedir.
\n \u2022 Geleneksel y\u00f6ntemlere g\u00f6re s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir g\u0131da \u00fcretimi iklim, toprak ve su ko\u015fullar\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. Modern biyoteknolojik y\u00f6ntemlerle yap\u0131lan \u00fcretimde bunlardan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak \u00fcretim yapabilme olana\u011f\u0131 bulunmaktad\u0131r. Ancak bu t\u00fcr bir \u00fcretimin biyolojik \u00e7e\u015fitlilik, insan, hayvan ve bitki sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinde k\u0131sa, orta ve uzun d\u00f6nemde olu\u015fturabilece\u011fi olumsuzluklar\u0131n bilinmesi ve \u00f6nlenmesi gerekmektedir.
\n \u2022 Modern biyoteknoloji y\u00f6ntemleriyle yap\u0131lacak \u00fcretimde, kullan\u0131lan teknolojinin ne kadar\u0131n\u0131n d\u0131\u015far\u0131dan ithal edilece\u011fi, ne kadar\u0131n\u0131n i\u00e7eride \u00fcretilece\u011fi \u00f6nemlidir. Bu y\u00f6ntemlere ba\u015fvuruldu\u011funda sadece \u00fcr\u00fcn\u00fcn al\u0131nmas\u0131 yeterli olmayacak, teknolojinin de al\u0131nmas\u0131 gerekecektir.
\n \u2022 Modern biyoteknoloji alan\u0131ndaki pek \u00e7ok yenilik patente ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Patent uygulamas\u0131, teknolojiyi \u00fcretmeyen ancak kullanmak durumunda olan \u00fclkeler a\u00e7\u0131s\u0131ndan a\u011f\u0131r bir bedel \u00f6denmesi anlam\u0131na gelmektedir.
\n \u2022 \u00c7ok uluslu \u015firketlerin zengin biyolojik \u00e7e\u015fitlili\u011fe sahip geli\u015fme yolundaki \u00fclkelerdeki canl\u0131 t\u00fcrlerinin genetik materyallerini patente ba\u011flamalar\u0131 ve ticari \u00fcr\u00fcn olarak kullanmalar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilmesi gerekmektedir.
\n III. DT\u00d6 Tar\u0131m M\u00fczakereleri ve Biyoteknolojik \u00dcr\u00fcnlerin Ticareti:
\n Her nekadar, DT\u00d6 Seattle Bakanlar Konferans\u0131 yeni ticaret m\u00fczakerelerini ba\u015flatmak konusunda ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla sonu\u00e7lanm\u0131\u015f ise de, bu durum DT\u00d6 Tar\u0131m Anla\u015fmas\u0131 kapsam\u0131nda yap\u0131lmas\u0131 gereken tar\u0131m m\u00fczakerelerinin ba\u015flat\u0131lmas\u0131na engel olamam\u0131\u015ft\u0131r. DT\u00d6 Tar\u0131m Komitesi\u2019nin 23 Mart 2000 tarihinde ba\u015flayan toplant\u0131s\u0131nda tar\u0131m \u00fcr\u00fcnleri ticaretindeki \u00e7ok tarafl\u0131 ticaret m\u00fczakerelerinin ba\u015flat\u0131lmas\u0131na karar verilmi\u015ftir. Tar\u0131mdaki reform s\u00fcrecinin devam\u0131 ile ilgili olarak, DT\u00d6 Tar\u0131m Anla\u015fmas\u0131n\u0131n 20. Maddesi kapsam\u0131nda yap\u0131lmas\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclen ticaret m\u00fczakerelerinde:
\n o tar\u0131msal desteklemelerde azaltma,
\n o tar\u0131mdaki korumalar\u0131n azalt\u0131lmas\u0131,
