Do\u011fal polimerler, biyolojik olarak \u00fcretilen ve benzersiz i\u015flevsel \u00f6zelliklere sahip olan polimerler. Proteinler (\u00f6rne\u011fin kollajen, jelatin, elastin, aktin, vb), polisakkaritler (sel\u00fcloz, ni\u015fasta, dekstran, kitin, vb) ve Polin\u00fckleotidler (DNA ve RNA) ba\u015fl\u0131ca do\u011fal polimerler. Ya\u015fayan organizmalar\u0131n karma\u015f\u0131k yap\u0131lar\u0131ndan dolay\u0131 \u00fcretim maliyetleri y\u00fcksek ve yeterince b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7eklerde \u00fcretilememeleri, kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan ba\u015fl\u0131ca sorunlar. Do\u011fal polimerler, sahip olduklar\u0131 i\u015flevsel \u00f6zellikler nedeniyle de\u011fi\u015fik kullan\u0131m alanlar\u0131na sahipler. Kal\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131, jel yap\u0131c\u0131, ba\u011flay\u0131c\u0131, da\u011f\u0131tma ajan\u0131, kayganla\u015ftmc\u0131, yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 ve biyomalzeme olarak kullan\u0131labiliyorlar.<\/p>\n
Do\u011fal polimerlerle ilgili olarak \u00f6ncelikle \u00e7\u00f6z\u00fcme kavu\u015fturulmas\u0131 gereken sorun yeni \u00fcr\u00fcnlerin sentezlenmesinin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131. \u00d6te yandan, do\u011fal polimerler nanoteknolojide ve biyomimetik (do\u011fay\u0131 taklit eden) malzemelerin sentezlenmesinde anahtar rol\u00fc oynamakta ve lipid t\u00fcb\u00fcller (ya\u011f borucuklar\u0131) ve protein lateksler gibi biyopolimerik yap\u0131lar\u0131n geli\u015ftirilmesi, do\u011fal polimerlerle ilgili pazar \u015fans\u0131n\u0131 \u00f6nemli oranda y\u00fckseltmekte. Do\u011fal polimerler \u00f6zellikle spesifik uygulamalarda ihtiya\u00e7 duyulan bo\u015fluklar\u0131 doldurmakta, ancak baz\u0131 sentetik polimerlerin \u00e7ok ucuza \u00fcretilebilme \u015fans\u0131 do\u011fal polimerlerin kullan\u0131m\u0131n\u0131 etkilemekte. Fermentasyon ve sa\u015fa\u015ft\u0131rma teknolojilerinde elde edilen geli\u015fmeler ve ucuz do\u011fal hammaddelerin sa\u011flanmas\u0131 sonucu, petrol bazl\u0131 sentetik polimerlerin yerine do\u011fal polimerlerlerin kullan\u0131m\u0131 olanakl\u0131 duruma gelecek.<\/p>\n
Do\u011fal polimerler, biyomalzeme alan\u0131n\u0131n vazge\u00e7ilmez kaynaklar\u0131. Biyolojik ortamdaki makromolek\u00fcllerin benzeri veya ayn\u0131s\u0131 olduklar\u0131ndan, canl\u0131 v\u00fccuduyla temas ettiklerinde zehir etkisi, iltihaplanma gibi istenmeyen reaksiyonlar vermezler. Ancak, elde edildikleri kayna\u011fa ba\u011fl\u0131 olarak bile\u015fimlerinin de\u011fi\u015fmesi, y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131klarda bozunmalar\u0131 ve bu nedenle \u015fekillendirilmelerindeki g\u00fc\u00e7l\u00fck ve t\u00fcm bunlar\u0131n \u00f6tesinde imm\u00fcnojenik olmalar\u0131 (ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k tepkisine yol a\u00e7malar\u0131) \u00f6nemli dezavantajlar\u0131. Enzim varl\u0131\u011f\u0131nda yap\u0131lar\u0131n\u0131n bozunmas\u0131, yani biyobozunur olu\u015flar\u0131ysa ge\u00e7ici uygulamalarda kullan\u0131lan biyomalzemeler a\u00e7\u0131s\u0131ndan avantaj.<\/p>\n
Kollajen ve Jelatin<\/p>\n
B\u00fct\u00fcn canl\u0131larda h\u00fccreler dokular\u0131, dokular sistemleri, sistemlerse organlar\u0131 ve organ sistemlerini olu\u015fturur. Bu b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn sa\u011flanmas\u0131nda organizmada geni\u015f bir alan\u0131 kapsayan, ba\u011f doku olarak adland\u0131r\u0131lan yap\u0131 rol al\u0131r. Ba\u011f dokuyu olu\u015fturan h\u00fccreler, metabolizma \u00fcr\u00fcnlerinin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funu sentezden sonra h\u00fccre d\u0131\u015f\u0131 (ekstrasel\u00fcler) aral\u0131\u011f\u0131na salarlar. Bu sentez \u00fcr\u00fcnleri olarak kollajen, elastin ve proteglikanlar say\u0131labilir.<\/p>\n
Kollajen (collagen) kelimesi Yunanca iki kelimenin t\u00fcrevinden gelir; ‘kolla’ ve ‘gennan’. ‘Kolla’ zamk\/tutkal anlam\u0131nda olup, ‘gennan’ yapan\/olu\u015fturan anlam\u0131ndad\u0131r. Kollajen kaynat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman tutkal olu\u015fturan doku bile\u015fimi olarak tan\u0131nm\u0131\u015f ve bu \u015fekilde adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f. Pliny, M.\u00d6. 50’lerde Romal\u0131lar\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 zamk\u0131 “zamk, bo\u011fa derilerinin pi\u015firilmesidir” olarak belirtmi\u015f. Son yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarda yap\u0131sal olarak 19 farkl\u0131 kollajen molek\u00fcl\u00fc ve bunlar\u0131 kodlayan gen bilgileri belirlenmi\u015f. Bunlara ek olarak, 10 proteinin de kollajene benzer yap\u0131da oldu\u011fu kabul edilmekte. \u0130nsan v\u00fccudunda yer alan kollajenlerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun ekstrasel\u00fcler (h\u00fccre d\u0131\u015f\u0131) lifimsi ya da a\u011f benzeri (network) yap\u0131da oldu\u011fu bilinir.<\/p>\n
Kollajen, suda \u00e7\u00f6z\u00fcnmeyen, y\u00fcksek gerilim g\u00fcc\u00fcne sahip bir protein ve ba\u011f dokusu ile tendonlarda fibroblastlar, di\u015fte odontoblastlar kollajen sentezleyen \u00f6zelle\u015fmi\u015f h\u00fccreler olarak bilinmekte. V\u00fccutta ba\u011f dokunun ana bile\u015feni olan kollajen, toplam v\u00fccut proteinlerinin yakla\u015f\u0131k 1\/3’\u00fcn\u00fc olu\u015fturur. Kollajen, k\u0131k\u0131rdakta % 50, korneada % 68, deride % 74 oran\u0131nda bulunuyor. Kollajenin yap\u0131s\u0131nda % 35 oran\u0131nda glisin, % 11 oran\u0131ndaysa alanin bulunur. Bu nedenle de betakeratine benzer. Kollajen, di\u011fer proteinlerden farkl\u0131 olarak % 12 oran\u0131nda prolin ve % 9 oran\u0131ndaysa hidroksiprolin i\u00e7erir.
