I. B\u00dcY\u00dcME ve GEL\u0130\u015eME
\n 1. B\u00fcy\u00fcme ve Geli\u015fmenin Tan\u0131m\u0131
\n B\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fme, d\u00f6llenmeden sonra anne karn\u0131nda ba\u015flayarak eri\u015fkinli\u011fe kadar s\u00fcrer, \u00c7ocuklar\u0131 yeti\u015fkinlerden ay\u0131ran en \u00f6nemli \u00f6zellikler, \u00e7ocuklarda b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fmenin g\u00f6r\u00fclmesidir. Genellikle b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fme terimleri e\u015f anlaml\u0131 olarak kullan\u0131l\u0131r. Ancak b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fme farkl\u0131 farkl\u0131 olaylard\u0131r. B\u00fcy\u00fcme v\u00fccut hacmindeki ve k\u00fctlesindeki art\u0131\u015fa denir. Geli\u015fme ise biyolojik olgunla\u015fma s\u00fcrecini ifade eder. B\u00fcy\u00fcmede hem h\u00fccre say\u0131s\u0131 hem de h\u00fccrenin hacmi artar. Geli\u015fmede ise dokular\u0131n ve h\u00fccrelerin yap\u0131s\u0131ndaki de\u011fi\u015fiklikler sonucunda biyolojik i\u015flevlerde olgunla\u015fma meydana gelir. Geli\u015fme b\u00fcy\u00fcme, olgunla\u015fma ve \u00f6\u011frenmenin etkisi alt\u0131ndad\u0131r. Bilgi veya bilgiler b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc bellemek olarak tan\u0131mlanan \u00f6\u011frenme, her ya\u015fta b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fmeyle birlikte ger\u00e7ekle\u015fir.
\n B\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fme her ne kadar farkl\u0131 olaylarsa da birbiriyle ba\u011flant\u0131l\u0131 de\u011fi\u015fik a\u015famalar\u0131 bulunan bir s\u00fcre\u00e7tir. Bebeklerin a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131 do\u011fumlar\u0131ndan itibaren belli aral\u0131klarla sa\u011fl\u0131k personelince tart\u0131l\u0131r boylan \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcr ve baz\u0131 davran\u0131\u015f \u00f6zellikleri izlenir. B\u00f6ylece bebe\u011fin b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fmesiyle ilgili herhangi bir olumsuz durumun bulunup bulunmad\u0131\u011f\u0131 belirlenir.
\n 2. B\u00fcy\u00fcme ve Geli\u015fmede Rol Oynayan Fakt\u00f6rler
\n B\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fmeyi etkileyen bir \u00e7ok fakt\u00f6r vard\u0131r.
\n Bunlar; \u2022 Genetik, \u2022 Hormonal, \u2022 Beslenme, \u2022 Fiziki \u00e7evredir.
\n a) Genetik
\n Anne ve babaya ait \u00f6zellikler genlerle ta\u015f\u0131narak \u00e7ocuklara ge\u00e7er. Anne ve babaya ait genler \u00e7ocu\u011fun di\u011fer \u00f6zelliklerinde oldu\u011fu gibi b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fmesinde de etkilidir. \u00d6rne\u011fin, anne ve babas\u0131n\u0131n uzun boylu olu\u015fu belli bir \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00e7ocu\u011fun boyunda da etkilidir. Uzun boylu anne ve babaya ait \u00e7ocuklar\u0131n boylar\u0131 akranlar\u0131na g\u00f6re biraz daha uzundur.
\n b) Hormonal
\n B\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fmede genetik yan\u0131nda hormonlar da olduk\u00e7a etkilidir. Hipofiz, tiroit ve paratiroit bezlerinden salg\u0131lanan \u00e7e\u015fitli hormonlar b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fmeyi etkiler. \u00d6rne\u011fin, hipofiz bezinden salg\u0131lanan b\u00fcy\u00fcme hormonun az veya \u00e7ok salg\u0131lanmas\u0131 b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fmeyi etkiler. B\u00fcy\u00fcme hormonunun az salg\u0131lanmas\u0131 sonucunda c\u00fccelik fazla salg\u0131lanmas\u0131nda da dev c\u00fcsselilik (devlik) meydana gelir. Yine akromegali gibi geli\u015fim bozukluklar\u0131 da hormonal kaynakl\u0131d\u0131r.
\n c) Beslenme
\n B\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fmede etkili olan fakt\u00f6rlerden bir di\u011feri de beslenmedir. Yeterli ve dengeli beslenilmedi\u011fi zaman b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fmede gerilik g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Genetik fakt\u00f6rlerin b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fmeyi etkiledi\u011fini belirtmi\u015ftik. Uzun boylu anne ve babadan do\u011fan \u00e7ocu\u011fun da uzun
\n boylu olaca\u011f\u0131n\u0131 belirtmi\u015ftik. Burada \u00e7ocu\u011fun uzun boylu olmas\u0131nda genetik yap\u0131n\u0131n etkili olmas\u0131 kadar beslenme de etkilidir. Yeterli ve dengeli beslenme b\u00fcy\u00fcmeyi ve geli\u015fmeyi olumlu etkiler. Beslenmesi yetersiz ve dengesiz olan \u00e7ocuklarda geli\u015fim bozukluklar\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.
\n d) Fizik\u00ee \u00e7evre
\n B\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fmeye etki eden fakt\u00f6rler aras\u0131nda fiziksel \u00e7evrenin ayr\u0131 bir \u00f6nemi vard\u0131r. Fiziksel \u00e7evre olarak kabul edilen \u0131s\u0131, \u0131\u015f\u0131k, radyasyon, bar\u0131nak, g\u00fcr\u00fclt\u00fc, la\u011f\u0131m ve pis sular, hava, \u00e7\u00f6pl\u00fckler vb. say\u0131labilir. Fizik\u00ee \u00e7evre \u015fartlar\u0131ndaki olumsuzluklar sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 da olumsuz etkiler. Dolay\u0131s\u0131yla bu olumsuz \u00e7evre \u015fartlan b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fmeyi etkiler. \u00d6rne\u011fin, pis sular\u0131n i\u00e7me suyu olarak kullan\u0131lmas\u0131 \u00e7e\u015fitli hastal\u0131klar\u0131n olu\u015fmas\u0131na neden olur. Hastal\u0131klar ise b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fmeyi olumsuz etkiler. Yine fizik\u00ee \u00e7evre i\u00e7inde yer alan radyasyon, b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fmeye en fazla etkili olan etmenlerden biridir. \u00d6rne\u011fin, \u00c7in h\u00fck\u00fcmeti taraf\u0131ndan Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da yap\u0131lan n\u00fckleer denemeler sonucu yeni do\u011fan \u00e7ocuklarda bir\u00e7ok geli\u015fim bozukluklar\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Radyasyonun etkisiyle yeni do\u011fan \u00e7ocuklar\u0131n kafa yap\u0131s\u0131nda anormallikler, g\u00f6z yuvarlar\u0131nda bozukluklar, dudaklarda y\u0131rt\u0131kl\u0131klar gibi geli\u015fim bozukluklar\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.
\n Buraya kadar yap\u0131lan a\u00e7\u0131klamalardan sonra b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fmeyi olumsuz etkileyen \u00e7evresel fakt\u00f6rlerden baz\u0131lar\u0131n\u0131 a\u015fa\u011f\u0131daki gibi \u00f6zetleyebiliriz:
\n \u2022 Annenin yeterli ve dengeli beslenmemesi,
\n \u2022 Gebelik s\u0131ras\u0131nda hekim kontrol\u00fc d\u0131\u015f\u0131nda il\u00e2\u00e7 kullan\u0131lmas\u0131,
\n \u2022 Gebeli\u011fin \u00f6zellikle ilk aylar\u0131nda r\u00f6ntgen \u00e7ektirilmesi, Gebeli\u011fin ilk aylar\u0131nda grip, k\u0131zam\u0131k\u00e7\u0131k vb. ate\u015fli hastal\u0131klara yakalan\u0131lmas\u0131,
\n \u2022 Gebe annede b\u00f6brek, kalp gibi sistemik hastal\u0131klar\u0131n olmas\u0131,
\n \u2022 Psikolojik travmalar\u0131n olmas\u0131 b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fmeyi olumsuz etkileyen \u00e7evresel etkenlerden baz\u0131lar\u0131d\u0131r.
\n 3. B\u00fcy\u00fcme ve Geli\u015fme D\u00f6nemleri
\n a) Bebeklik d\u00f6nemi
\n Bebeklik d\u00f6nemi do\u011fumdan sonraki birinci ya\u015f g\u00fcn\u00fcne kadar olan s\u00fcreyi kapsar. Di\u011fer bir ifadeyle bebeklik d\u00f6nemi 0-12 aylar aras\u0131d\u0131r. Bebeklik d\u00f6nemi yeni do\u011fan ve yeni do\u011fan sonras\u0131 d\u00f6nem olmak \u00fczere iki k\u0131sma ayr\u0131l\u0131r. Yeni do\u011fan d\u00f6nemi do\u011fumdan itibaren O- 28 g\u00fcnl\u00fck s\u00fcreyi kapsar. Yeni do\u011fan d\u00f6neminden sonraki bir ya\u015f\u0131na kadar olan s\u00fcre ise yeni do\u011fan sonras\u0131 d\u00f6nemidir. Bebeklik d\u00f6neminde \u00e7ocuk tamamen anneye ba\u011fl\u0131 olup korunmaya muhta\u00e7t\u0131r. D\u0131\u015fardan bak\u0131ma ve beslenmeye gerek duyar. S\u00fcrekli al\u0131c\u0131 ve pasiftir, ilk \u00fc\u00e7 ayda i\u00e7e d\u00f6n\u00fck olup zaman\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funu uyku ile ge\u00e7irir, annesi ve kendisini iki ayr\u0131 insan olarak ay\u0131rt edemez. Kendisini annesinden ayr\u0131 bir insan olarak alg\u0131lamas\u0131 \u00fc\u00e7 aydan sonra ba\u015flar. Beklemeye tahamm\u00fcl\u00fc yoktur, ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n hemen kar\u015f\u0131lanmas\u0131n\u0131 ister.