\n o do\u011frudan ticaretle ilgili olmayan konular (tar\u0131m\u0131n \u00e7ok y\u00f6nl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc),
\n ba\u015fl\u0131klar\u0131 alt\u0131nda; pazara giri\u015fin kolayla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, i\u00e7 destekler ve ihracat desteklerinin azalt\u0131lmas\u0131, \u201cpeace clause\u201d olarak tan\u0131mlanan sulh h\u00fckm\u00fcn\u00fcn g\u00f6zden ge\u00e7irilmesi, tar\u0131m\u0131n \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc etkilerinin tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131, g\u0131da g\u00fcvenli\u011fi ve kalitesi konular\u0131n\u0131n ele al\u0131nmas\u0131 beklenmektedir.M\u00fczakereler s\u0131ras\u0131nda, g\u0131da g\u00fcvenli\u011fi ve tar\u0131m \u00fcr\u00fcnleri ticaretindeki engellerin kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ba\u015fl\u0131klar\u0131 alt\u0131nda, belirli \u00fclkelerin, \u00f6zellikle de ABD’nin, modern biyoteknoloji y\u00f6ntemleri kullan\u0131larak \u00fcretilen genetik \u00fcr\u00fcnlerin ticaretini kolayla\u015ft\u0131rmaya y\u00f6nelik uluslararas\u0131 \u00e7er\u00e7evenin olu\u015fturulmas\u0131 konusunda \u0131srarl\u0131 davranmalar\u0131 beklenmektedir. Bu do\u011frultuda, DT\u00d6\u2019de, yeni tar\u0131m m\u00fczakereleri d\u00f6neminde, \u00fczerinde \u00f6nemli pazarl\u0131klar\u0131n yap\u0131labilece\u011fi alanlardan birinin modern biyoteknoloji ile \u00fcretilen tar\u0131m \u00fcr\u00fcnlerinin ticaretinde uygulanacak kurallar oldu\u011funu belirtmek yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r.
\n IV.T\u00fcketici E\u011filimleri ve Organik \u00dcr\u00fcnlerin Ticareti:
\n Son zamanlarda, \u00f6zellikle geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerdeki t\u00fcketici talebi refah ve bilin\u00e7lenme d\u00fczeyindeki art\u0131\u015fa, ileti\u015fim ve ula\u015f\u0131m olanaklar\u0131ndaki geli\u015fmeye ba\u011fl\u0131 olarak organik \u00fcr\u00fcnlere y\u00f6nelmektedir. Tar\u0131m \u00fcr\u00fcn\u00fc \u00fcreticisi ve ihracat\u00e7\u0131s\u0131 baz\u0131 geli\u015fmekte olan \u00fclkeler, bu talebi kar\u015f\u0131lamak \u00fczere, organik tar\u0131m \u00fcr\u00fcnlerinin \u00fcretimi ve ticareti \u00fczerine yo\u011funla\u015fmaktad\u0131rlar. Organik tar\u0131m\u0131n \u00f6neminin s\u00fcrekli artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ancak, organik \u00fcr\u00fcn ve pazarlarla ilgili ara\u015ft\u0131rmalar s\u0131n\u0131rl\u0131, gelece\u011fe ili\u015fkin tahminler ise yetersizdir. Di\u011fer taraftan, D\u00fcnya ticaretinde, organik \u00fcr\u00fcnlerin ticareti biyoteknolojik \u00fcr\u00fcnlerin ticareti kadar h\u0131zla artmamaktad\u0131r. Organik tar\u0131m \u00fcr\u00fcnlerine y\u00f6nelen talep geli\u015fme yolundaki \u00fclkeler i\u00e7in yeni ihracat olanaklar\u0131 yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, organik tar\u0131m \u00fcr\u00fcnlerinin, organik olmayan \u00fcr\u00fcnlere g\u00f6re daha pahal\u0131ya \u00fcretilmesi ve sat\u0131lmas\u0131; organik tar\u0131m i\u015fletmecili\u011fine ge\u00e7i\u015fin belirli bir zaman\u0131 gerektirmesi; organik \u00fcretimin sertifikayla belgelenmek durumunda olmas\u0131 ve organik \u00fcr\u00fcn ve pazarlarla ilgili ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131 olmas\u0131 organik \u00fcr\u00fcn ticaretinin yayg\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcndeki en \u00f6nemli nedenlerdir.1997 y\u0131l\u0131 itibariyle d\u00fcnyada 10.455 milyon dolar tutar\u0131nda oldu\u011fu belirlenen organik \u00fcr\u00fcn perakende sat\u0131\u015flar\u0131n\u0131n % 50’sinden fazlas\u0131 Avrupa \u00fclkelerinde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Avrupada en geli\u015fmi\u015f organik g\u0131da ve i\u00e7ecek pazar\u0131na sahip olan \u00fclkeler Almanya, Fransa, \u0130talya ve \u0130ngiltere’dir. 1997 y\u0131l\u0131ndaki sat\u0131\u015flar\u0131n yakla\u015f\u0131k % 40’\u0131 ABD’de, %10’u ise Japonya’da yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\n V. Biyoteknolojik \u00dcr\u00fcnlerin Ticareti:
\n D\u00fcnya ticaretinde biyoteknolojik \u00fcr\u00fcnlerin pazar pay\u0131 h\u0131zla artmaktad\u0131r. Bu y\u00f6ntemle b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli \u00fcretim yap\u0131labilmesi ve ayr\u0131ca, biyoteknolojik \u00fcr\u00fcnlerin \u00fcretilmesi i\u00e7in gerekli teknolojik geli\u015fmenin patent haklar\u0131n\u0131n sakl\u0131 tutulabilmesi nedenleriyle ticari kazanc\u0131n boyutlar\u0131 da h\u0131zla artmaktad\u0131r. Modern biyoteknoloji y\u00f6ntemleriyle elde edilen \u00fcr\u00fcnlerin yakla\u015f\u0131k %74’\u00fc ABD’de, geriye kalan\u0131 ise Arjantin (%15); Kanada (%10); Avustralya, Meksika, \u0130spanya, Fransa G\u00fcney Afrika ve \u00c7in Halk Cumhuriyeti’nde (%1) \u00fcretilmektedir. Bug\u00fcn i\u00e7in, modern biyoteknoloji y\u00f6ntemleriyle \u00fcretilen yakla\u015f\u0131k 80 adet genetik \u00fcr\u00fcn\u00fcn uluslararas\u0131 ticarete konu oldu\u011fu bilinmektedir. Yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar, 1998 y\u0131l\u0131nda biyoteknolojik y\u00f6ntemlerle \u00fcretilen bitkilerin t\u00fcm sat\u0131\u015flar\u0131n\u0131n 1,5 milyar dolar civar\u0131nda oldu\u011funu, bu \u00fcr\u00fcnlerin 1995-1998 d\u00f6nemindeki sat\u0131\u015f gelirlerinin % 20 oran\u0131nda artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Bu trendin devam etmesi halinde, s\u00f6zkonusu bitkilerin t\u00fcm sat\u0131\u015flar\u0131n\u0131n bu y\u0131l 3 milyar dolara, 2005 y\u0131l\u0131nda 8 milyar dolara, 2010 y\u0131l\u0131nda ise 25 milyar dolara ula\u015fabilece\u011fi tahminleri yap\u0131lmaktad\u0131r. Biyoteknolojik \u00fcr\u00fcnlerin tamam\u0131nda, orta ve uzun d\u00f6nemde, 100-150 milyar dolarl\u0131k potansiyel bir ticaret hacminden s\u00f6z edilmektedir.