\nKollajen invivo ko\u015fullarda enzimatik olarak d\u00fczenlenen basamakl\u0131 polimerizasyon reaksiyonuyla sentezlenir.<\/p>\n
Lifimsi, alfaheliks yap\u0131, kollajene y\u00fcksek gerilme ve diren\u00e7 sa\u011flar. Kollajen molek\u00fcllerinin gerilme ve s\u0131k\u0131\u015fmaya kar\u015f\u0131 diren\u00e7li olmalar\u0131, bu grup proteinlerin biyolojik fonksiyonlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a \u00f6nemli. 1 milimetre \u00e7ap\u0131ndaki kollajen, 10 kilogram y\u00fck\u00fc ta\u015f\u0131yabilecek diren\u00e7te olur. Temel birim olan bir kollajen molek\u00fcl\u00fc 360.000 Dalton molek\u00fcl a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131nda, 1.5 nanometre \u00e7ap\u0131nda ve 280 nanometre uzunlu\u011funda ve \u00fc\u00e7 polipeptit zincirinin heliks \u015feklinde bir arada sarmal yapmas\u0131yla olu\u015fur. Bilinen en uzun proteindir. Tropokollajen makromolek\u00fcl d\u00fczeyde bir monomer olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr. Jelatinse kollajen molek\u00fcl\u00fcn\u00fcn bozulmu\u015f bir bi\u00e7imi olarak bilinir<\/p>\n
Kompozitler<\/p>\n
Dokular genel olarak sert ve yumu\u015fak dokular olmak \u00fczere iki gruba ayr\u0131l\u0131r. Sert dokulara \u00f6rnek olarak kemik ve di\u015f, yumu\u015fak dokulara \u00f6rnek olaraksa kan damarlar\u0131, deri ve ba\u011flar verilebilir. Yap\u0131sal uyumluluk d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, metaller ya da seramikler sert doku uygulamalar\u0131 i\u00e7in, polimerlerse yumu\u015fak doku uygulamalar\u0131 i\u00e7in se\u00e7ilebilir. Metaller ve seramiklerin “elastik mod\u00fcl” ile tan\u0131mlanan sertlik dereceleri, insan v\u00fccudundaki sert dokulara oranla 1020 kat daha fazla olur. Ortopedik cerrahide kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan en \u00f6nemli problemlerden biri, kemikle metal ya da seramik implant\u0131n sertlik derecesinin birbirini tutmamas\u0131. Kemik ve implanta binen y\u00fck\u00fcn payla\u015f\u0131lmas\u0131 do\u011frudan bu malzemelerin sertli\u011fiyle ilgili. \u0130mplant\u0131n sertlik derecesinin, temasta oldu\u011fu dokularla ayn\u0131 olacak \u015fekilde ayarlanmas\u0131, kemikte olu\u015facak deformasyonlar\u0131 engeller. Kullan\u0131mdaki t\u00fcm bu olumsuzluklar\u0131 ortadan kald\u0131rmak amac\u0131yla, i\u015flerle g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f polimerik malzemeler, yani polimer kompozitler alternatif olarak sunulmakta.<\/p>\n
“Kompozit”, farkl\u0131 kimyasal yap\u0131daki iki ya da daha fazla say\u0131da malzemenin, s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 ve \u00f6zelliklerini koruyarak olu\u015fturdu\u011fu \u00e7ok fazl\u0131 malzeme olarak tan\u0131mlanabilir. Dolay\u0131s\u0131yla kompozit malzeme, kendisini olu\u015fturan bile\u015fenlerden birinin tek ba\u015f\u0131na sahip olamad\u0131\u011f\u0131 \u00f6zelliklere sahip olur. Kompozit malzeme, “matris” olarak adland\u0131r\u0131lan bir malzeme i\u00e7erisine \u00e7e\u015fitli g\u00fc\u00e7lendirici malzemelerin kat\u0131lmas\u0131yla haz\u0131rlan\u0131r. Matris olarak \u00e7e\u015fitli polimerler, g\u00fc\u00e7lendirici olaraksa \u00e7o\u011funlukla cam, karbon ya da polimer, bazen de mika ve \u00e7e\u015fitli toz seramikler kullan\u0131l\u0131r.<\/p>\n
Kompozitler, y\u00fcksek dayan\u0131ma ve d\u00fc\u015f\u00fck elastik mod\u00fcl\u00fcne sahip olduklar\u0131ndan, \u00f6zellikle ortopedik uygulamalar i\u00e7in \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyorlar. Ayr\u0131ca, kompozit malzemenin bile\u015fimi de\u011fi\u015ftirilerek, implant\u0131n v\u00fccuttaki kullan\u0131m alanlar\u0131na g\u00f6re mekanik ve fizyolojik \u015fartlara uyum sa\u011flamas\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131labilir. A\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki, kompozit malzemeler, homojen malzemelere oranla, yap\u0131sal uyumlulu\u011fun sa\u011flanmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha avantajl\u0131lar. Polimer kompozitlerin sa\u011flayabilece\u011fi di\u011fer \u00fcst\u00fcnl\u00fckler, korozyona diren\u00e7, metal yorgunlu\u011funun ve metal iyonlar\u0131n\u0131n sal\u0131m\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fclmemesi ve k\u0131r\u0131lganl\u0131\u011f\u0131n azalmas\u0131. Metal iyonlar\u0131 \u00f6rne\u011fin nikel ve krom sal\u0131m\u0131 implant\u0131 zay\u0131\u015fatmaktan ba\u015fka, alerjik reaksiyonlara da neden olur. Kompozitler, ortopedi ve di\u015f hekimli\u011fi uygulamalar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda, yumu\u015fak doku implant\u0131 olarak da kullan\u0131l\u0131rlar.<\/p>\n
Polimer kompozitler manyetik \u00f6zellik ta\u015f\u0131mad\u0131klar\u0131ndan, manyetik rezonans (MRI) ve tomogra<\/p>\n
Kitin ve Kitosan<\/p>\n
Kitin; uzun ve do\u011frusal yap\u0131ya sahip bir polisakkarit. Yap\u0131s\u0131, sel\u00fcloza\u00e7ok benziyor. Kitin, genel olarak yenge\u00e7, karides, midye gibi baz\u0131 deniz kabuklular\u0131n\u0131n, istiridye kabu\u011fu, m\u00fcrekkep bal\u0131\u011f\u0131 iskeleti gibi baz\u0131 deniz yumu\u015fak\u00e7alar\u0131n\u0131n ve sinek, \u00e7ekirge, \u00f6r\u00fcmcek gibi baz\u0131 b\u00f6ceklerin kabuklar\u0131nda yer al\u0131yor.<\/p>\n
Kitinin ticari olarak kullan\u0131m\u0131, beraberinde bulunan proteinlerin uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131ndaki g\u00fc\u00e7l\u00fckler nedeniyle s\u0131n\u0131rl\u0131 kal\u0131yor. Kitin ve xantat kar\u0131\u015f\u0131mlar\u0131 lif \u015feklinde \u00e7ekilebiliyor, bu nedenle de tekstil end\u00fcstrisi i\u00e7in potansiyel bir malzeme olarak g\u00f6r\u00fcnmekte. Kitinin, heparin ile olan ili\u015fkisi nedeniyle kitin s\u00fclfatlar kan p\u0131ht\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131 \u00f6nleyici (antikoag\u00fclan) olarak kullan\u0131l\u0131yor.<\/p>\n