\n Bebeklik d\u00f6neminde en \u00f6nemli organ a\u011f\u0131zd\u0131r. Bu nedenle bebeklik d\u00f6nemine oral d\u00f6nemi de denilmektedir. Bu d\u00f6nemde bebek iyi ve k\u00f6t\u00fcy\u00fc a\u011fz\u0131yla ay\u0131rt eder. \u00c7evresini a\u011f\u0131z yard\u0131m\u0131yla tan\u0131r. Beslenmesini a\u011f\u0131z yoluyla anne memesinden yaparken anne ile \u00e7ocuk aras\u0131nda duygusal bir ba\u011f kurulur.
\n Bebeklik d\u00f6neminde, bebe\u011fin gereksinimlerinin s\u00fcrekli olarak ve zaman\u0131nda giderilmesi g\u00fcven duygusunu geli\u015ftirir. Aksi durumda bebe\u011fin yetersiz ve :d\u00fczensiz doyurulmas\u0131 g\u00fcven duygusunun geli\u015fmesini olumsuz etkiler.
\n Bebeklik d\u00f6neminde ruhsal geli\u015fme yan\u0131nda bedensel geli\u015fme de meydana gelir. Bu d\u00f6nemde h\u0131zl\u0131 bir bedensel b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fme g\u00f6zlenir. Ortalama olarak 3-3,5 kg kadar olan bebek bu d\u00f6nem sonuna do\u011fru ilk a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yakla\u015f\u0131k \u00fc\u00e7 kat\u0131na ula\u015f\u0131r. Do\u011fumda 350 gram kadar olan beyin, 12 ay sonunda 900 gram kadar olur. Ayn\u0131 \u015fekilde bebe\u011fin boyu da uzar. Boy, do\u011fumdaki boy uzunlu\u011funun yar\u0131 kat\u0131 kadar uzar. Bu d\u00f6nem sonunda el, ayak gibi organlar\u0131n\u0131 kullan\u0131r. Y\u00fcr\u00fcmeyi ve konu\u015fma gibi \u00f6zellikleri kazanmaya ba\u015flar.<\/p>\n
b) \u00c7ocukluk d\u00f6nemi
\n \u00c7ocukluk d\u00f6nemi 1-6 ya\u015flar aras\u0131n\u0131 kapsar. \u00c7ocukluk d\u00f6nemi kendi aras\u0131nda iki ayr\u0131 d\u00f6neme ayr\u0131l\u0131r. Bunlar;
\n \u2022 \u00d6zerklik d\u00f6nemi (anal d\u00f6nem]
\n \u2022 Oyun d\u00f6nemi (fallik d\u00f6nem] dir.
\n \u00d6zerklik d\u00f6nemi: \u00d6zerklik d\u00f6nemi 12-36 aylar aras\u0131n\u0131 kapsar. \u00d6zerklik d\u00f6neminde tuvalet e\u011fitimi verildi\u011finden bu d\u00f6neme tuvalet e\u011fitimi d\u00f6nemi de denir. \u00d6zerklik d\u00f6neminde bebek ayakta durur, y\u00fcr\u00fcr ve konu\u015fur. Bu d\u00f6nemde \u00e7ocuk art\u0131k \u00e7evresini ke\u015ffetmeye ba\u015flar. Yava\u015f yava\u015f anneye ba\u011f\u0131ml\u0131 durumdan \u00e7\u0131kmaya ba\u015flar.
\n \u00c7ocuk bu d\u00f6nemde s\u0131n\u0131rs\u0131zca \u00f6zg\u00fcrl\u00fck kullanmay\u0131 isterken anne de tuvalet e\u011fitimini sa\u011flamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bu s\u0131rada anne ile \u00e7ocuk aras\u0131nda m\u00fccadele ba\u015flar. Tuvalet e\u011fitimine 12-15\u2019inci aylarda ba\u015flanabilir.
\n \u00d6zerklik d\u00f6neminde annenin \u00e7ocu\u011fa a\u015f\u0131r\u0131 bask\u0131 uygulamas\u0131 sonucunda baz\u0131 bozukluklar ortaya \u00e7\u0131kabilir. \u00c7ocuk, a\u015f\u0131r\u0131 d\u00fczenli, titiz, uysal veya a\u015f\u0131r\u0131 isyank\u00e2r, huysuz, cimri olabilir.
\n Bu d\u00f6nemde \u00e7ocuk kendi kendine yemek yeme e\u011filimindedir. \u00c7ocuk biraz ortal\u0131\u011f\u0131 kirletse de bu davran\u0131\u015f\u0131 desteklenmelidir.
\n Oyun d\u00f6nemi: Oyun d\u00f6nemi 3-6 ya\u015f aras\u0131n\u0131 kapsar. Bu d\u00f6neme okul \u00f6ncesi d\u00f6nem de denir. Oyun d\u00f6neminde, \u00f6zerklik d\u00f6nemine \u00f6zg\u00fc olan inat\u00e7\u0131l\u0131k ve \u00e7e\u015fitli olumsuzluklar ortadan kalkar. Bunun yerine giri\u015fken, yard\u0131msever, canl\u0131, hareketli, kendi i\u015fini kendi yapan, oyunu seven, ya\u015f\u0131tlar\u0131yla ili\u015fki kuran, payla\u015fma e\u011filimindeki \u00f6zellikler geli\u015fir. Bu d\u00f6nemde \u00e7ocuk toplumca kabul edilen ama\u00e7lara y\u00f6nelir ve daha yap\u0131c\u0131d\u0131r. Duygu ve davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 kontrol etme yetene\u011fini kazanmaya ba\u015flar.
\n Oyun d\u00f6neminde \u00e7ocu\u011fun \u00f6yk\u00fc ve masallara kar\u015f\u0131 ilgisi daha fazlad\u0131r. \u00c7ocuk bu d\u00f6nemde hayalle ger\u00e7e\u011fi kar\u0131\u015ft\u0131rabilir. S\u00fcrekli hareket halindedir. D\u0131\u015f d\u00fcnyaya ilgisi artm\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00f6nemde \u00e7ocuk cinsel organ\u0131n\u0131 ke\u015ffeder. K\u0131zlar k\u0131z \u00e7ocuk, erkekler de erkek \u00e7ocuk olduklar\u0131n\u0131 fark eder. Bu d\u00f6nemde erkek \u00e7ocuklar anneye, k\u0131z \u00e7ocuklar ise babaya yak\u0131nl\u0131k duyar. Zamanla erkek \u00e7ocu\u011fun anneye duydu\u011fu a\u015f\u0131r\u0131 yak\u0131nl\u0131k azal\u0131r. Erkek \u00e7ocuk babayla ili\u015fki kurmaya ba\u015flar. Bu durum k\u0131zlarda daha uzun s\u00fcrer. \u00c7ocukta benlik geli\u015fir.
\n c) Okul \u00e7a\u011f\u0131 d\u00f6nemi
\n Okul \u00e7a\u011f\u0131 d\u00f6nemi, \u00e7ocu\u011fun aileden ayr\u0131l\u0131p d\u0131\u015f d\u00fcnya ile tan\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u00e7a\u011fd\u0131r. Okul \u00e7a\u011f\u0131 d\u00f6nemine ilkokul \u00e7a\u011f\u0131 da denir, ilkokul \u00e7a\u011f\u0131 6-11 ya\u015flar\u0131 aras\u0131d\u0131r. Bu d\u00f6nem, ergenli\u011fin ilk belirtilerinin oldu\u011fu 12 ya\u015f\u0131nda sona erer. Bu d\u00f6nemde okul \u00e7evresi ve e\u011fitim, \u00e7ocu\u011fun bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 geni\u015fletir. Bulundu\u011fu ortamda yeni kelimeler \u00f6\u011frendi\u011finden kelime da\u011farc\u0131\u011f\u0131 zenginle\u015fir. Soyut kavramlar \u00e7ocuk taraf\u0131ndan \u00f6\u011frenilmeye ba\u015flan\u0131r. Kendisinin toplum ve \u00e7evre taraf\u0131ndan benimsenmesine \u00f6nem verir.
\n \u00c7ocuklar kendi cinsleriyle grupla\u015fma e\u011filimindedir. Okul d\u00f6neminde \u00e7ocuklar\u0131n cinsel kimli\u011fi iyice belirginle\u015fir. \u00c7ocuk do\u011fruyu, yanl\u0131\u015f\u0131, iyiyi ve k\u00f6t\u00fcy\u00fc ay\u0131rabilecek \u00f6zellikleri kazanmaya ba\u015flar. Okul \u00e7a\u011f\u0131 d\u00f6neminde de \u00e7ocuk olduk\u00e7a hareketlidir.\u2019 Oyun oynar ancak oyun d\u00f6neminden farkl\u0131 olarak oyun soka\u011fa kaym\u0131\u015f ve akranlar\u0131yla oynamaktan zevk al\u0131r duruma gelmi\u015ftir.
\n Okul d\u00f6neminde \u00e7ocuk aileden ayr\u0131larak yeni bir \u00e7evreye girer. B\u00f6ylece yeni arkada\u015f ve dolay\u0131s\u0131yla yeni ili\u015fkiler kurar. Bu d\u00f6nemde anne ve baban\u0131n yan\u0131nda \u00f6\u011fretmeni \u00f6rnek almaya ba\u015flar. Oyun okul d\u00f6neminde de \u00f6nemlidir. Oyun oynamas\u0131 s\u0131ras\u0131nda ve di\u011fer durumlarda \u00e7ocuk kendi cinsiyle birlikte olma e\u011filimindedir. Bu d\u00f6nemde kurallara s\u0131k\u0131 ba\u011fl\u0131l\u0131k vard\u0131r. Do\u011fru ve yanl\u0131\u015f\u0131 \u00e7ocuk ay\u0131rt edebilir. Bu d\u00f6nemde \u00e7ocu\u011fun \u00f6zelliklerinin di\u011fer \u00e7ocuklardaki \u00f6zelliklerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 olduk\u00e7a yanl\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum \u00e7ocuklarda g\u00fcvensizlik duygusunun geli\u015fmesine neden olur.