\n VI. T\u00fcketici Tercihleri ve Uluslararas\u0131 Ticaret:
\n Uluslararas\u0131 ticareti y\u00f6nlendiren unsurlardan biri t\u00fcketici tercihleridir. T\u00fcketiciler bilimsel ve teknolojik geli\u015fmeler kar\u015f\u0131s\u0131nda daha bilin\u00e7li davranmak durumunda olan kesimdir. Bu kesim konuya sa\u011fl\u0131k, \u00e7evre ve etik kurallar olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 farkl\u0131 a\u00e7\u0131dan yakla\u015fmaktad\u0131r. Genel olarak t\u00fcketiciler, teknolojik geli\u015fmelerin \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc etkilerinin bulundu\u011funu ve bu etkilerin baz\u0131lar\u0131n\u0131n olas\u0131 riskleri de beraberinde getirdi\u011fini bilirler ve kararlar\u0131n\u0131 bilin\u00e7li olarak vermek isterler. Ayr\u0131ca, bunlar\u0131 bilimsel ve etik de\u011ferlendirmelerin gerektirdi\u011fi kritik kararlar olarak g\u00f6r\u00fcrler. Yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar, OECD \u00fclkeleri aras\u0131nda, Kuzey Amerika \u00fclkeleri ile Avrupa \u00fclkeleri aras\u0131nda, biyoteknolojik \u00fcr\u00fcnlere yakla\u015f\u0131m \u015feklinde \u00f6nemli farkl\u0131l\u0131klar bulundu\u011funu ortaya koymaktad\u0131r. Bir kesim -Amerikal\u0131lar- g\u0131da \u00fcretimi i\u00e7in modern biyoteknolojinin kullan\u0131m\u0131na olumlu yakla\u015f\u0131r ve modern biyoteknolojinin g\u0131da \u00fcretimi a\u00e7\u0131s\u0131ndan oldu\u011fu gibi, \u00e7evrenin de yarar\u0131na oldu\u011funu belirtirken, di\u011fer kesim -Avrupal\u0131lar- bu d\u00fc\u015f\u00fcncenin aksine konuya \u015f\u00fcpheyle yakla\u015fmaktad\u0131r. Amerika ve Avrupa \u00fclkeleri aras\u0131ndaki bu yakla\u015f\u0131m farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 mevzuat d\u00fczenlemelerine de yans\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. AB genetik olarak de\u011fi\u015ftirilmi\u015f mikroorganizmalardan \u00fcretilen \u00fcr\u00fcnlerin onaylanmas\u0131 konusunda ABD’den farkl\u0131 bir s\u00fcre\u00e7 izlemekte ve uygulamalar\u0131 “ihtiyatl\u0131l\u0131k” ilkesine dayanmaktad\u0131r. AB’nin Yeni G\u0131dalar Yasas\u0131, biyoteknolojik y\u00f6ntemlerle \u00fcretilen \u00fcr\u00fcnlerin etiketlenmesini gerektirmektedir. Biyoteknolojik \u00fcr\u00fcnlerin ticaretinde uygulanacak kurallar konusunda, AB ile ABD aras\u0131nda ciddi g\u00f6r\u00fc\u015f farkl\u0131l\u0131klar\u0131 bulunmaktad\u0131r. AB uluslararas\u0131 kurulu\u015flardaki \u00e7al\u0131\u015fmalarda, biyoteknolojik \u00fcr\u00fcnlere y\u00f6nelik etiket uygulamas\u0131n\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. ABD ise, bu \u00fcr\u00fcnlerin besin de\u011feri, sa\u011fl\u0131k \u00fczerine etkileri ve alerjik \u00f6zellikleri bak\u0131m\u0131ndan incelendi\u011fini ilgili kurulu\u015flar taraf\u0131ndan onaylanan genetik \u00fcr\u00fcnlerin geleneksel benzerlerinden farkl\u0131 bir sa\u011fl\u0131k riski ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131n\u0131n kan\u0131tland\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmekte, AB’yi ticarette korumac\u0131 uygulamalar yapmakla su\u00e7lamaktad\u0131r. Her iki taraf konuyu Transatlantik Ekonomik Ortakl\u0131\u011f\u0131, Transatlantik \u0130\u015f Diyalo\u011fu ve OECD b\u00fcnyesinde ve ayr\u0131ca, DT\u00d6 tar\u0131m m\u00fczakereleri kapsam\u0131nda g\u00f6r\u00fc\u015fmektedir.T\u00fcketiciler a\u00e7\u0131s\u0131ndan esas olan kayg\u0131, g\u0131da \u00fcretiminde genetik biliminin kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n olas\u0131 bilinmeyen riskleridir. Bu durum sa\u011fl\u0131k ve \u00e7evre a\u00e7\u0131s\u0131ndan kabul edilebilir risk d\u00fczeyinin tan\u0131mlanmas\u0131n\u0131 da g\u00fc\u00e7le\u015ftirmektedir. Bu kayg\u0131lar t\u00fcketicileri, modern biyoteknoloji y\u00f6ntemleriyle \u00fcretilen \u00fcr\u00fcnlerin etiketlenmesi veya bu \u00fcr\u00fcnlerin orta ve uzun d\u00f6nemli etkileri konusunda risk de\u011ferlendirmesinin yap\u0131lmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde talepte bulunmaya y\u00f6nlendirmektedir.