Kitosan, kitinin alkalin deasetilasyonu ile elde edilen amorf yap\u0131da bir poliaminosakkarit ve do\u011fal olarak meydana gelebilen birka\u00e7 katyonik polielektrolitten biri. Kitosan \u00fcretiminde hammadde olarak kitin kullan\u0131l\u0131yor ve Japonya ve ABD’de ticari olarak \u00fcretiliyor. \u015eonac ticari ad\u0131yla yenge\u00e7 kabuklar\u0131ndan \u00fcretilen kitosan polimerinin 2000 y\u0131l\u0131 \u00fcretimi 1250 ton\/y\u0131l. Bir kilogram\u0131n\u0131n \u00fcretim maliyeti \u00fcr\u00fcn kalitesine ve \u00fcretim prosesine ba\u011fl\u0131 olarak 6 ile 32 Amerikan dolar\u0131 aras\u0131nda de\u011fi\u015fmekte.<\/p>\n
Biyomalzemelerin \u00e7ok miktarda ve \u00e7e\u015fitte kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 alanlardan biri de di\u015f hekimli\u011fi. Biyomalzemeler dolgu maddesi, di\u015f implant\u0131 olarak ve di\u015f dokusunun yeniden olu\u015fturulmas\u0131nda etkinler.<\/p>\n
Di\u015f dolgu malzemeleri: Di\u015f \u00e7\u00fcr\u00fc\u011f\u00fc, t\u00fcm d\u00fcnyada en yayg\u0131n g\u00f6r\u00fclen bir enfeksiyon hastal\u0131\u011f\u0131. Di\u015f \u00e7\u00fcr\u00fckleri veya travmatik nedenlerle hasara u\u011fram\u0131\u015f di\u015f sert dokular\u0131n\u0131 onarmak i\u00e7in, \u00e7e\u015fitli dolgu malzemeleri kullan\u0131lmakta. Arka di\u015flerin restorasyonunda en s\u0131k kullan\u0131m\u0131 olan dolgu malzemesi, “amalgam” ad\u0131 verilen bir ala\u015f\u0131m. Amalgam, y\u00fcz y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n bir s\u00fcredir kullan\u0131lmakta. Bak\u0131r, g\u00fcm\u00fc\u015f, kalay ve \u00e7inko’dan olu\u015fan amalgam tozunun civa ile kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 sonucu haz\u0131rlanan sert ve dayan\u0131kl\u0131 bir malzeme. Estetik olmamas\u0131 ve civa i\u00e7ermesi, ba\u015fl\u0131ca olumsuz yanlar\u0131. \u00d6zellikle, son y\u0131llarda amalgam\u0131n i\u00e7erdi\u011fi civan\u0131n \u00e7evresel etkileri \u00f6nem kazanm\u0131\u015f durumda. Civan\u0131n do\u011fa i\u00e7in zararl\u0131 bir at\u0131k olmas\u0131, baz\u0131 Kuzey Avrupa \u00dclkeleri’nde amalgam kullan\u0131m\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde k\u0131s\u0131tlam\u0131\u015f bulunuyor. Ancak, t\u00fcm tart\u0131\u015fmalara kar\u015f\u0131n, di\u015f dolgusunda kullan\u0131lan amalgamdaki civan\u0131n sistemik toksik etkisi g\u00f6sterilebilmi\u015f de\u011fil.<\/p>\n
Son 40 y\u0131ld\u0131r, di\u015fin do\u011fal rengindeki estetik dolgu malzemelerinin geli\u015ftirilmesi i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00e7aba harcanmakta. Bu t\u00fcr\u00fcn ilk malzemesi, BisGMA (Bis fenol Aglisidil dimetakrilat) esasl\u0131 organik matris i\u00e7erisine camesasl\u0131 doldurucu par\u00e7ac\u0131klar\u0131n kat\u0131lmas\u0131yla haz\u0131rlanm\u0131\u015f ve “kompozit rezin” ad\u0131yla kullan\u0131ma sunulmu\u015f bulunuyor. Bu kompozit dolgu malzemeleri, i\u00e7erdikleri ba\u015flat\u0131c\u0131lar sayesinde, 460480 nm dalga boyundaki g\u00f6r\u00fcn\u00fcr \u0131\u015f\u0131k (mavi \u0131\u015f\u0131k) ile \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcrede polimerle\u015ferek sertle\u015firler.<\/p>\n
Ancak, polimerle\u015fme sonucu malzeme b\u00fcz\u00fclebilmekte, bu da dolgunun kenarlar\u0131nda mikro d\u00fczeyde a\u00e7\u0131kl\u0131klara neden olmakta. Kompozit ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda gelece\u011fe y\u00f6nelik en \u00f6nemli hedef, b\u00fcz\u00fclme g\u00f6stermeyen, hatta genle\u015fen monomerlerin geli\u015ftirilmesi. Baz\u0131 deneysel \u00e7al\u0131\u015fmalar olmakla birlikte, t\u00fcm bunlar ticari olarak piyasaya sunulmaktan \u00e7ok uzak.<\/p>\n
Polimerizasyon b\u00fcz\u00fclmesinin g\u00f6rece az oldu\u011fu \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen bir di\u011fer dolgu malzemesiyse, “ormoser” ad\u0131 verilen organik olarak de\u011fi\u015ftirilmi\u015f seramiklerdir. Ormoser kompozit, inorganikorganik kopolimerler ve inorganik silanlanm\u0131\u015f doldurucu par\u00e7ac\u0131klar i\u00e7erir.<\/p>\n
Estetik kompozit rezinler g\u00fcn\u00fcm\u00fczde hem \u00f6n, hem de arka di\u015flerin restorasyonunda yayg\u0131n olarak kullan\u0131lmakta. Bunlar dayan\u0131kl\u0131 ve sert malzemeler. \u00c7e\u015fitli yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 malzemeler (adezivler) ile mine ve dentin dokusuna mekanik olarak ba\u011flan\u0131rlar. Bu ba\u011flanmay\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in, mine dokusuna ilk olarak fosforik asit uyguland\u0131. Fosforik asit, mineyi demineralize ederek y\u00fczeyinde p\u00fcr\u00fczler ve girintiler olu\u015fturur. Daha sonra uygulanan yap\u0131\u015fkan malzeme bu girintilere s\u0131zarak tutunmay\u0131 sa\u011flar. Kompozitlerin mineye yapt\u0131\u011f\u0131 ba\u011f, olduk\u00e7a diren\u00e7lidir. Mineye ba\u011flanmadaki bu ba\u015far\u0131ya kar\u015f\u0131n, dentin, gerek organik i\u00e7eri\u011finin fazla olmas\u0131, gerekse su i\u00e7ermesi nedeniyle dolgu malzemelerinin ba\u011flanmas\u0131 i\u00e7in \u00e7ok elveri\u015fli bir doku de\u011fil. Son y\u0131llarda geli\u015ftirilen \u00e7ift fonksiyonlu yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 malzemeler sayesinde nemli dentine yap\u0131\u015fma ba\u015far\u0131l\u0131 sonu\u00e7lar vermi\u015f bulunuyor. Bu malzemeler, hem hidrofilik (suyu seven), hem de hidrofobik (suyu iten) gruplara sahipler.<\/p>\n
En son geli\u015fmelerse dentin ve mine dokusuna asit \u00f6n uygulamas\u0131 yapmaks\u0131z\u0131n do\u011frudan asidik i\u00e7erikli yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131n uygulanmas\u0131. Bu uygulama i\u015flem basamaklar\u0131n\u0131 azaltt\u0131\u011f\u0131ndan giderek daha fazla kabul g\u00f6rmekte. Hekimler daha basitle\u015ftirilmi\u015f, tek uygulamal\u0131 \u00fcr\u00fcnlerin kullan\u0131m\u0131n\u0131 tercih ediyorlar. Hedef, herhangi bir yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131ya gerek kalmadan di\u015f dokusuna kendili\u011finden ba\u011flanan dolgu malzemelerini geli\u015ftirmek.