\n Okul d\u00f6neminde dikkat edilmesi gerekenlerden birisi de \u00e7ocuklar\u0131n kavrama yeteneklerinin farkl\u0131 olaca\u011f\u0131d\u0131r. Bu durum \u00f6\u011fretmen ve aile taraf\u0131ndan bilinerek davran\u0131\u015flar buna g\u00f6re ayarlanmal\u0131d\u0131r. Okuldaki ve evdeki ili\u015fkilerin, \u00e7ocu\u011fun bedensel ve ruhsal geli\u015fimini \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde etkiledi\u011fi unutulmamal\u0131d\u0131r.
\n d) Ergenlik d\u00f6nemi
\n Ergenlik d\u00f6nemi okul \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n bitti\u011fi 12\u2019nci ya\u015ftan sonra ba\u015flar ve 21 ya\u015f\u0131na kadar s\u00fcrer. Di\u011fer bir ifadeyle 12 – 21\u2019inci ya\u015flar aras\u0131na ergenlik d\u00f6nemi denir. \u00c7ocuklukla yeti\u015fkinlik aras\u0131ndaki d\u00f6nem olan ergenlik d\u00f6nemi kendi aras\u0131nda erken ergenlik, tam ergenlik ve ge\u00e7 ergenlik olarak \u00fc\u00e7 d\u00f6neme ayr\u0131l\u0131r. Ergenlik d\u00f6nemine ait \u00f6zellikler ilerleyen konularda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 a\u00e7\u0131klanacakt\u0131r.<\/p>\n
e) Yeti\u015fkinlik d\u00f6nemi
\n Yeti\u015fkinlik d\u00f6nemi 21-65 ya\u015flar aras\u0131ndaki d\u00f6nemdir. Yeti\u015fkinlik d\u00f6neminde belli bir olgunlu\u011fa eri\u015filmi\u015ftir. Bu d\u00f6nemde evlilikler yap\u0131l\u0131r. \u00c7ocuklar do\u011far ve sorumluluk artar. Ailenin ge\u00e7imi i\u00e7in anne ve baba \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.
\n Anne ve baba toplumsal sorunlarla i\u00e7 i\u00e7edir. D\u0131\u015fardan gelen sorunlara anne ve baba birlikte g\u00f6\u011f\u00fcs gererek m\u00fccadele eder. B\u00fct\u00fcn kararlar anne ve baba taraf\u0131ndan verilir.
\n Yeti\u015fkinlik d\u00f6neminde b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fme durmu\u015ftur. V\u00fccudun yap\u0131m ve y\u0131k\u0131m oran\u0131 e\u015fittir.
\n Yeti\u015fkinlik d\u00f6neminde ki\u015fi art\u0131k toplumun yeti\u015fkin bir bireyi olup de\u011fi\u015fik g\u00f6revler \u00fcstlenmi\u015ftir. Dengeli kararlar almak ve ger\u00e7ek\u00e7i yakla\u015f\u0131mlarla, y\u00fcklenmi\u015f oldu\u011fu g\u00f6revleri yerine getirmek zorundad\u0131r. Att\u0131\u011f\u0131 her ad\u0131m\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 de\u011ferlendirme durumundad\u0131r. Ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131 ve ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 dengeli bir \u015fekilde de\u011ferlendirmelidir. Bu d\u00f6nemdeki ki\u015fi, toplumun g\u00fcven duydu\u011fu dengeli \u00fcretken ve sa\u011fl\u0131kl\u0131 ili\u015fkiler kurabilen bir bireyi olmak zorundad\u0131r. Ki\u015fi gelece\u011fine g\u00fcven duymal\u0131, kendini geli\u015ftirme \u00e7abas\u0131 i\u00e7inde olmal\u0131d\u0131r. Yeti\u015fkinlik d\u00f6neminin bir di\u011fer \u00f6zelli\u011fi de ailelerin kurularak topluma yeni bireyler kazand\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu nedenle yeni ku\u015faklar yeti\u015ftirilirken onlara rehberlik yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.
\n f) Ya\u015fl\u0131l\u0131k d\u00f6nemi
\n Yeti\u015fkinlik d\u00f6nemden sonra gelen ya\u015fl\u0131l\u0131k d\u00f6nemi 65 ya\u015f\u0131ndan sonraki d\u00f6nemi i\u00e7ine al\u0131r. Ya\u015fl\u0131l\u0131k d\u00f6nemine ihtiyarl\u0131k d\u00f6nemi de denir. Ya\u015fl\u0131l\u0131k d\u00f6neminde v\u00fccuttaki yap\u0131m y\u0131k\u0131mdan azd\u0131r. Bu nedenle ya\u015fl\u0131lar\u0131n v\u00fccutlar\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fclme ba\u015flar. Ya\u015fl\u0131 insanlar art\u0131k i\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fc kaybetmi\u015flerdir. Bu d\u00f6nemde ya\u015fl\u0131lar kendini i\u015fe yaramaz hissine kap\u0131labilir. Buna ba\u011fl\u0131 olarak i\u00e7e kapanabilir. Ya\u015fl\u0131lara, kendilerini yaln\u0131z ve i\u015fe yaramaz gibi duygulara kap\u0131lmamas\u0131 i\u00e7in gerekli \u00f6nem verilmelidir. Ya\u015fl\u0131lar\u0131n bilgi ve tecr\u00fcbesinden faydalanarak onlara ihtiya\u00e7 duyuldu\u011fu hissi verilmelidir.
\n 4. Ergenlik D\u00f6nemi ve \u00d6zellikleri
\n Ergenlik d\u00f6nemi \u00e7ocuklukla yeti\u015fkinlik aras\u0131ndaki ge\u00e7i\u015f d\u00f6nemidir. Bu nedenle kendine \u00f6zg\u00fc \u00f6zellikleri ta\u015f\u0131r. Bu d\u00f6nemin en \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi h\u0131zl\u0131 bedensel, ruhsal ve cinsel geli\u015fmenin g\u00f6r\u00fclmesidir. Ergenlik d\u00f6neminin de i\u00e7inde bulundu\u011fu b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fme d\u00f6nemlerindeki v\u00fccut oran\u0131ndaki de\u011fi\u015fmeler belirgin bir \u015fekilde kendini g\u00f6sterir. Daha \u00f6nce de belirtti\u011fimiz gibi 12-21 ya\u015flar aras\u0131 ergenlik d\u00f6nemidir. Ergenlik \u00e7a\u011f\u0131na giri\u015f ya\u015f\u0131 cinsiyete ve iklime g\u00f6re de\u011fi\u015fir. K\u0131zlar ergenlik d\u00f6nemine erkeklere g\u00f6re 2 y\u0131l daha \u00f6nce girer. S\u0131cak \u00fclkelerde ergenlik \u00e7a\u011f\u0131na girme, \u0130sve\u00e7, Norve\u00e7 gibi so\u011fuk \u00fclkelere g\u00f6re daha erken olur.
\n Ergenlik d\u00f6neminde boy uzamas\u0131 erkeklerde 10-30 cm, k\u0131zlarda ise 10-20 cm aras\u0131ndad\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde ergenlik d\u00f6neminde ortalama 15 kg kadar kilo art\u0131\u015f\u0131 meydana gelir. Kilo ve boy art\u0131\u015f\u0131yla birlikte iskelet sisteminde de \u00f6nemli de\u011fi\u015fiklikler olmaktad\u0131r. Ya\u011f dokusunda artma ve kas dokuda geli\u015fme olur. Ya\u011f doku ve kas dokudaki de\u011fi\u015fiklikler k\u0131z ve erkeklerde farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterir. Kas geli\u015fimi erkeklerde k\u0131zlara g\u00f6re daha fazla, ya\u011f dokusundaki art\u0131\u015f ise k\u0131zlarda erkeklere g\u00f6re daha fazla olu\u015fur. Ergenlik d\u00f6nemindeki de\u011fi\u015fikliklerden bir di\u011feri de hormonlardaki art\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zellikle b\u00fcy\u00fcme hormonu ile e\u015feysel hormonlarda art\u0131\u015f olur.
\n Ergenlik d\u00f6nemindeki k\u0131zlarda ve erkeklerdeki de\u011fi\u015fiklikleri k\u0131saca a\u015fa\u011f\u0131daki gibi a\u00e7\u0131klayabiliriz.
\n Ergenlik d\u00f6nemindeki k\u0131z \u00e7ocuk: Ergenlik d\u00f6nemine giren k\u0131z \u00e7ocuklar\u0131nda baz\u0131 de\u011fi\u015fiklikler g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Ergenlik d\u00f6nemindeki k\u0131z \u00e7ocu\u011funda ikincil de\u011fi\u015fiklikler olu\u015fur. Bu de\u011fi\u015fiklikler sonucu ergenlik d\u00f6nemindeki k\u0131z \u00e7ocuklar\u0131n v\u00fccutlar\u0131nda keskin \u00e7izgiler kaybolmaya, kollar, bacaklar ve di\u011fer organlar\u0131 bir kad\u0131ndaki gibi bi\u00e7imlenmeye ba\u015flar. Koltuk altlar\u0131 ve cinsel b\u00f6lgelerde k\u0131llanma olur. Y\u00fczlerde sivilceler olu\u015fabilir, ikincil de\u011fi\u015fikliklerin yan\u0131nda meydana gelen as\u0131l de\u011fi\u015fiklikler yumurta h\u00fccresinin olgunla\u015fmas\u0131 ve buna ba\u011fl\u0131 olarak meydana gelen \u00e2det kanamalar\u0131n\u0131n ba\u015flamas\u0131d\u0131r.