\n VII. Etiketleme Uygulamas\u0131 ve Uluslararas\u0131 Ticaret:
\n \u00c7o\u011fu kez, modern biyoteknoloji y\u00f6ntemleriyle \u00fcretilen \u00fcr\u00fcnler ile geleneksel y\u00f6ntemlerle \u00fcretilen \u00fcr\u00fcnleri birbirinden ay\u0131rt edebilmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Ancak, etkin pazar \u00e7\u00f6z\u00fcmlerine ula\u015fabilmek i\u00e7in, t\u00fcketicilerin ald\u0131klar\u0131 \u00fcr\u00fcnle ilgili her t\u00fcrl\u00fc bilgiye ula\u015fabilmeleri gerekir. Bu do\u011frultuda etiketleme, uluslararas\u0131 ticarette s\u0131k\u00e7a kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan ve tart\u0131\u015f\u0131lan bir uygulamad\u0131r. Uluslararas\u0131 ticarette \u00f6nemli olan etiketleme uygulamas\u0131n\u0131n ne \u015fekilde yap\u0131laca\u011f\u0131d\u0131r. Uygulama g\u00f6n\u00fcll\u00fc m\u00fc olmal\u0131d\u0131r, yoksa zorunlu mu? Etikette \u00fcr\u00fcn\u00fcn i\u00e7eri\u011fi mi tan\u0131mlamal\u0131d\u0131r, yoksa \u00fcretim s\u00fcreci mi? Etiketlerde yer verilecek bilginin kapsam\u0131 ne olmal\u0131d\u0131r? Uluslararas\u0131 ticarette yayg\u0131n olarak kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan uygulama, \u00fcr\u00fcn\u00fcn i\u00e7eri\u011finin tan\u0131mland\u0131\u011f\u0131 etiket uygulamalar\u0131d\u0131r. Genel olarak, \u00fcretim ve i\u015fleme y\u00f6ntemleri (production and process methods) etiket programlar\u0131na konu olmam\u0131\u015ft\u0131r. Genetik \u00fcr\u00fcnlerin d\u0131\u015f ticarete konu olmas\u0131yla birlikte, OECD ve DT\u00d6’de, ticarette teknik engeller ve \u00e7evre ile ba\u011flant\u0131l\u0131 ticaret \u00f6nlemleri kapsam\u0131nda, \u00fcretim ve i\u015fleme y\u00f6ntemlerine ili\u015fkin bilginin de etiketlemeye konu olabilmesi tart\u0131\u015f\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu konu \u00fczerinde hen\u00fcz bir uzla\u015fmaya var\u0131lamam\u0131\u015ft\u0131r. 1999 y\u0131l\u0131 i\u00e7erisinde Japonya, Avustralya, Yeni Zelanda, AB, \u0130svi\u00e7re, Norve\u00e7 gibi \u00fclkeler biyoteknolojik \u00fcr\u00fcnlerle ilgili ulusal etiket programlar\u0131n\u0131 devreye sokmu\u015flard\u0131r. Modern biyoteknoloji y\u00f6ntemleriyle \u00fcretilen ve ayr\u0131ca, herhangi bir i\u015flemden ge\u00e7meyen \u00fcr\u00fcnlerde do\u011frudan etiketleme yap\u0131labilmekte ancak, bunlar\u0131n i\u015flenerek kullan\u0131lmas\u0131 durumunda etiketleme uygulamas\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fck bulunmaktad\u0131r. Yap\u0131lan \u00e7e\u015fitli ara\u015ft\u0131rmalarda, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada t\u00fcketiciye sunulan i\u015flenmi\u015f g\u0131da maddelerinin yar\u0131s\u0131nda modern biyoteknoloji y\u00f6ntemleriyle \u00fcretilen genetik \u00fcr\u00fcnlerin bulundu\u011fu tahminleri yap\u0131lmaktad\u0131r.