\nDi\u015f \u0130mplantlar\u0131: \u0130nsanlarda en s\u0131k ger\u00e7ekle\u015ftirilen cerrahi i\u015flem, di\u015f \u00e7ekimi. T\u00fcm di\u015fleri \u00e7ekilmi\u015f olan bireylere tam protez yap\u0131l\u0131rken baz\u0131 di\u015fleri eksik olan hastalara sabit (hasta taraf\u0131ndan tak\u0131l\u0131p \u00e7\u0131kar\u0131lamayan) veya hareketli protezler uygulanabilir. Ku\u015fkusuz sabit olan tipteki protezler hastalar taraf\u0131ndan daha fazla tercih edilir. Ancak dayanak olarak kullan\u0131labilecek arka di\u015fler bulunmad\u0131\u011f\u0131nda veya di\u015fsiz b\u00f6lgenin \u00e7ok uzun oldu\u011fu durumlarda sabit protez yap\u0131lamaz. B\u00f6yle durumlarda \u00e7ene kemikleri i\u00e7ine veya \u00fczerine yerle\u015ftirilen implantlar daha sonra yap\u0131lacak protezlere dayanak sa\u011flarlar.<\/p>\n
Di\u015f implantlar\u0131n\u0131n temel olarak iki tipi olur; 1) SSubperiosteal ((Periost alt\u0131na yyerle\u015ftirilen) iimplantlar: K\u0131smen veya tamamen di\u015fsiz \u00e7enelerde kullan\u0131l\u0131rlar. K\u00f6k \u015feklindeki veya plaka \u015feklindeki kemik i\u00e7i implantlar\u0131n yerle\u015ftirilmesi i\u00e7in elveri\u015fli kemik kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgelerde tercih edilirler. Periost (di\u015fin \u00e7evresindeki dokular) alt\u0131 implantlar, kobaltkrommolibden ala\u015f\u0131m\u0131ndan yap\u0131l\u0131rlar. Bu implantlar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131 i\u00e7in \u00f6ncelikle kemik y\u00fczeyinin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc al\u0131n\u0131r veya \u00f6zel bir sistemle bilgisayarda modeli olu\u015fturulur. Kemik \u00fczerine oturan bu implantlar\u0131n \u00fczeri yeniden periost ile kaplan\u0131r. \u0130mplant \u00fczerindeki \u00f6zel \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131lar, daha sonra uygulanacak protez ile ba\u011flant\u0131y\u0131 sa\u011flayarak protezin sabitlenmesini ger\u00e7ekle\u015ftirir.<\/p>\n
2) Endosteal (kemik i\u00e7i) implantlar: Bunlar kemik i\u00e7ine yerle\u015ftirilen implantlard\u0131r. \u0130ki \u015fekilde olabilirler; a) Plaka tipi, b) K\u00f6k tipi.<\/p>\n
Periodontal Rejenerasyon: Periodonsiyum; di\u015feti, alveol kemi\u011fi, periodontal ligament ve sementten olu\u015fan, di\u015fi destekleyen bir yap\u0131 b\u00fct\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Bu kompleksi etkileyen hastal\u0131klar da genel olarak ‘periodontal hastal\u0131klar’ olarak isimlendirilir. Periodontal hastal\u0131klar nedeniyle periodonsiyumun hasara u\u011framas\u0131 ve sonu\u00e7ta da di\u015flerin kaybedilmesi hem i\u015flevsel, hem de estetik a\u00e7\u0131dan \u00f6nemli bir sorun olu\u015fturur. Geleneksel periodontal tedavi sonras\u0131, klinik olarak bir miktar di\u015feti \u00e7ekilmesi, cep derinli\u011finde azalma ve ata\u00e7man kazanc\u0131 izlenmi\u015f ve sonu\u00e7ta periodontal dokular\u0131n yeniden olu\u015fturulmas\u0131ndan \u00e7ok, tamir olay\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi g\u00f6zlenmi\u015ftir. Ancak yap\u0131lan tedaviler sonras\u0131 ula\u015f\u0131lmak istenilen ana hedef, kaybedilmi\u015f periodontal deste\u011fin yeniden elde edilmesi ve yaralanan dokunun yeniden yap\u0131lanmas\u0131, yani periodontal rejenerasyon (di\u015feti dokusunun yeniden olu\u015fturulmas\u0131). Bu ama\u00e7la y\u00f6nlendirilmi\u015f doku rejenerasyon tekni\u011fi, kemik greftleri (yamalar\u0131) ve her g\u00fcn geli\u015fmekte olan \u00e7ok \u00e7e\u015fitli biyomalzemeler kullan\u0131lmakta.
\nY\u00f6nlendirilmi\u015f doku rejenerasyonu (YDR) tekni\u011finde, bariyer olarak kullan\u0131lan zar epitel dokunun k\u00f6ke do\u011fru \u00fcremesini engelleyip, rejenerasyon i\u00e7in gerekli periodontal ligament h\u00fccrelerinin iyile\u015fme alan\u0131nda \u00e7o\u011falmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Bu ama\u00e7la rezorbe olabilen (v\u00fccut i\u00e7erisinde par\u00e7alan\u0131p yok olabilen) veya olmayan zarlar kullan\u0131lmakta. Rezorbe olmayan zarlardan en yayg\u0131n olarak kullan\u0131lan\u0131 politetra\u015foroetilen (PTFE) (ticari ad\u0131 GoreTex\u00ae)’dir. PTFE’nin titanyum ile g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f olanlar\u0131 da bariyer alt\u0131nda daha geni\u015f bir alan gerekti\u011fi durumlarda kullan\u0131lmak \u00fczere geli\u015ftirilmi\u015f bulunuyor. PTFE’nin yan\u0131 s\u0131ra, \u00e7ok ince yar\u0131 ge\u00e7irgen silikon bariyerler de kullan\u0131lmakta. Emilmeyen zarlar\u0131n, emilen zarlara g\u00f6re en b\u00fcy\u00fck dezavantaj\u0131, zar\u0131 uzakla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in ikinci bir cerrahi m\u00fcdahalenin gerekmesidir. Emilen zarlar aras\u0131nda en yayg\u0131n olarak kullan\u0131lan gruplardan biri kollajen temelli olanlar. Bunlar temel olarak tip I ve III kollajenden olu\u015fmakta, s\u0131\u011f\u0131r veya domuzlar\u0131n tendon veya derilerinden elde edilmekte. Biomend\u00ae, en yayg\u0131n olarak kullan\u0131lan kollajen esasl\u0131 zarlardan olup s\u0131\u011f\u0131r a\u015fil tendonundan elde edilmekte ve tip I kollajenden olu\u015fmakta. Zar \u00fczerideki g\u00f6zeneklerin geni\u015fli\u011fi 0.004 mikron, emilme s\u00fcresiyse 67 hafta. Polilaktik ve poliglikolik asit esasl\u0131 polimerlerden olu\u015fan zarlar da, emilebilen zarlar\u0131n di\u011fer \u00f6nemli grubunu olu\u015fturmakta. Resolut\u00ae ve Atrisorb\u00ae bu grupta en yayg\u0131n olarak kullan\u0131lanlar olup, 48 hafta i\u00e7inde emiliyorlar. Guidor\u00ae, Vicryl\u00ae, Epiguide\u00ae, bu grubun di\u011fer \u00fcyeleri. Bariyer zarlarla birlikte veya tek ba\u015f\u0131na, \u00e7e\u015fitli kemik greft malzemeleri de kullan\u0131lmakta. Bunlar aras\u0131nda en ideali, hastan\u0131n kendisinden elde edilen otojen\u00f6z greftler olmas\u0131na