\n Ergenlik d\u00f6nemindeki k\u0131zlarda adet kanamalar\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 genellikle 10-13 ya\u015fland\u0131r. \u00c2det kanamalar\u0131 ba\u015flang\u0131c\u0131 bazen 15-16 ya\u015flar\u0131na kadar gecikebilir. Adet kanamas\u0131, d\u00f6llenmi\u015f yumurtan\u0131n kopan rahim i\u00e7i epitel, kan ve ak\u0131nt\u0131larla d\u0131\u015far\u0131 at\u0131lmas\u0131 olay\u0131d\u0131r. Yumurtal\u0131klarda yumurtan\u0131n olgunla\u015fmas\u0131, olgunla\u015fan yumurtan\u0131n rahime do\u011fru ilerlemesi, bu s\u0131rada rahim i\u00e7indeki de\u011fi\u015fikliklerle, daha sonra d\u00f6llenmi\u015f yumurtan\u0131n, adet kanamas\u0131 ile ayr\u0131lmas\u0131 olaylar\u0131n\u0131n tamam\u0131na birden adet d\u00f6ng\u00fcs\u00fc denir. \u00c2det d\u00f6ng\u00fcs\u00fc normal olarak 28 g\u00fcnd\u00fcr. Eri\u015fkin bir kad\u0131n\u0131n yumurtal\u0131klar\u0131ndan her 28 g\u00fcnde bir yumurta olgunla\u015farak at\u0131l\u0131r. Yumurta h\u00fccrelerine olgunla\u015ft\u0131ktan sonra yumurtal\u0131ktan at\u0131lmas\u0131 olay\u0131na ovulasyon denir. Ovulasyonla yumurta kanal\u0131na (fallop t\u00fcp\u00fc) at\u0131lan yumurta h\u00fccresi erkek e\u015fey h\u00fccreleriyle birle\u015firse d\u00f6llenme olay\u0131 ger\u00e7ekle\u015fir. D\u00f6llenme olay\u0131ndan sonra geli\u015fme rahimde olaca\u011f\u0131ndan rahim gebelik i\u00e7in haz\u0131r duruma gelir. Kan damarlar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan zengin h\u00e2le gelen rahimin i\u00e7 tabakas\u0131 kal\u0131nla\u015f\u0131r.
\n E\u011fer gebelik meydana gelmeyecek olursa kal\u0131nla\u015fan bu y\u00fczey tabakas\u0131 kanama ile birlikte at\u0131l\u0131r. \u00c2det kanamas\u0131 denilen bu olay 45-49 ya\u015flar\u0131na kadar s\u00fcrer. Bu nedenle 15-49 ya\u015flar aras\u0131ndaki kad\u0131nlar do\u011furgan \u00e7a\u011fdaki kad\u0131nlar olarak kabul edilir. \u00c2det kanamalar\u0131 gebelik olu\u015ftu\u011funda durur. \u00c2det kanamalar\u0131 ruhsal gerilimlerde, streste ve baz\u0131 hastal\u0131klarda d\u00fczensizle\u015febilir. Yolculuk, yorgunluk iklim de\u011fi\u015fiklikleri de adet kanamas\u0131n\u0131n normal seyrini bozabilir. \u00c2det kanamalar\u0131ndaki d\u00fczensizlik kanaman\u0131n ilk y\u0131llar\u0131nda da g\u00f6r\u00fcl\u00fcr, ilk y\u0131llardaki bu d\u00fczensizlik 2-3 y\u0131l kadar s\u00fcrebilir. \u00c2det kanamalar\u0131 3-5 g\u00fcn kadar s\u00fcrer. Kanaman\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 ilk g\u00fcn yeni adet d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fcn ilk g\u00fcn\u00fc kabul edilir.
\n Ergenlik d\u00f6nemindeki erkek \u00e7ocuk:
\n Ergenlik d\u00f6nemine erkekler k\u0131zlara g\u00f6re daha ge\u00e7 girer. Ancak k\u0131zlara g\u00f6re ergenlik d\u00f6nemi daha uzun bir d\u00f6nemi kapsar. Ergenlik d\u00f6nemindeki erkeklerde baz\u0131 de\u011fi\u015fiklikler g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bunlar; y\u00fczde sivilcelerin meydana gelmesi, sakal ve b\u0131y\u0131klar\u0131n \u00e7\u0131kmas\u0131, sesin kal\u0131nla\u015fmas\u0131, koltuk altlan ve cinsel b\u00f6lgelerin k\u0131llanmas\u0131, boydaki h\u0131zl\u0131 art\u0131\u015f, kaslar\u0131n geli\u015fmesi vb.leridir.
\n Ergenlik d\u00f6nemindeki tipik de\u011fi\u015fikliklerden olan sesin kal\u0131nla\u015fmas\u0131 ses tellerinin uzamas\u0131ndan kaynaklan\u0131r. Sesin kal\u0131nla\u015fmas\u0131 bazen belirsiz bazen de konu\u015fma ahenginde d\u00fczensizlik yapacak bi\u00e7imde olabilir.
\n Ergenlik d\u00f6nemindeki k\u0131z ve erkeklerde g\u00f6r\u00fclen de\u011fi\u015fiklikler tablodaki gibi \u00f6zetlenebilir. Ergenlik d\u00f6nemindeki k\u0131z ve erkeklerde ortaya \u00e7\u0131kan fiziksel, anatomik ve fizyolojik de\u011fi\u015fikliklerin yan\u0131nda psikolojik de\u011fi\u015fiklikler de meydana gelir. Bu de\u011fi\u015fiklikler ilerleyen konularda a\u00e7\u0131klanacakt\u0131r.<\/p>\n
Ergenlik d\u00f6nemindeki k\u0131zlarda g\u00f6r\u00fclen de\u011fi\u015fiklikler Ergenlik d\u00f6nemindeki erkeklerde g\u00f6r\u00fclen de\u011fi\u015fiklikler
\n \u2022 Boyda uzama meydana gelir.
\n \u2022 Kiloda art\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.
\n \u2022 Koltuk alt\u0131 ve cinsel b\u00f6lgelerde k\u0131llanmalar olur.
\n \u2022 V\u00fccut hatlar\u0131 bi\u00e7imlenir ve g\u00f6\u011f\u00fcs belirmeye ba\u015flar.
\n \u2022 Kas g\u00fcc\u00fc zay\u0131f olup kaslardaki art\u0131\u015f yava\u015ft\u0131r.
\n \u2022 \u0130lk \u00e2det kanamas\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.
\n \u2022 Deri ince ve narindir. \u2022 Boyda uzama meydana gelir.
\n \u2022 Kiloda art\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.
\n \u2022 Koltuk alt\u0131 ve cinsel b\u00f6lgelerde k\u0131llanmalar olur.
\n \u2022 Testis, skrotum ve cinsel organ b\u00fcy\u00fcr.
\n \u2022 Kas g\u00fcc\u00fcnde art\u0131\u015f olur. Kaslardaki art\u0131\u015f k\u0131zlara g\u00f6re daha h\u0131zl\u0131d\u0131r.
\n \u2022 G\u0131rtlak geli\u015ferek \u00f6nde belirgin bir duruma gelir. Buna ba\u011fl\u0131 olarak ses kal\u0131nla\u015f\u0131r.
\n \u2022 \u0130lk meni gelir.
\n \u2022 Derinin kal\u0131nla\u015fmas\u0131 k\u0131zlara g\u00f6re daha fazlad\u0131r.
\n 5. Ergenlik D\u00f6neminde G\u00f6r\u00fclen Sorunlar
\n Ergenlik d\u00f6nemindeki k\u0131z ve erkeklerde i\u00e7inde bulunduklar\u0131 \u201cbul\u00fb\u011f\u201d evresinden kaynaklanan bir\u00e7ok sorun g\u00f6r\u00fclebilir. Bul\u00fb\u011f \u00e7a\u011f\u0131 i\u00e7in \u201cdelikanl\u0131l\u0131k\u201d ifadesi de kullan\u0131l\u0131r. Delikanl\u0131 (adolesan) ifadesi bir\u00e7ok bilim adam\u0131 taraf\u0131ndan gencin ruhsal durumunda meydana gelen \u00f6nemli de\u011fi\u015fiklikleri tan\u0131mlamak i\u00e7in kullan\u0131lmaktad\u0131r.
\n Bul\u00fb\u011f \u00e7a\u011f\u0131na giren k\u0131z ve erkeklerde fiziksel, anatomik ve fizyolojik de\u011fi\u015fikliklerin yan\u0131nda duygusal de\u011fi\u015fiklikler de meydana gelmektedir. Bu d\u00f6neme giren ergenlerde yaln\u0131z olma iste\u011fi, sinirlilik, hayal kurma, derslere kar\u015f\u0131 olan isteksizlik, \u00e7evresindekilere kar\u015f\u0131 kendisini kabul ettirmeye y\u00f6nelik \u00e7aba sarf etme gibi durumlar g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Ayr\u0131ca bu d\u00f6nemdeki ergen, giyime ve d\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcne b\u00fcy\u00fck \u00f6nem verir. S\u0131k s\u0131k aynaya bakar sa\u00e7lar\u0131n\u0131 tarar. Bul\u00fb\u011f \u00e7a\u011f\u0131ndaki \u00f6nemli duygusal de\u011fi\u015fikliklerden birisi de cinsel konulara kar\u015f\u0131 ilgisinin artmas\u0131d\u0131r. Bu d\u00f6nemde bilgi a\u00e7l\u0131\u011f\u0131 i\u00e7erisindeki delikanl\u0131lara do\u011fru ve yeterli bilgi verilmelidir. Aksi takdirde hatal\u0131 ve yanl\u0131\u015f bilgi edinerek hatal\u0131 davran\u0131\u015flara y\u00f6nelebilirler.
\n Bul\u00fb\u011f \u00e7a\u011f\u0131ndaki gen\u00e7lerden baz\u0131lar\u0131nda ya\u015f\u0131tlar\u0131na oranla fazla kilo alma, boy k\u0131sal\u0131\u011f\u0131 ve sivilceler g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu durumdaki gen\u00e7ler bulunduklar\u0131 durumdan dolay\u0131 ruhsal s\u0131k\u0131nt\u0131ya d\u00fc\u015febilir. Ancak bilinmelidir ki bu durumlar ge\u00e7ici olup, zamanla ortadan kalkaca\u011f\u0131 i\u00e7in problem yap\u0131lmamal\u0131d\u0131r.
\n Bul\u00fb\u011f \u00e7a\u011f\u0131 da olarak bilinen ergenlik [delikanl\u0131l\u0131k] d\u00f6nemi erken ergenlik, tam ergenlik ve ge\u00e7 ergenlik olarak \u00fc\u00e7 ayr\u0131 evreye ayr\u0131l\u0131r. Her bir evrede k\u0131z ve erkeklerde farkl\u0131 de\u011fi\u015fiklikler g\u00f6zlenir.