\u00dcr\u00fcn\u00fcn \u00e7iftlikten al\u0131n\u0131p nihai \u00fcr\u00fcn olarak t\u00fcketiciye sunulmas\u0131na kadar ge\u00e7en her a\u015famada, kullan\u0131lan girdilerin tan\u0131mlanmas\u0131n\u0131 gerektiren ve \u00fcretici ve t\u00fcketiciler i\u00e7in g\u0131da zincirindeki b\u00fct\u00fcn \u00fcr\u00fcnleri izleyebilme olana\u011f\u0131 veren bir y\u00f6ntem olan ve organik \u00fcr\u00fcnler i\u00e7in de uygulanabilen “identity preservation” sisteminin getirdi\u011fi y\u00fcksek maliyet nedeniyle biyoteknolojik y\u00f6ntemler kullan\u0131larak \u00fcretilen \u00fcr\u00fcnlere uygulanmas\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fck bulunmaktad\u0131r. Genel olarak, \u00fcr\u00fcn\u00fcn paketi ile ilgili olan etiketleme uygulamas\u0131, \u00fcr\u00fcn\u00fcn niteli\u011fini ilgilendiren ve sa\u011fl\u0131k \u00f6nlemi olarak uygulanan \u00fcr\u00fcn standartlar\u0131na g\u00f6re ticareti daha az bozucu uygulamalar olarak kabul edilmektedir. Ayr\u0131ca biyoteknolojik y\u00f6ntemlerle \u00fcretilen \u00fcr\u00fcnler i\u00e7in t\u00fcketicinin sat\u0131n alma karar\u0131n\u0131 olumsuz y\u00f6nde etkileyen bu uygulama, organik \u00fcr\u00fcnlerin ticaretinde te\u015fvik edici bir etki yaratmaktad\u0131r.
\n VIII. T\u00fcrkiye’de, Biyoteknolojik \u00dcr\u00fcnlerin \u0130thalat\u0131, Organik \u00dcr\u00fcnlerin \u0130hracat\u0131:
\n \u00dclkemiz \u0130thalat Rejimi kapsam\u0131nda kamu ahlak\u0131, kamu d\u00fczeni ve kamu g\u00fcvenli\u011fi ile insan, hayvan ve bitki sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n korunmas\u0131 veya s\u0131nai ve ticari m\u00fclkiyetin korunmas\u0131 amac\u0131yla ilgili mevzuat h\u00fck\u00fcmleri \u00e7er\u00e7evesinde \u00f6nlem uygulanan \u00fcr\u00fcnler kapsam\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndaki t\u00fcm \u00fcr\u00fcnlerin ithali serbesttir. Ayr\u0131ca, b\u00fct\u00fcn tar\u0131m ve g\u0131da maddelerinin ithalat\u0131nda Tar\u0131m ve K\u00f6yi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131’ndan, eczac\u0131l\u0131k sanayi \u00fcr\u00fcnlerinin ithalat\u0131nda ise Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131’ndan kontrol belgesi al\u0131nmas\u0131 gerekmektedir. D\u0131\u015f ticaretle ilgili veriler aras\u0131nda, \u00fclkemize modern biyoteknoloji y\u00f6ntemleriyle \u00fcretilen tar\u0131m ve g\u0131da maddelerinin ithal edildi\u011fi y\u00f6n\u00fcnde bir bilgi bulunmamaktad\u0131r. Ancak, \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki d\u00f6nemde kaydedilecek geli\u015fmelere ba\u011fl\u0131 olarak, bu konunun g\u00fcndeme gelmesi ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olacakt\u0131r. Bu nedenle, modern biyoteknoloji y\u00f6ntemleriyle \u00fcretilen \u00fcr\u00fcnler i\u00e7in ge\u00e7erli olacak \u00e7ok tarafl\u0131 ticaret kurallar\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131ndan \u00f6nce, bu alan\u0131 d\u00fczenleyen ulusal d\u00fczenlemelerin yap\u0131lmas\u0131nda yarar bulunmaktad\u0131r. Ancak, ulusal d\u00fczenlemeler yap\u0131l\u0131rken, modern biyoteknoloji alan\u0131ndaki geli\u015fmelerin de d\u00fczenli bir \u015fekilde izlenmesi ve bunun sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n ulusal d\u00fczenlemelere yans\u0131t\u0131lmas\u0131 gerekmektedir. Bu kapsamda, \u00e7a\u011fda\u015f sistemlerde ge\u00e7erli bir uygulama olan ve t\u00fcketicilere almak istedikleri \u00fcr\u00fcnle ilgili her t\u00fcrl\u00fc bilgiye ula\u015fabilmeleri imkan\u0131n\u0131 veren etiketleme uygulamas\u0131na ge\u00e7ilmesi etkin pazar \u00e7\u00f6z\u00fcmlerine ula\u015fabilmek bak\u0131m\u0131ndan yararl\u0131 olacakt\u0131r.Di\u011fer taraftan, T\u00fcrkiye’de 1997 y\u0131l\u0131 sonu itibariyle 18 000 hektar alanda organik tar\u0131m \u00fcretimi yap\u0131lmaktad\u0131r. 1998 y\u0131l\u0131 sonuna kadar bu miktar\u0131n % 25 oran\u0131nda artmas\u0131 beklenmektedir. T\u00fcrkiye’deki organik tar\u0131m \u00fcretimi a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak ihracata y\u00f6neliktir ve en \u00f6nemli ihracat pazarlar\u0131 AB ve ABD’dir. Tar\u0131m sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn gelece\u011fi ile ilgili stratejik de\u011ferlendirmeler kapsam\u0131nda organik tar\u0131m\u0131n T\u00fcrkiye’nin d\u0131\u015f ticaretinde yeni a\u00e7\u0131l\u0131mlar sa\u011flayabilecek \u00f6nemli bir \u00fcretim alan\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclmesi m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ancak, bu durumda organik tar\u0131m y\u00f6ntemleriyle yap\u0131lacak \u00fcretimin gerektirdi\u011fi altyap\u0131n\u0131n (bilgi, belgelendirme ve kurumsal yap\u0131, vs.) olu\u015fturulmas\u0131 ve desteklenmesi gerekmektedir. DT\u00d6’nde yeni ba\u015flayan tar\u0131m m\u00fczakereleri kapsam\u0131nda bu konulara ili\u015fkin olarak g\u00fcndeme getirilen \u00f6nerilerin dikkatle izlenmesi ve bu \u00fcr\u00fcnlerin uluslararas\u0131 ticaretinde uygulanacak prensipleri de i\u00e7erebilecek yeni \u00e7ok tarafl\u0131 ticaret kurallar\u0131n\u0131n \u00fclkemiz \u015fartlar\u0131 ve \u00f6nceliklerine g\u00f6re \u015fekillendirilmesine \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131nda yarar g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
B\u0130YOTEKNOLOJ\u0130K \u00dcR\u00dcNLER, ORGAN\u0130K \u00dcR\u00dcNLER VE ULUSLARARASI T\u0130CARETTEK\u0130 GEL\u0130\u015eMELER Modern biyoteknoloji ifadesi, genel olarak, modern bilgi ve tekniklerin uygulanmas\u0131 ile yap\u0131lan, genetik m\u00fchendisli\u011fine dayal\u0131 tekniklerle ger\u00e7ekle\u015ftirilen biyoteknolojiyi tan\u0131mlamakta kullan\u0131lmaktad\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00f6zellikle tar\u0131m ve eczac\u0131l\u0131k sanayi alanlar\u0131nda, modern biyoteknoloji y\u00f6ntemleri kullan\u0131larak \u00e7e\u015fitli \u00f6zelliklere sahip yeni canl\u0131 t\u00fcrleri elde etmek m\u00fcmk\u00fcn hale gelmi\u015f, bu \u015fekilde \u00fcretilen tar\u0131m \u00fcr\u00fcnleri …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[8461,8466,8464,8462,8463,3641,8465],"class_list":["post-3697","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-biyoteknolojih-urunler","tag-biyoteknolojik-urunlerin-ithalati","tag-biyoteknolojik-urunlerin-ticareti","tag-eczacilik-sanayi","tag-modern-biyoteknoloji-yontemleri","tag-tarim","tag-turkiyede"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3697","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3697"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3697\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3697"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3697"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3697"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}