kar\u015f\u0131n bu her zaman m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131ndan ba\u015fka insanlardan elde edilip \u00e7e\u015fitli i\u015flemlerden ge\u00e7irildikten sonra kullan\u0131lan “demineralized freezedried boneallograft (demineralize dondurarakkurutulmu\u015f kemik allogrefti) (DFDBA)”ler mevcut. Bu greft malzemelerin i\u00e7erdikleri “Bone morphogenic protein (BMP)” (kemik morfojenik proteini) ile yeni kemik yap\u0131m\u0131n\u0131 destekledi\u011fi g\u00f6sterilmi\u015f bulunuyor. BMP ve di\u011fer polipeptid b\u00fcy\u00fcme fakt\u00f6rleri (Plateletderived growth factor (PDGF), transforming growth factorbeta(TGFbeta), in sulinlike growth factors (IGFI, IGFII)) rejeneratif ama\u00e7l\u0131 olarak \u00e7e\u015fitli ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla tek ba\u015f\u0131na veya kemik greft malzemeleriyle birlikte de kullan\u0131lmakta. Xenograft olarak isimlendirilen ve farkl\u0131 t\u00fcrlerden elde edilen greft malzemeleri de rejeneratif ama\u00e7l\u0131 olarak kullan\u0131lmaktad\u0131r. Bunlar aras\u0131nda s\u0131\u011f\u0131r kaynakl\u0131 hidroksiapatit (Osteograf\u00ae, BioOss\u00ae), do\u011fal mercandan elde edilen 100200 mikron g\u00f6zenek b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne sahip kalsiyum karbonat (Biocoral\u00ae) say\u0131labilir. Polimetilmetakrilat (PMMA), polihidroksietilmetakrilat ve kalsiyum hidroksit esasl\u0131 HTR polimer de bir di\u011fer kemik greft malzemesi. Kalsiyum fosfat’dan olu\u015fan biyoseramik malzemeler de kullan\u0131lmakta. Hidroksiapatit (HA) ve trikalsiyumfosfat en yayg\u0131n olarak kullan\u0131lanlar\u0131d\u0131r. 190200 mikron g\u00f6zenek b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne sahip (Interpore\u00ae) ve 300400mikron g\u00f6zenek b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne sahip partik\u00fcl (OsteoGen\u00ae, OsteoGraf \u00ae) yap\u0131da HA greft malzemeleri de bulunuyor. Silisyumkalsiyumfosfor ve sodium oksitlerden olu\u015fan biyoaktif camlar da (BioGlass\u00ae, BioGran\u00ae, PerioGlass\u00ae) greft malzemesi olarak kullan\u0131l\u0131yor.<\/p>\n
Di\u015feti dolgusunun yeniden yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in, y\u00f6nlendirilmi\u015f doku rejenerasyonu tekni\u011finin ve kemik greftlerinin kullan\u0131m\u0131n\u0131n yan\u0131nda alternatif bir yakla\u015f\u0131m da, k\u00f6k geli\u015fimi s\u0131ras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen olaylar\u0131 taklit etmek. Bu ama\u00e7la da mine matris proteini olan Emdogain\u00ae kullan\u0131lmakta.<\/p>\n
T\u00fcm bu greft malzemelerin yan\u0131s\u0131ra son zamanlarda hastan\u0131n kendi kan\u0131ndan elde edilen, p\u0131ht\u0131 pulcuklar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan zengin plazma jel, i\u00e7erdi\u011fi kemik yap\u0131m\u0131n\u0131 ind\u00fckleyen PDGF ve TGFbeta nedeniyle olduk\u00e7a yayg\u0131n olarak tek ba\u015f\u0131na veya di\u011fer greft malzemeleri ile birlikte kullan\u0131lmakta.<\/p>\n
Biyomalzemeler g\u00fcn ge\u00e7tik\u00e7e \u00f6nemi ve uygulama alan\u0131 artan biyouyumlu, g\u00fcvenilir, etkin, do\u011fal ya da yapay k\u00f6kenli; organ, doku ya da v\u00fccut i\u015flevlerini iyile\u015ftiren, art\u0131ran veya onlar\u0131n yerini tutan maddeler. Biyoetkin molek\u00fcller ise peptid, protein, polisakkarid ve n\u00fckleotid yap\u0131s\u0131nda olabilen, canl\u0131lar\u0131n yap\u0131s\u0131nda do\u011fal olarak bulunan ve i\u015flevleri nedeniyle etkin ila\u00e7 molek\u00fclleri olarak kullan\u0131lan maddeler. Malzeme bilimi ve biyoteknolojideki geli\u015fmeler birbirini beslemekte ve kontroll\u00fc sal\u0131m sistemlerinin tasar\u0131m\u0131nda ve \u00fcretiminde yeni olanaklar ortaya \u00e7\u0131kmakta.<\/p>\n
Kontroll\u00fc Sal\u0131m<\/p>\n
Kontroll\u00fc sal\u0131m, etkin maddenin bir sistem i\u00e7erisinden istenilen s\u00fcrede, belirlenmi\u015f bir h\u0131zla ve gereken miktarda \u00e7\u0131kacak \u015fekilde tasar\u0131m\u0131n\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir y\u00f6ntemdir. Farkl\u0131 uygulama yollar\u0131ndan verilmek \u00fczere veya etki yerine hedeflendirilmek \u00fczere haz\u0131rlanan ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 sistemler de kontroll\u00fc salan sistemler aras\u0131nda say\u0131l\u0131r. Bu sistemlerin en yayg\u0131n ve eski uygulamalar\u0131, sa\u011fl\u0131k alan\u0131nda ila\u00e7 ta\u015f\u0131nmas\u0131na y\u00f6neliktir ve ilac\u0131n ta\u015f\u0131nmas\u0131 saatlerden y\u0131llara kadar s\u00fcrebilir.<\/p>\n
Kontroll\u00fc sal\u0131m t\u0131p, eczac\u0131l\u0131k, kimya, \u00e7evre, tar\u0131m ve veterinerlik alanlar\u0131nda gereksinim duyulan ve uygulamalar\u0131 olan bir konu. Tar\u0131mda ve \u00e7evrenin korunmas\u0131yla ilgili uygulamalarda g\u00fcbreler veya b\u00f6cek \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fcler, kontroll\u00fc sal\u0131m yapan sistemlerde, do\u011faya zarar vermeden, d\u00fc\u015f\u00fck miktarlarda kullan\u0131larak etkili sonu\u00e7lar al\u0131nabiliyor. Kimyasal i\u015flemlerde, fermentasyon ortam\u0131na eklenen enzimler gibi pahal\u0131 ve at\u0131k sorunu yaratan malzemelerin kontroll\u00fc olarak sal\u0131nmas\u0131 yoluyla, \u00fcretimde s\u00fcreklilik sa\u011flan\u0131yor. Veteriner hekimlikte parazit ila\u00e7lar\u0131n\u0131n, hormonlar\u0131n, a\u015f\u0131lar\u0131n, antibiyotiklerin, s\u00fct verimini art\u0131ran maddelerin, do\u011fum kontrol\u00fc ila\u00e7lar\u0131n\u0131n kontroll\u00fc sal\u0131m uygulamalar\u0131 var. Etkin maddeler hayvanlar\u0131n tasmas\u0131na veya kula\u011f\u0131na tak\u0131lan k\u00fcpelere y\u00fckleniyor. Kedi kumlar\u0131na parf\u00fcml\u00fc mikrok\u00fcreler kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor, ev hayvan\u0131 bak\u0131m\u0131n\u0131n b\u00f6ylelikle daha temiz ve kolay hale getirilmesine \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor.<\/p>\n