\n \u2022 Erken ergenlik: Ergenli\u011fin erken d\u00f6nemindeki k\u0131zlarda daha \u00f6ncede belirtildi\u011fi gibi g\u00f6\u011f\u00fcsler b\u00fcy\u00fcr ve daha belirginle\u015fir. Bu durumdan, gen\u00e7 k\u0131z dikkat \u00e7ekece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle rahats\u0131z olur. Dolay\u0131s\u0131yla bulundu\u011fu durumdan dolay\u0131 bol elbiseler giyer, y\u00fcr\u00fcrken veya otururken omuzlar\u0131n\u0131 \u00f6ne e\u011fer. Gen\u00e7 k\u0131z\u0131n g\u00f6\u011f\u00fcslerinin geli\u015fmesi gecikti\u011fi takdirde ise endi\u015feye kap\u0131labilir.
\n Ergenli\u011fin erken d\u00f6nemindeki k\u0131zlarda ilk adet kanamas\u0131 yersiz bir korku meydana getirebilir. \u00c2det kanamas\u0131ndan dolay\u0131 kendilerinin \u00e7evreye ho\u015f olmayan koku sa\u00e7t\u0131klar\u0131 ve pis olduklar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesine kap\u0131labilirler. E\u011fer gen\u00e7 daha \u00f6nce bu konuda ailesi ve \u00f6\u011fretmenlerinden yeterli bilgi al\u0131rsa s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 daha kolay atlat\u0131r.
\n Erken ergenlikteki erkeklerde ilk belirtiler testis, skrotum ve cinsel organ\u0131n geli\u015fmesidir, ilk defa meni geldi\u011finde bu durumun normal fizyolojik bir olay oldu\u011fu ergen taraf\u0131ndan bilinmelidir. Aksi takdirde meninin gelmesi durumunda s\u0131k\u0131nt\u0131 ve su\u00e7luluk duygusuna kap\u0131labilir. Menisinin bula\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u00e7ama\u015f\u0131rlar\u0131n\u0131, \u00e7ar\u015faf\u0131 ve yata\u011f\u0131 saklamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Baz\u0131 ergenlerde bilgisizlikten kaynaklanan panik daha da b\u00fcy\u00fck boyutta olabilir. Baz\u0131 ergenlerde ise aksi durum meydana gelebilir. Bunun sonucunda da cinsel organ\u0131n\u0131n geli\u015fmedi\u011fi korkusu olu\u015fabilir. Ancak ergen zamanla bu durumun ortadan kalkaca\u011f\u0131n\u0131, bunun cinsel g\u00fc\u00e7le hi\u00e7bir ilgisi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilirse problemlerini daha kolay atlat\u0131r. Sesin kal\u0131nla\u015fmas\u0131 nedeniyle ergen kendi sesini tan\u0131yamaz ve buna ba\u011fl\u0131 s\u0131k\u0131nt\u0131lar da olu\u015fabilir.
\n Ergenlik d\u00f6neminde g\u00f6r\u00fclen sorunlar\u0131n daha kolay atlat\u0131lmas\u0131 i\u00e7in ergene gerekli e\u011fitim verilmelidir. Gerekli e\u011fitim ki\u015finin ailesi ve \u00f6\u011fretmenleri taraf\u0131ndan verilmelidir.
\n Erken ergenlikte otoriteye (anne, baba, \u00f6\u011fretmen vb.) kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kma davran\u0131\u015flar\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Ergende yaln\u0131z kalma iste\u011fi, \u00e7al\u0131\u015fmaya kar\u015f\u0131 isteksizlik, \u00e7ekingenlik, kendi v\u00fccuduna ilgi, cinsiyetle fazla u\u011fra\u015f gibi sorunlar g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.
\n \u2022 Tam ergenlik: Bu d\u00f6nemdeki k\u0131zlarda y\u00fcz \u00e7izgileri incelerek son bi\u00e7imini al\u0131r. Erkeklerde y\u00fcz erkek g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc almaya ba\u015flar. \u00dcreme organlar\u0131 son bi\u00e7imini al\u0131r. Ergenlik d\u00f6neminin de\u011fi\u015fliklerine al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 evredir. Tam ergenlikte kar\u015f\u0131 cinse olan ilgi artar. Anne ve babaya kar\u015f\u0131 \u00f6len ba\u011fl\u0131l\u0131k toplumdaki arkada\u015f \u00e7evresine do\u011fru kayar. Grup, \u00f6nem kazanmaya ba\u015flar. Tam ergenlikte ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n kazan\u0131lmas\u0131 u\u011fruna ergenin g\u00f6z\u00fcnde aile de\u011fer kaybeder. Ergen, arkada\u015flar\u0131ndan destek arar. Ergende cinsel kimli\u011fin benimsenmesinde kendini yetersiz hissetme gibi sorunlar g\u00f6r\u00fclebilir.
\n Tam ergenlik, f\u0131rt\u0131na ve stresin yo\u011fun oldu\u011fu bir evre oldu\u011fundan ergenin ailesi ve \u00f6\u011fretmenleri taraf\u0131ndan bu durum unutulmayarak uygun davran\u0131\u015f g\u00f6sterilmelidir.
\n \u2022 Ge\u00e7 ergenlik: Ge\u00e7 ergenlik d\u00f6nemindeki ki\u015fili\u011fin geli\u015fmesi, aile ile ili\u015fkilerin d\u00fczene girmesi, sosyal ili\u015fkilerin geli\u015fmesi, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n ve cinsel olgunlu\u011fun kazan\u0131lmas\u0131 ile ilgili sorunlar azal\u0131r. Bu d\u00f6nemde erkek ve k\u0131zlar birbirlerinin v\u00fccut tiplerinden \u00e7ok ki\u015filikleri ile ilgilenirler. Birbirlerinin i\u00e7 d\u00fcnyalar\u0131n\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcncelerini, duygular\u0131n\u0131, hayat anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 daha iyi tan\u0131maya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Gelece\u011fe y\u00f6nelik pl\u00e2nlar yaparlar. Sorumluluk y\u00fcklenebilirler, Gelecekle ilgili se\u00e7imlerini yaparlar. Evlenebilir, meslek edinebilir ve vatanda\u015fl\u0131k haklar\u0131n\u0131 kullanabilirler.
\n 6. Ergenlik D\u00f6neminde Olumlu Tutum Geli\u015ftirme
\n Ergenlik d\u00f6neminde \u00f6nemli ruhsal gerilimler ve sorunlar ortaya \u00e7\u0131kabilir. Her gen\u00e7 bu d\u00f6nemde az veya \u00e7ok bocalama ge\u00e7irir. Bu bocalama d\u00f6nemi gencin g\u00f6rece\u011fi ilgi ve deste\u011fe g\u00f6re k\u0131sa veya uzun s\u00fcrebilir. Gencin bocalama d\u00f6nemini hasars\u0131z ge\u00e7irebilmesi i\u00e7in ana, baba ve \u00f6\u011fretmenlere bir\u00e7ok g\u00f6rev d\u00fc\u015fer. Aileler ergenin sorunlar\u0131 konusunda bilgilendirilmelidir. Ana baba ve \u00f6\u011fretmenler, ergenlik \u00e7a\u011f\u0131ndaki \u00e7ocuklar\u0131n olgunla\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak ortam\u0131 haz\u0131rlamal\u0131d\u0131r. Ergenin, bu d\u00f6nemde do\u011fru bilgilenece\u011fi, kolayca sorunlar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fabilece\u011fi g\u00fcvenilir bir \u00e7evreye ihtiyac\u0131 vard\u0131r. Bu a\u015famaca uyumlu bir grup arkada\u015fl\u0131\u011f\u0131 ile kar\u015f\u0131 cinsten ki\u015filerle dengeli ve uyumlu arkada\u015fl\u0131klar kurmak \u00e7ok \u00f6nemlidir. Dengeli ve uyumlu grup arkada\u015fl\u0131\u011f\u0131 ile ayn\u0131 \u015fekilde kar\u015f\u0131 cinslerle yap\u0131lan arkada\u015fl\u0131k ergenlik d\u00f6nemindeki bocalamay\u0131 en aza indirir.
\n Meslek se\u00e7imi ve gelece\u011fe y\u00f6nelik hedefler genellikle ergenlik d\u00f6neminde yap\u0131l\u0131r. Bu nedenle ergen kendi yeteneklerini tan\u0131mal\u0131d\u0131r. Kendi yeteneklerini bilen ergen durumuna uygun olan en iyi mesle\u011fi se\u00e7er. Yeteneklerine ve becerisine g\u00f6re meslek se\u00e7en ergen hayat\u0131 boyunca mutlu ve ba\u015far\u0131l\u0131 olur. Ayn\u0131 zamanda ergen b\u00fct\u00fcn yetene\u011fini kullanma imk\u00e2n\u0131 bulur. Mesle\u011finde uyumlu \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131ndan hayat\u0131n\u0131n daha sonraki evrelerinde i\u015fiyle ilgili problemler en aza iner. \u00c7al\u0131\u015fma hayat\u0131nda pl\u00e2nl\u0131 olmak, ba\u015far\u0131y\u0131 art\u0131ran \u00f6nemli bir etkendir. Bu nedenle pl\u00e2nl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma ergenin daha ba\u015far\u0131l\u0131 olmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Dolay\u0131s\u0131yla da doyuma ula\u015fan ergen daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir davran\u0131\u015f kazan\u0131r.
\n Ergenlik d\u00f6nemindeki bir \u00e7ok sorunun a\u015f\u0131larak olumlu tutum geli\u015ftirilmesinde hobilerin ve spor yapman\u0131n \u00f6nemi fazlad\u0131r. Ergenin sinemaya gitmek, kitap okumak, koleksiyon yapmak gibi hobilerle u\u011fra\u015fmas\u0131 onun rahatlamas\u0131n\u0131, stresini atmas\u0131n\u0131 ve bir\u00e7ok olumsuz davran\u0131\u015f\u0131n engellenmesini sa\u011flar. Ayn\u0131 \u015fekilde ergenin spor yapmas\u0131n\u0131n bedensel ve ruhsal geli\u015fimine \u00f6nemli katk\u0131s\u0131 vard\u0131r. Spor hem bedeni geli\u015ftirir hem de ergenin stresini atmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olur.