Kontroll\u00fc sal\u0131m\u0131n ba\u015fl\u0131ca uygulama alan\u0131, ila\u00e7 ta\u015f\u0131nmas\u0131. \u0130la\u00e7lar\u0131n etki g\u00f6sterebilmeleri i\u00e7in, \u00f6nce etkin maddeyi ta\u015f\u0131yan ve dozaj \u015fekli ad\u0131 verilen sistemlerden \u00e7\u0131kmalar\u0131, daha sonra g\u00fcvenli ve etkin olarak kana kar\u0131\u015fmalar\u0131, dokulara da\u011f\u0131lmalar\u0131 ve sonunda canl\u0131 d\u0131\u015f\u0131na at\u0131lmalar\u0131 gerekir. Kana kar\u0131\u015ft\u0131ktan sonra dozun etkili miktar\u0131n \u00fczerinde ve zehirli miktar\u0131n da alt\u0131nda olan bir aral\u0131kta s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi gerekir. Al\u0131nan her doz ila\u00e7, kanda kendine \u00f6zg\u00fc yar\u0131lanma \u00f6mr\u00fcne g\u00f6re bir doruk noktaya ula\u015f\u0131r ve daha sonra azalarak etkili miktar\u0131n alt\u0131na iner, sonunda da v\u00fccuttan t\u00fcm\u00fcyle at\u0131l\u0131r. Geleneksel ila\u00e7larda al\u0131nan ilac\u0131n etki yerini se\u00e7mesi veya kana kontroll\u00fc olarak kar\u0131\u015fmas\u0131 s\u00f6z konusu de\u011fildir ve her \u00e7\u0131k\u0131\u015f ini\u015ften sonra, tekrar y\u00fcksek dozda ila\u00e7 almak gerekir.<\/p>\n
Yeni ila\u00e7 uygulamalar\u0131ndaysa ilac\u0131n v\u00fccutta \u00f6nceden planlanm\u0131\u015f bir s\u00fcrece g\u00f6re etkinlik g\u00f6stermesi ve daha uzun aral\u0131klarla, d\u00fc\u015f\u00fck dozda ila\u00e7la, yan etkiler g\u00f6r\u00fclmeksizin tedavi yap\u0131lmas\u0131 ama\u00e7lanmakta. Bu ama\u00e7lara kontroll\u00fc sal\u0131m sistemleri ile ula\u015f\u0131labiliyor ve ilac\u0131n dola\u015f\u0131mdaki \u00f6mr\u00fcn\u00fc uzatma, emilimini h\u0131zland\u0131rma ve etki yerine hedeflenebilirli\u011fini sa\u011flaman\u0131n yan\u0131nda, a\u015f\u0131lar\u0131n koruyuculu\u011funu art\u0131rmada da ba\u015far\u0131 <\/p>\n
Kontroll\u00fc sal\u0131m sistemlerinin y\u00fcklenen etkin maddelere g\u00f6re s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131
\nGeleneksel maddeler
\nKimyasal sentezle elde edilen molek\u00fcller
\nBitkisel ve hayvansal dokulardan ay\u0131rma ve ayr\u0131\u015ft\u0131rma yoluyla elde edilen biyolojik maddeler
\nMikroorganizmalar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile genetik i\u015flem yap\u0131lmaks\u0131z\u0131n \u00fcretilen \u00fcr\u00fcnler
\nRadyoaktif maddeler
\nBiyoteknoloji \u00fc\u00fcr\u00fcn\u00fc bbiyoetkin maddeler
\nRekombinant DNA teknolojisiyle \u00fcretilen peptid ve protein yap\u0131daki molek\u00fcller
\nPeptidprotein ila\u00e7 etkin maddeleri
\nMonoklonal antikorlar
\nA\u015f\u0131 antijenleri
\n K\u00fc\u00e7\u00fck biyolojik molek\u00fcller
\nAntibiyotikler
\nVitaminler
\n N\u00fckleotidler
\n\u2022 DNA, RNA, antisense oligon\u00fckleotidler sa\u011flan\u0131yor.
\nKontroll\u00fc sal\u0131m ile tek uygulamada ilac\u0131n kanda uzun s\u00fcre etkin d\u00fczeyde kalmas\u0131 sa\u011flan\u0131r, fizyolojik ortamda proteinler gibi kolay par\u00e7alanan ila\u00e7lar enzimlerin y\u0131k\u0131c\u0131 etkisinden korunur, hedeflemeyle hasta b\u00f6lge yerine, b\u00fct\u00fcn v\u00fccudun etkilenmesi \u00f6nlenir, doz say\u0131s\u0131 azald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in hasta uyuncu artar ve hastan\u0131n bak\u0131m\u0131 kolayla\u015f\u0131r. Bu sistemlerin sak\u0131ncal\u0131 yan\u0131ysa, istenildi\u011fi zamanlarda tedavinin durdurulamamas\u0131.<\/p>\n
Maddenin sistemden d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 s\u0131f\u0131r dereceden veya birinci dereceden bir kinetikle olur. Genellikle sal\u0131m\u0131n s\u0131f\u0131r derece kineti\u011fe, yani kandaki ila\u00e7 d\u00fczeyinin ilac\u0131n dozlama aral\u0131\u011f\u0131 s\u00fcresince ayn\u0131 kald\u0131\u011f\u0131 denkleme uymas\u0131 istenir.<\/p>\n
Etkin maddelerin sistemden sal\u0131m\u0131:
\nDif\u00fczyonla, \u00c7\u00f6z\u00fcc\u00fc uyar\u0131m\u0131yla (\u00e7\u00f6z\u00fcc\u00fcn\u00fcn sisteme girmesine ba\u011fl\u0131 olarak geli\u015fen ozmotik etki veya \u015fi\u015fmeyle), A\u015f\u0131nmayla (pH ve hidrolize dayal\u0131 kimyasal enzimlere ba\u011fl\u0131 biyolojik etkiler sonucu polimerin par\u00e7alanmas\u0131 ya da ilac\u0131n polimerden kimyasal olarak ayr\u0131lmas\u0131yla) olabilir.<\/p>\n
Kontroll\u00fc sal\u0131m sistemleri ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 etkin maddelere, haz\u0131rland\u0131klar\u0131 malzemelere, ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 \u015fekline ve uygulama yoluna g\u00f6re s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131labilirler.<\/p>\n
Kimyasal sentez veya do\u011fal malzemeden ay\u0131rma yoluyla elde edilen geleneksel etkin maddelerin yan\u0131s\u0131ra biyoteknoloji \u00fcr\u00fcn\u00fc biyoetkin ila\u00e7 molek\u00fclleri de kontroll\u00fc sal\u0131m sistemleriyle uygulan\u0131yor. Peptid ve proteinler biyolojik ortamda kolay par\u00e7alanan, dayan\u0131ks\u0131z, zor emilen, dolay\u0131s\u0131yla kana kar\u0131\u015fmas\u0131 zor olan b\u00fcy\u00fck molek\u00fcller ve ila\u00e7lar\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131nda sorunlar var. Ayr\u0131ca, kandan ay\u0131rmayla elde edilen eski biyolojik malzemelerin az miktarda \u00fcretilebilmelerinin yan\u0131nda, hastal\u0131k vir\u00fcslerini ve antijenik etki g\u00f6steren maddeleri ta\u015f\u0131ma olumsuzluklar\u0131 da sa\u011fl\u0131k alan\u0131ndaki uygulamalar\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tlam\u0131\u015f durumda.<\/p>\n
Bug\u00fcn peptid ve proteinler rekombinant DNA teknolojisiyle hayvan ve mikroorganizma h\u00fccrelerinde veya transgenik hayvanlar\u0131n s\u00fct\u00fcnde fazla miktarlarda, daha saf ve tamamen insan geninden kaynaklanm\u0131\u015f olarak \u00fcretilebildikleri i\u00e7in, hem etkin madde, hem de ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 olarak kullan\u0131lmalar\u0131 yayg\u0131nla\u015fmakta.<\/p>\n
Monoklonal antikorlar, v\u00fccuda giren yabanc\u0131 maddeyi tan\u0131y\u0131p onu zarars\u0131z hale getirmek \u00fczere \u00fcretilen ve her antijenin y\u00fczeyindeki belirleyicilerden yaln\u0131z bir tanesine hedeflenerek kilitlenen b\u00fcy\u00fck protein molek\u00fclleri. Hastal\u0131k tan\u0131s\u0131nda, tedavide, sa\u015fa\u015ft\u0131rmada ve ila\u00e7 hedeflemede kullan\u0131l\u0131yorlar. Kanser ila\u00e7lar\u0131na tutturularak ilac\u0131n t\u00fcm\u00f6re hedeflendirilmesini sa\u011fl\u0131yorlar.<\/p>\n
N\u00fckleotidler, DNA ve RNA gibi iki iplikli sarmal veya antisens oligon\u00fckleotidler gibi tek iplikli yap\u0131da olup gen tedavisinde ya da genetik ba\u011f\u0131\u015f\u0131klamada kullan\u0131lan molek\u00fcller. Gen tedavisinde, n\u00fckleotidlerin kontroll\u00fc sal\u0131m\u0131 zorunlu. Protein \u00fcretiminin ba\u015far\u0131lmas\u0131 i\u00e7in DNA’n\u0131n \u00e7ekirde\u011fe, RNA’n\u0131n sitoplazmaya par\u00e7alanmadan ve yan etki g\u00f6stermeden ula\u015fmas\u0131 gerekiyor. A\u015f\u0131r\u0131 eksi y\u00fckl\u00fc ve b\u00fcy\u00fck molek\u00fcll\u00fc DNA ve RNA’n\u0131n yerine ula\u015fmas\u0131 i\u00e7in pek \u00e7ok engelin a\u015f\u0131lmas\u0131 gerekiyor<\/p>\n
Kontroll\u00fc sal\u0131m sistemlerinin uygulama yollarma g\u00f6re s\u0131n\u0131fand\u0131r\u0131lmas\u0131:<\/p>\n
Enjeksiyon yolu Kas i\u00e7ine, damar i\u00e7ine, kar\u0131n zar\u0131 i\u00e7ine i\u011fne ile
\nOral yol A\u011f\u0131zdan yutma \u015feklinde
\nOk\u00fcler yol G\u00f6z\u00fcn korneas\u0131 \u00fczerine veya kenar bo\u015fluklar\u0131na s\u00fcrme veya yerle\u015ftirme ile
\nNazal yol Burun mukozas\u0131na yap\u0131\u015ft\u0131rma yoluyla
\nBukkal yol A\u011f\u0131z i\u00e7i mukozas\u0131na yap\u0131\u015ft\u0131rma yoluyla
\nPulmoner yol Akci\u011ferlere a\u011f\u0131z veya burundan p\u00fcsk\u00fcrtme yoluyla
\nVajinal yol Vajina veya rahim i\u00e7ine uygulama
\nKolon yolu Kal\u0131n ba\u011f\u0131rsa\u011fa a\u011f\u0131z veya an\u00fcs yolu ile uygulama
\nRektal yol An\u00fcs yoluyla kal\u0131n ba\u011f\u0131rsa\u011f\u0131n en alt b\u00f6lgesine uygulama
\nTransdermal yol C\u00f6\u011f\u00fcs, kol ve kulak arkas\u0131 derisi \u00fczerine yap\u0131\u015ft\u0131rma yoluyla uygulama
\nCerrahi yol Beyin, kemik, derialt\u0131 dokulara cerrahi yoldan implant uygulamas\u0131<\/p>\n
Kontroll\u00fcs sal\u0131m sistemlerininhaz\u0131rlanmas\u0131nda kullan\u0131lan biyomalzemelerin s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131:<\/p>\n
Do\u011fal biyomalzemeler
\nProtein Yap\u0131da: albumin, jelatin, kollajen, gluten, kazein, fibrinojen, fibronektin, antikorlar,
\nfieker Yap\u0131da: Aljinat, dekstran, kitin, kitosan, ni\u015fasta, sel\u00fcloz, pektin
\nLipid Yap\u0131da: Stearik asit, etil stearat, tristearin, hidrojenlenmi\u015f bitkisel ya\u011flar, fosfolipidler (soya veya yumurtadan elde edilen lesitin ve onun t\u00fcrevleri olan posfatidil kolin, fosfatidil etanolamin gibi maddeler).
\nN\u00fckleotid yap\u0131da: Plazmit DNA
\nDi\u011fer: Kalsiyum fosfat, seramikler Yapay biyomalzemeler
\nBiyopar\u00e7alanabilir
\nPoli(alkilsiyanoakrilatlar) (PACA)
\nPoli (ahidroksi asitler)
\npoli (laktik asit)PLA
\npoli (glikolik asit)PGA
\npoli (laktik koglikolik asit)PLGA
\nPoli (ortoesterler)
\nPoli (amino asitler)
\nPoli (kaprolakton)
\nPoli (\u00fcretan)
\nBiyopar\u00e7alanamaz
\nHidrojeller poli(hidroksietil metakrilat)PHEMA, poli (vinilasetat)PVA, poli(metoksietilmetakrilat), poli (vinilalkol)PVA, poli(etilenoksit)PEO, poli(etilenglikol)PEG vb.
\nSilikonlarpoli(dimetilsiloksan)PDMS
\nEtilenvinil asetat kopolimeriPEVAc
\nPoloksamerler<\/p>\n
Uygulama Yollar\u0131<\/p>\n
Kontroll\u00fc salan ila\u00e7 sistemleri, de\u011fi\u015fik uygulama yollar\u0131yla verilebilir. \u0130lac\u0131n \u00f6zelliklerine g\u00f6re verili\u015f yolu se\u00e7ilir ve ilac\u0131n tasar\u0131m\u0131 yap\u0131l\u0131r. Proteinler \u0131s\u0131, \u0131\u015f\u0131k, nem, kar\u0131\u015ft\u0131rma gibi d\u0131\u015f etkenlerle enzimler ve pH gibi biyolojik \u00e7evre ko\u015fullar\u0131ndan \u00e7ok fazla etkilendiklerinden, \u015fu anda piyasada bulunan peptid ve protein ila\u00e7lar\u0131n hemen hemen tamam\u0131na yak\u0131n\u0131, enjeksiyon yoluyla do\u011frudan kan dola\u015f\u0131m\u0131na veriliyor.<\/p>\n
Enjeksiyonla ila\u00e7 uygulanmas\u0131 hasta uyuncunun en az oldu\u011fu, \u00fcretim teknolojisi karma\u015f\u0131k ve pahal\u0131 bir yoldur ve say\u0131lan bu olumsuzluklar, peptid ve proteinlerin farkl\u0131 uygulama yollar\u0131ndan verilmesi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n artmas\u0131na neden olmu\u015ftur. A\u011f\u0131z yolu en fazla ye\u011flenen yoldur ve ilac\u0131n mide ba\u011f\u0131rsak kanal\u0131nda kontroll\u00fc olarak sal\u0131nmas\u0131 istenir.<\/p>\n
“Transdermal” ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131larda, deriden kan dola\u015f\u0131m\u0131na ge\u00e7mek \u00fczere yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131larak uygulanan ila\u00e7lar, edilgen dif\u00fczyonla, iyontoforez denilen elektik uygulamas\u0131yla veya ultrasonla deriden emilirler.<\/p>\n
Biyomalzemeler<\/p>\n
Kontroll\u00fc sal\u0131m sistemlerini haz\u0131rlamakta kullan\u0131lan biyomalzemeler, do\u011fal veya sentetik olarak elde edilebilen polimerik molek\u00fcllerdir ve say\u0131lar\u0131 g\u00fcn ge\u00e7tik\u00e7e artmaktad\u0131r. Do\u011fal malzemelerin y\u00fczeyi aldehitlerle \u00e7apraz ba\u011flama yoluyla de\u011fi\u015ftirilir ve sal\u0131m\u0131n h\u0131z\u0131 ayarlan\u0131r. Tabloda g\u00f6r\u00fclen do\u011fal malzemeler, etkin madde ta\u015f\u0131nmas\u0131nda \u00f6nemi artan biyomalzemeler durumuna gelmi\u015flerdir. Deniz kabuklar\u0131ndan elde edilen ve art\u0131 y\u00fckl\u00fc olan kitosan, gen ta\u015f\u0131nmas\u0131nda elveri\u015fli bir malzemedir.<\/p>\n