\n Ergen sosyal ili\u015fkilerde tutarl\u0131 sayg\u0131l\u0131 ve kat\u0131l\u0131mc\u0131 olmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc ergen kendisinin de toplumun bir bireyi oldu\u011fu ve baz\u0131 sorumluluklar\u0131n\u0131n oldu\u011fu bilincini ta\u015f\u0131mal\u0131d\u0131r.
\n Ergenlik d\u00f6neminin, ki\u015filerin daha sonraki d\u00f6nemlerini etkiledi\u011fi unutulmamal\u0131d\u0131r. Ki\u015fili\u011fin bu d\u00f6nemde olgunla\u015fmas\u0131, e\u015f ve meslek se\u00e7iminin ve \u00f6nemli kararlar\u0131n bu d\u00f6nemde al\u0131nmas\u0131 hayat\u0131n sonraki d\u00f6nemlerini etkiler. Ergenlikte ge\u00e7irilen baz\u0131 hastal\u0131klar; daha sonraki d\u00f6nemlerde ki\u015finin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 etkiler. Bu nedenle ergenlik d\u00f6neminin sa\u011fl\u0131kl\u0131 ge\u00e7irilmesi gerekir.
\n Ergenlik d\u00f6neminde olu\u015fan bedensel ve ruhsal de\u011fi\u015fimlerin ki\u015filer aras\u0131nda farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterece\u011fi ergene a\u00e7\u0131klanmal\u0131d\u0131r. Buna ba\u011fl\u0131 olarak olu\u015facak olumsuz davran\u0131\u015flar \u00f6nlenerek, ergenin sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir evre ge\u00e7irmesi sa\u011flanmal\u0131d\u0131r.
\n Ergenlik d\u00f6nemi 12-21 ya\u015flan aras\u0131ndaki s\u00fcreyi i\u00e7ine al\u0131r. Bu d\u00f6nem daha \u00f6nceki d\u00f6nemlerin bir d\u00fczene sokuldu\u011fu d\u00f6nemdir. Ergenlik, an\u00ee ve co\u015fkulu tepkiler g\u00f6sterilen, tedirginlik, huzursuzluk ile ne\u015fe ve mutlulu\u011fun birbirini izledi\u011fi bazen de i\u00e7 i\u00e7e ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemdir. Bu d\u00f6nemdeki gen\u00e7lerde genellikle al\u0131\u015f\u0131lagelmi\u015f davran\u0131\u015flara kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kma e\u011filimi vard\u0131r. \u00d6zellikle de anne baba ve di\u011fer b\u00fcy\u00fcklerin davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 be\u011fenmezler. Ana ve babaya kar\u015f\u0131 gelme e\u011filimi vard\u0131r. S\u0131k s\u0131k gelece\u011fe y\u00f6nelik pl\u00e2nlar yapar. Ba\u011f\u0131ms\u0131z olma ile bir gruba ait olma duygular\u0131 aras\u0131nda bocalama vard\u0131r. Aile bu d\u00f6nemde gencin s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 dikkate alarak anlay\u0131\u015fl\u0131, esnek ve sab\u0131rl\u0131 davranmal\u0131d\u0131r. Bununla birlikte gen\u00e7 tamamen serbest b\u0131rak\u0131lmamal\u0131d\u0131r. Belirli s\u0131n\u0131rlar\u0131n konulmas\u0131 gerekir. Gencin problemlerinin konu\u015fularak anlay\u0131\u015fl\u0131 bir \u015fekilde \u00e7\u00f6z\u00fclmesi sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir geli\u015fmeyi sa\u011flar. Problemlerin \u00e7\u00f6z\u00fclmesi, gen\u00e7le konu\u015fulmas\u0131, gencin dinlenilmesi gibi ho\u015fg\u00f6r\u00fc ortamlar\u0131nda sa\u011flanmaz ise gen\u00e7lerle b\u00fcy\u00fckler aras\u0131nda kopukluk meydana gelir. Bu kopuklu\u011fun yerini tutars\u0131z ve dengesiz ili\u015fkiler doldurabilir.<\/p>\n
II. RUH SA\u011eLI\u011eI
\n Eski \u00e7a\u011flarda ruh hastalar\u0131 toplumun d\u0131\u015f\u0131na itilmekteydi. Hatta \u00f6zellikle bat\u0131 toplumlar\u0131nda ruh hastalar\u0131, i\u00e7lerine k\u00f6t\u00fc ruhlar girdi\u011fi gerek\u00e7esiyle cezaland\u0131r\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r, i\u00e7inde bulundu\u011fumuz y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 sorunlar\u0131n\u0131n olu\u015fumu, belirtileri daha iyi yorumlanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Ruh hastalar\u0131n\u0131n tedavi edilmesi i\u00e7in \u00e7e\u015fitli il\u00e2\u00e7lar bulunmu\u015ftur. Ruh hastalar\u0131nda bu il\u00e2\u00e7lar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131yla ba\u015far\u0131l\u0131 sonu\u00e7lar al\u0131nmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r.
\n Ba\u015flang\u0131\u00e7ta uzun s\u00fcreli olarak ak\u0131l hastanelerine kapat\u0131lan hastalar daha sonra k\u0131sa s\u00fcrelerde tedavi edilerek topluma kazand\u0131r\u0131lmaya y\u00f6nelik uygulamalar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yak\u0131n zamana kadar \u201cdeli\u201d olarak kabul edilen ruh hastalar\u0131 i\u00e7in art\u0131k \u201cdeli\u201d ifadesi kullan\u0131lmamaktad\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ruh hastalar\u0131 modern y\u00f6ntemlerle tedavi edilmekte ve ba\u015far\u0131l\u0131 sonu\u00e7lar al\u0131nmaktad\u0131r.
\n Ruhsal y\u00f6nden sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kaybeden ki\u015filerin i\u015f verimi ve \u00e7evreleriyle olan ili\u015fkileri d\u00fczensizdir. Ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kaybeden ki\u015fi g\u00fcvensiz, kayg\u0131l\u0131 ve karamsar bir duruma girer.
\n Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n tan\u0131m\u0131n\u0131 yaparken sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n bedensel, ruhsal ve sosyal bak\u0131mlardan tam bir iyilik h\u00e2li i\u00e7erisinde olmas\u0131 gerekti\u011fini belirtmi\u015ftik. Sa\u011fl\u0131k kavram\u0131 i\u00e7erisinde en kolay tan\u0131mlanan ve anla\u015f\u0131labileni, bedensel sa\u011fl\u0131k kavram\u0131d\u0131r. Oysa, sosyal ve ruhsal sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n tan\u0131mlanmas\u0131yla ilgili \u00e7e\u015fitli zorluklar vard\u0131r. Ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131, ki\u015finin kendisiyle ve \u00e7evresiyle uyum i\u00e7inde olmas\u0131, ayn\u0131 zamanda \u00e7evresiyle bar\u0131\u015f\u0131k olmas\u0131 \u015feklinde tan\u0131mlayabiliriz:
\n Ki\u015filerin \u00e7evresiyle uyumlu olmas\u0131 i\u00e7in ruhsal a\u00e7\u0131dan sa\u011fl\u0131kl\u0131 olmas\u0131 gerekir. Ki\u015filer ruhsal a\u00e7\u0131dan sa\u011fl\u0131kl\u0131 olmas\u0131 i\u00e7in baz\u0131 \u00f6zellikleri ta\u015f\u0131mal\u0131d\u0131r. Bunlardan \u00f6nemli olanlardan baz\u0131lar\u0131n\u0131 a\u015fa\u011f\u0131daki gibi s\u0131ralayabiliriz.
\n \u2022 Ki\u015fi \u00e7evresiyle uyumlu ili\u015fkiler i\u00e7inde olmal\u0131d\u0131r:
\n \u2022 Ki\u015fi kendisine g\u00fcvenmelidir.
\n \u2022 Ki\u015fide korku, ku\u015fku, \u00fcz\u00fcnt\u00fc, endi\u015fe gibi saplant\u0131lar olmamal\u0131d\u0131r.
\n \u2022 Bulundu\u011fu arkada\u015f \u00e7evresinde uyumlu, tutarl\u0131 ve g\u00fcven verici olmal\u0131d\u0131r. \u00c7evresindeki ki\u015filerle sevgi, sayg\u0131 ve ho\u015fg\u00f6r\u00fcye dayal\u0131 ili\u015fkiler kurmal\u0131d\u0131r.
\n \u2022 Ki\u015finin hayat\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u00e7e\u015fitli sorunlar olabilir. Bu sorunlar kar\u015f\u0131s\u0131nda bocalamamal\u0131d\u0131r. Sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in \u00e7e\u015fitli yollar aramal\u0131 ve ger\u00e7ek\u00e7i \u00e7\u00f6z\u00fcm yollar\u0131 bulmal\u0131d\u0131r. Kesinlikle \u00fcmitsizli\u011fe d\u00fc\u015fmemelidir.
\n \u2022 Ki\u015finin kendi mesle\u011fi d\u0131\u015f\u0131nda e\u011flendirici, dinlendirici \u00e7e\u015fitli hobileri olmal\u0131d\u0131r.
\n Ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ile ilgili kavramlardan \u00f6nemli olan baz\u0131lar\u0131 ruh bilim (psikoloji) ve ruh hekimli\u011fi (psikiyatri) dir. Ruh bilim (psikoloji), ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n genel ilkelerini ve \u00f6zelliklerini deneysel \u00e7al\u0131\u015fmalar yoluyla inceler. Ruh bilimin inceleme alan\u0131nda sa\u011fl\u0131kl\u0131 insan ele al\u0131n\u0131r. Ruh hekimli\u011fi (psikiyatri) ise t\u0131pta bir uzmanl\u0131k alan\u0131d\u0131r. Bu hekimlik dal\u0131 ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bedensel ve sosyal y\u00f6nleriyle ele al\u0131r. Ki\u015finin ruhsal hastal\u0131klardan korunmas\u0131n\u0131, ruhsal sorunlar\u0131n te\u015fhis ve tedavisini konu edinir. Psikiyatrinin g\u00f6revi ise ruhsal y\u00f6nden tedavi edilen hastalar\u0131n tekrar topluma kazand\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flar.
\n 1. Ruh Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 Etkileyen Fakt\u00f6rler
\n Ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 etkileyen fakt\u00f6rler ki\u015fisel fakt\u00f6rler ve \u00e7evresel fakt\u00f6rler olmak \u00fczere iki gruba ayr\u0131l\u0131r. Bunlar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131daki gibi a\u00e7\u0131klayabiliriz.
\n a) Ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 etkileyen ki\u015fisel fakt\u00f6rler
\n Ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 etkileyen ki\u015fisel fakt\u00f6rler aras\u0131nda \u00f6nemli olanlar\u0131;
\n \u2022 Ya\u015f ve cinsiyet,
\n \u2022 Ki\u015finin al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131,
\n \u2022 Meslek ve meden\u00ee durum,
\n \u2022 Beden sa\u011fl\u0131\u011f\u0131d\u0131r.
\n Ya\u015f ve cinsiyet: Yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar sonucunda baz\u0131 ruhsal sorunlar\u0131n belli ya\u015f gruplar\u0131nda yo\u011funla\u015ft\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u00c7o\u011funlukla 30-40 ve 45-50 ya\u015flar\u0131 ile ya\u015fl\u0131l\u0131k d\u00f6nemlerinde ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 bozukluklar\u0131na daha s\u0131k rastlan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin, erken bunama gibi rahats\u0131zl\u0131klar 30-40 ya\u015flar\u0131nda g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Kad\u0131nlar\u0131n menapoz d\u00f6nemine girdikleri 45-50 ya\u015flar\u0131nda \u00e7e\u015fitli ruhsal problemler olu\u015fur. Ya\u015fl\u0131larda ise ya\u015fl\u0131l\u0131ktan dolay\u0131 bunama g\u00f6r\u00fclebilir.
\n Ruhsal durumlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 cinsiyetle de ilgilidir. Ruhsal problemlerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 kad\u0131n ve erkekte ayn\u0131 s\u0131kl\u0131kta olmaz. Ruhsal problemler kad\u0131nlara g\u00f6re erkeklerde daha fazla g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Nedeni ise ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na etki eden fakt\u00f6rlerin erkeklerde daha kal\u0131c\u0131 etki b\u0131rakmas\u0131d\u0131r.
\n Ki\u015finin al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131: Ki\u015finin al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 olumlu ve olumsuz y\u00f6nlerde olmak \u00fczere iki \u00e7e\u015fittir. Olumlu al\u0131\u015fkanl\u0131klara \u00f6rnek olarak spor yapma, d\u00fczenli uyuma, dengeli beslenme, hobiler ve d\u00fczenli \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 verebiliriz. Bu al\u0131\u015fkanl\u0131klar ki\u015finin ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 olumlu olarak etkiler. Olumsuz al\u0131\u015fkanl\u0131k dedi\u011fimiz k\u00f6t\u00fc al\u0131\u015fkanl\u0131klar aras\u0131nda sigara i\u00e7mek, alkol ve uyu\u015fturucu kullanmak ile kumar oynamay\u0131 \u00f6rnek olarak verebiliriz. Sayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu k\u00f6t\u00fc al\u0131\u015fkanl\u0131klar hem ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n hem de beden sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 olumsuz olarak etkiler. Yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar, ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 bozulan ve k\u00f6t\u00fc al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 olan ki\u015filerde su\u00e7 i\u015fleme e\u011filiminin daha fazla oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir.
\n Meslek ve meden\u00ee durum: Ki\u015finin mesle\u011fi, sosyal ve ekonomik ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan olduk\u00e7a \u00f6nemlidir. Dolay\u0131s\u0131yla ki\u015finin mesle\u011fini iyi se\u00e7mesi ve severek yapmas\u0131 gerekir. Severek ve isteyerek mesle\u011fini yapmas\u0131 ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 olumlu etkiler. Sevilmeyen ve istenilmeyen i\u015flerde \u00e7al\u0131\u015fmak ba\u015far\u0131y\u0131 engeller. Bu durum ise ki\u015finin ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 etkileyerek strese neden olabilir.
\n Ki\u015filerin ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 meden\u00ee durumu da etkiler. Sevgi, sayg\u0131 ve ho\u015fg\u00f6r\u00fc ilkesine dayal\u0131 olan evliliklerde ki\u015filerin ruhsal durumlar\u0131 daha dengelidir. S\u00fcrekli tart\u0131\u015fmalar\u0131n oldu\u011fu, sevgi, sayg\u0131 ve ho\u015fg\u00f6r\u00fcn\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 evliliklerde bu durum \u00f6nemli ruhsal sorunlar\u0131n temel kayna\u011f\u0131 olabilir. Sevgi, sayg\u0131 ve ho\u015fg\u00f6r\u00fcn\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 aile ortam\u0131ndan en fazla etkilenen \u00e7ocuklard\u0131r. \u00c7ocuklar bu durumdan olumsuz y\u00f6nde etkilendi\u011finden ilerki ya\u015flarda davran\u0131\u015flar\u0131na bu durumu yans\u0131t\u0131r.
\n Beden sa\u011fl\u0131\u011f\u0131: Ki\u015finin ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131, bedensel ve sosyal sa\u011fl\u0131ktan ayr\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmek yanl\u0131\u015ft\u0131r. Bu sa\u011fl\u0131k \u00f6\u011felerinin birinde meydana gelen bir olumsuzluk di\u011ferini de olumsuz etkiler. \u00d6rne\u011fin, beden sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 bozularak hastalanan bir ki\u015fi bu durumundan etkilenir. Dolays\u0131yla bu durum ki\u015finin ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na etki ederek bozulmas\u0131na neden olur. \u00f6zellikle uzun s\u00fcreli yatak hastalar\u0131 ve tedavisi m\u00fcmk\u00fcn olmayan hastal\u0131klar ki\u015finin ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bozulmas\u0131na yol a\u00e7ar. Ayn\u0131 \u015fekilde ki\u015finin ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bozuldu\u011fu durumlarda da beden sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 etkilenerek bozulabilir.
\n b) Ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 etkileyen \u00e7evresel fakt\u00f6rler
\n Ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 etkileyen \u00e7evresel fakt\u00f6rleri a\u015fa\u011f\u0131daki gibi s\u0131ralayabiliriz. Bunlar;
\n \u2022 Ailesel fakt\u00f6rler,
\n \u2022 Sosyal, k\u00fclt\u00fcrel ve ekonomik fakt\u00f6rler,
\n \u2022 \u00d6zel zorlay\u0131c\u0131 durumlard\u0131r.
\n \u2022 Ailesel fakt\u00f6rler: Ki\u015finin temel \u00f6zelliklerinin ilk belirlendi\u011fi yer ailesidir. Aile i\u00e7indeki sevgi, sayg\u0131 ve ho\u015fg\u00f6r\u00fcye dayal\u0131 ili\u015fkiler ruhsal geli\u015fimi \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde etkiler. Aile i\u00e7indeki sa\u011flam ve tutarl\u0131 ili\u015fkiler ki\u015finin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir\u00e7ok problemi kolayca a\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flar.
\n \u2022 Sosyal, k\u00fclt\u00fcrel ve ekonomik fakf\u00f6rler : Ki\u015fili\u011fin geli\u015fmesinde ailenin \u00f6nemini yukar\u0131da a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131k. Nas\u0131l ki bireyin ki\u015fili\u011fi ailede olu\u015fuyorsa ailelerin ki\u015fili\u011finin olu\u015fmas\u0131, bulundu\u011fu ortam\u0131n sosyal k\u00fclt\u00fcrel ve ekonomik fakt\u00f6rlerinden etkilenmesiyle olur. Ki\u015filik olu\u015furken sosyal \u00e7evredeki gelenek ve g\u00f6reneklerden etkilenerek \u015fekillenir. Sosyal \u00e7evrenin kurallar\u0131na uyuldu\u011funda ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 bu durumdan olumlu etkilenir. Sosyal \u00e7evrenin kurallar\u0131na uyulmad\u0131\u011f\u0131 zaman ki\u015fide antisosyal davran\u0131\u015flar g\u00f6zlenir. Sosyal \u00e7evresiyle uyumlu olan ki\u015fi, toplumun da kurallar\u0131 oldu\u011fu bilincine vard\u0131\u011f\u0131ndan yeni de\u011fer yarg\u0131lan geli\u015fir. B\u00f6ylece toplum i\u00e7indeki zorluklara daha kolay g\u00f6\u011f\u00fcs gerer.
\n Ki\u015filerin ruhsal yap\u0131s\u0131na etkili olan etmenlerden bir di\u011feri ise k\u00fclt\u00fcrel ve ekonomik fakt\u00f6rlerdir. Ki\u015finin k\u00fclt\u00fcrel ve ekonomik durumlar\u0131n\u0131n iyi olmas\u0131 ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 olumlu etkiler. Ancak k\u00fclt\u00fcrel ve ekonomik etmenlerin iyi olmas\u0131 ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n da kesin iyi olaca\u011f\u0131 anlam\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131mamal\u0131d\u0131r. K\u00fclt\u00fcrel ve ekonomik durumu iyi olan toplumlar\u0131n de\u011fi\u015fik kesimlerinde ruhsal bozukluklar ortaya \u00e7\u0131kabilir.
\n Ekonomik durumlar\u0131 nedeniyle farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcrlere sahip ortamlarda \u00e7al\u0131\u015fan ki\u015filerde, bulunduklar\u0131 ortam\u0131n k\u00fclt\u00fcr ve ekonomisine uyum sa\u011flayamad\u0131\u011f\u0131nda \u00e7e\u015fitli ruhsal sorunlar ortaya \u00e7\u0131kar. \u00d6rne\u011fin, \u00e7al\u0131\u015fmak i\u00e7in Almanya\u2019ya giden ilk d\u00f6nemdeki i\u015f\u00e7ilerimizde bu durum g\u00f6zlenmi\u015ftir. Bu i\u015f\u00e7ilerimizden bulunduklar\u0131 ortam\u0131n \u015fartlar\u0131na uyum sa\u011flayamayanlardan baz\u0131lar\u0131nda ruhsal problemler g\u00f6zlenmi\u015ftir. Uyum sa\u011flayamayanlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 ise geri d\u00f6nm\u00fc\u015flerdir.
\n \u00d6zel zorlay\u0131c\u0131 durumlar: Sava\u015f, g\u00f6\u00e7ler, do\u011fal afetler ve kazalar gibi baz\u0131 durumlar ki\u015fileri normalin d\u0131\u015f\u0131nda etkileyerek strese neden olabilir. \u00d6zellikle de daha \u00f6nceden ruhsal problemleri olan ki\u015filer bu durumlardan daha fazla etkilenir.
\n Buraya kadar yap\u0131lan a\u00e7\u0131klamalardan anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ki\u015fisel ve \u00e7evresel fakt\u00f6rlerden \u00e7abucak etkilenir. Ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n olumlu olarak etkilendi\u011fi davran\u0131\u015flar\u0131 \u00f6zet olarak a\u015fa\u011f\u0131daki gibi s\u0131ralayabiliriz:
\n \u2022 Ki\u015fi, kendini tan\u0131mal\u0131d\u0131r. Buna ba\u011fl\u0131 olarak olumlu ve olumsuz y\u00f6nlerinin olaca\u011f\u0131n\u0131 kabul etmeli ve olumlu davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 geli\u015ftirirken olumsuz olanlar\u0131 azaltmaya \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r.
\n \u2022 Ki\u015fi, kendi \u00f6zelliklerini, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ortam\u0131n ger\u00e7eklerini de g\u00f6z ard\u0131 etmeden korumal\u0131d\u0131r.
\n \u2022 Ki\u015fi, evinde, okulunda ve is yerinde \u00e7al\u0131\u015farak ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 toplumun ve kendisinin geli\u015fmesine katk\u0131da bulunmal\u0131d\u0131r.
\n \u2022 Ki\u015fi, \u00e7evresindeki farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015flere sahip ki\u015filere kar\u015f\u0131 anlay\u0131\u015f ve ho\u015fg\u00f6r\u00fc ile yakla\u015f\u0131p i\u015f birli\u011fi yapabilme yetene\u011fine sahip olmal\u0131d\u0131r.
\n \u2022 Ki\u015fi, hayat\u0131nda zor durumlar ve ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klarla kar\u015f\u0131la\u015fabilir. Bu durumlara kar\u015f\u0131 m\u00fccadele etme g\u00fcc\u00fcn\u00fc kendinde bulmal\u0131d\u0131r.
\n \u2022 Ki\u015fi, yeni durumlara ger\u00e7ek\u00e7i de\u011ferlendirmeler yaparak uyum sa\u011flayabilmelidir.
\n 2. Ruh Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n Korunmas\u0131
\n Ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n korunmas\u0131, ancak beden sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n da korunmas\u0131yla sa\u011flanabilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc ruh ve beden sa\u011fl\u0131\u011f\u0131ndan herhangi birisi bozuldu\u011funda di\u011feri de bu durumdan etkilenerek bozulur. Ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in \u00f6ncelikle beden sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n korunmas\u0131 gerekir. Ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in yap\u0131lmas\u0131 gerekenlerden baz\u0131lar\u0131 ise a\u015fa\u011f\u0131daki gibidir:
\n \u2022 Ki\u015filer kendisinin ve \u00e7evresindekilerin ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek okulda, ailede ve toplum i\u00e7inde tutarl\u0131 davranmal\u0131d\u0131r.
\n \u2022 Ki\u015finin g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131ndaki belli nedenlere ba\u011fl\u0131 kayg\u0131lar\u0131n ve \u00fcz\u00fcnt\u00fclerin, her zaman ruh\u00ee bozukluk belirtisi olmayaca\u011f\u0131 bilinmelidir.
\n \u2022 \u0130nsan hayat\u0131n\u0131n herhangi bir d\u00f6neminde \u00fcstesinden gelemeyece\u011fi ruhsal problemleri olabilir. Ancak bu problemlerin yard\u0131mla, zaman i\u00e7erisinde atlat\u0131labilece\u011fi kabullenilmelidir. Okul hayat\u0131 boyunca kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 problemlerde s\u0131n\u0131f \u00f6\u011fretmeninden, rehber \u00f6\u011fretmenden, okul y\u00f6neticilerinden veya sa\u011fl\u0131k personelinden yard\u0131m istemelidir. Bu ki\u015filer d\u0131\u015f\u0131ndakilerden yard\u0131m istemek ki\u015fiyi daha b\u00fcy\u00fck ruhsal sorunlara itebilir.
\n \u2022 Ki\u015fi kendisinin de toplumda bir yeri oldu\u011funu bilmelidir. Toplumda bir yeri oldu\u011funu bilen ki\u015fi g\u00fc\u00e7l\u00fckler kar\u015f\u0131s\u0131nda y\u0131lmadan, karamsarl\u0131\u011fa kap\u0131lmadan ve sorumluluklar\u0131na uygun davran\u0131\u015flarda bulunmal\u0131d\u0131r. Bu davran\u0131\u015flar ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 olumlu etkiler.
\n \u2022 Ki\u015fi yeteneklerini bilmeli, verimli u\u011fra\u015flar edinmeli, ba\u015far\u0131lar\u0131ndan mutlu olmal\u0131d\u0131r. B\u00f6ylece hem yararl\u0131 i\u015fler yap\u0131l\u0131r hem de ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 korunmu\u015f olur. Ki\u015finin verimli u\u011fra\u015flar\u0131 olmas\u0131 bo\u015f zaman\u0131 doldurdu\u011fundan s\u0131k\u0131nt\u0131 ve stresi \u00f6nler.
\n \u2022 Ki\u015finin gelece\u011fe y\u00f6nelik hedef ve tasar\u0131lar\u0131 olmal\u0131d\u0131r. Hedefine ula\u015fmak i\u00e7in \u00e7aba g\u00f6stermelidir. B\u00f6ylece kendisini bo\u015flukta hissetmez. Ya\u015famak i\u00e7in bir amac\u0131 olur. Hayatta hi\u00e7bir amac\u0131 olmayan ki\u015filerin \u00e7e\u015fitli ruhsal problemleri olur.
\n \u2022 Ki\u015fi ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131ktan y\u0131lmamal\u0131, yeni durumlara uyum sa\u011flamal\u0131d\u0131r. Bulundu\u011fu yeni durumlara uyum sa\u011flayamayan ve ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131k kar\u015f\u0131s\u0131nda pes eden ki\u015filerin ruhsal durumlar\u0131 olumsuz etkilenir. Ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n korunmas\u0131nda uygulanan sa\u011fl\u0131k hizmetleri \u00fc\u00e7 [1, 2 ve 3] basamakl\u0131d\u0131r.
\n \u2022 Ki\u015finin ruhen dinlenmesi, sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve uzun ya\u015fayabilmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a \u00f6nemlidir. \u00c7e\u015fitli hobileri olan, yeterince tatil yapan ki\u015filer bedenen oldu\u011fu kadar ruhen de dinlenmi\u015f olurlar. Bu durum ise onlar\u0131n sa\u011fl\u0131kl\u0131 olmalar\u0131na katk\u0131da bulunur.
\n Birincil koruyucu ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 hizmetleri: Ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumada birinci basamak uygulamalar\u0131, rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na neden olan etmenleri ortadan kald\u0131rmaya y\u00f6neliktir. Bu basamaktaki hizmetlerde ruhsal rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131n fazla g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc ki\u015filere y\u00f6nelik tedbirler al\u0131n\u0131r. Birincil koruma halk e\u011fitim merkezleri, okul aile birlikleri, mediko-sosyal merkezler ve rehberlik dan\u0131\u015fma merkezlerince yap\u0131l\u0131r.
\n ikincil koruyucu ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 hizmetleri: Bu basamakta ruhsal rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131 olanlar\u0131n ayakta tedavisi yap\u0131l\u0131r. Tedavi il\u00e2\u00e7la veya psikoterapi ile yap\u0131l\u0131r. Psikoterapide hekim ile hasta kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak g\u00f6r\u00fc\u015ferek problemlerin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcne gidilir.
\n \u0130kincil korumada okullardaki rehberlik hizmetleri ruhsal problemi olan \u00f6\u011frencilerin problemlerinin b\u00fcy\u00fcmeden \u00f6nlenmesi bak\u0131m\u0131ndan olduk\u00e7a yararl\u0131d\u0131r.
\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcl koruyucu ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 hizmetleri: Bu basamakta ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 bozulan ki\u015filerin tekrar topluma kazand\u0131r\u0131lmas\u0131na y\u00f6nelik hizmet verilir. Ruhsal rahats\u0131zl\u0131k sonucunda \u00e7e\u015fitli yeteneklerini kaybeden ki\u015filer, tekrar topluma kazand\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Bu basamaktaki hizmetler rehabilitasyon merkezlerinde psikiyatri ve ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 kliniklerinde verilir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
I. B\u00dcY\u00dcME ve GEL\u0130\u015eME 1. B\u00fcy\u00fcme ve Geli\u015fmenin Tan\u0131m\u0131 B\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fme, d\u00f6llenmeden sonra anne karn\u0131nda ba\u015flayarak eri\u015fkinli\u011fe kadar s\u00fcrer, \u00c7ocuklar\u0131 yeti\u015fkinlerden ay\u0131ran en \u00f6nemli \u00f6zellikler, \u00e7ocuklarda b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fmenin g\u00f6r\u00fclmesidir. Genellikle b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fme terimleri e\u015f anlaml\u0131 olarak kullan\u0131l\u0131r. Ancak b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fme farkl\u0131 farkl\u0131 olaylard\u0131r. B\u00fcy\u00fcme v\u00fccut hacmindeki ve k\u00fctlesindeki art\u0131\u015fa denir. Geli\u015fme …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[5787,8756,2599],"class_list":["post-3843","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-buyume-ve-gelisme","tag-buyume-ve-gelismede-rol-oynayan-faktorler","tag-genetik"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3843","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3843"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3843\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3843"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3843"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3843"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}