Bakteride bulunan ve kendini e\u015fleyip \u00e7o\u011falabilen, plazmid DNA denilen halkasal DNA’lar, etkin proteini kodlayan genden ba\u015fka, \u00fcretimi ba\u015flatan, ilerleten, durduran gen dizinlerini de i\u00e7erecek \u015fekilde klonlanarak h\u00fccre i\u00e7ine kontroll\u00fc gen ta\u015f\u0131nmas\u0131nda, yani gen tedavisinde kullan\u0131lan ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lard\u0131r. Bu ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n etkin dayan\u0131kl\u0131 ve g\u00fcvenilir \u015fekilde \u00f6nce h\u00fccreye sonra da \u00e7ekirde\u011fe ta\u015f\u0131nmas\u0131 i\u00e7in de kontroll\u00fc sal\u0131m sistemlerine gereksinim vard\u0131r.<\/p>\n
Amerikan G\u0131da ve \u0130la\u00e7 Dairesi’nce (FDA) onaylanm\u0131\u015f, yapay polimerik ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131yla haz\u0131rlanan ve ilk kontroll\u00fc sal\u0131m yapan peptid ila\u00e7, Lupron Depo, ad\u0131yla prostat kanserlerinde kullan\u0131lmak \u00fczere geli\u015ftirilmi\u015f bulunuyor. Bu ila\u00e7ta kullan\u0131lan PLGA (polilaktikkoglikolik asit), par\u00e7aland\u0131\u011f\u0131 zaman v\u00fccutta \u015feker metabolizmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda bir ara \u00fcr\u00fcn olarak bulunan laktik asite d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in zehirli etkisi olmayan, insanlarda kullan\u0131lmas\u0131 yasal olarak onaylanm\u0131\u015f ticari bir \u00fcr\u00fcn.<\/p>\n
Kontroll\u00fc Sal\u0131m Sistemleri
\nAdenovir\u00fcs modeli<\/p>\n
Kontroll\u00fc sal\u0131m sistemlerinin en yayg\u0131n ve tipik \u00f6rnekleri, polimerik mikropartik\u00fcller ve nanopartik\u00fcller. Mikropartik\u00fcller, \u00e7aplar\u0131 bir mikrometreden birka\u00e7 mikrometreye kadar olan, nanopartik\u00fcller ise \u00e7aplar\u0131 101000 nanometre aras\u0131nda de\u011fi\u015fen kat\u0131 par\u00e7ac\u0131klard\u0131r. Kaps\u00fcl, matris veya kaps\u00fcllenmi\u015f matris \u015feklinde olabilirler. Kaps\u00fcllerde etkin madde bir \u00e7ekirdek olu\u015fturur; \u00fczeri biyomalzemeyle kaplan\u0131r. Matris yap\u0131daki k\u00fcrelerdeyse etkin madde sistemin i\u00e7erisine hapsedilir veya sistemin y\u00fczeyine tutturulur. Damara veya kas i\u00e7erisine enjeksiyonla, a\u011f\u0131z yoluyla, akci\u011ferlere p\u00fcsk\u00fcrterek veya kemik bo\u015fluklar\u0131n\u0131 doldurmak \u00fczere implante edilerek kullan\u0131l\u0131rlar. Kemik dokusundaki kay\u0131plarda kemik olu\u015fumunu uyarmalar\u0131 i\u00e7in b\u00fcy\u00fcme fakt\u00f6rleri veya antibiyotiklerle y\u00fcklenerek uygulan\u0131rlar. Etkin madde \u00f6zellikleri, ilac\u0131n verili\u015f yolu, hedef b\u00f6lge, tedavi<\/p>\n
Alyuvarlar ve p\u0131ht\u0131 pulcuklar\u0131 nin s\u00fcresi, hastal\u0131\u011f\u0131n ve hastan\u0131n durumu, sistem tasar\u0131m\u0131nda dikkate al\u0131nmas\u0131 gereken \u00f6l\u00e7\u00fctlerdir.<\/p>\n
Proteinlerin kontroll\u00fc sal\u0131m\u0131 i\u00e7in polietilenglikol (PEG) ile kimyasal y\u00f6ntemlerle tutturulmas\u0131 da ge\u00e7erli bir y\u00f6ntem. PEG par\u00e7alanmad\u0131\u011f\u0131 ve kan elemanlar\u0131 ile etkile\u015fmedi\u011fi i\u00e7in hem proteinin dola\u015f\u0131mdaki \u00f6mr\u00fcn\u00fc uzat\u0131r, hem de etkinli\u011fini hi\u00e7 bozmadan ortama verilmesini sa\u011flar.<\/p>\n
Gen tedavisi amac\u0131yla, adenovir\u00fcs veya retrovir\u00fcs ad\u0131 verilen vir\u00fcsler ya da viral olmayan ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar kullan\u0131l\u0131r ve ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 sistemin kimyasal ve biyolojik \u00f6zellikleri ayarlanarak gen aktar\u0131labilir. Gen a\u00e7ma kapama sistemi olarak tan\u0131mlanan kontroll\u00fc sal\u0131m sistemlerindeyse d\u0131\u015fardan uygulanan bir ila\u00e7 ile genin etkinle\u015fmesi ve \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 sa\u011flan\u0131r, ila\u00e7 olmazsa gen \u00e7al\u0131\u015fmaz ve sistem durur.<\/p>\n
H\u00fccre zar\u0131n\u0131n yap\u0131s\u0131nda bulunan fosfolipidlerle biyolojik zarlara benzer yap\u0131da haz\u0131rlanan ve \u00e7ift tabakalardan olu\u015fmu\u015f tek veya \u00e7ok katl\u0131 lipozomlara, hem suda \u00e7\u00f6z\u00fcnen hem de ya\u011fda \u00e7\u00f6z\u00fcnen maddeler y\u00fcklenebilir ve kontroll\u00fc sal\u0131m sa\u011flan\u0131r. Katyonik lipidlerle haz\u0131rlanan gen ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 sistemler umut verici. Lipozomlar da polietilen glikol ile i\u015flenerek dola\u015f\u0131mdaki \u00f6m\u00fcrleri uzat\u0131labilmekte.<\/p>\n
Hastal\u0131klara do\u011fru tan\u0131 konabilmesi i\u00e7in radyoaktif g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme maddeleri, kontroll\u00fc salan sistemler i\u00e7erisinde uygulan\u0131yor.<\/p>\n
Cerrahi alanlarda organ ve doku onar\u0131m\u0131nda ya da yan\u0131k ve yara iyile\u015fmelerinde b\u00fcy\u00fcme fakt\u00f6rlerini, genleri veya antibiyotikleri i\u00e7eren, kontroll\u00fc sal\u0131m yapan doku yamalar\u0131 (greftler) veya damar destekleri (stentler) uygulan\u0131yor.<\/p>\n
\u0130ns\u00fclin yar\u0131m y\u00fczy\u0131ld\u0131r \u00fczerinde s\u00fcrekli \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan bir ila\u00e7 ve deri alt\u0131na i\u011fne ile uyguland\u0131\u011f\u0131 bi\u00e7imlerinin yan\u0131nda, yamalar, pompalar ve \u00f6zellikle de a\u011f\u0131z yolu ile uyguland\u0131\u011f\u0131 bi\u00e7imler a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc ara\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f durumda. Yak\u0131ndaysa a\u011f\u0131zdan uygulanan ins\u00fclinler kullan\u0131lmaya ba\u015flanacak.<\/p>\n
Kontroll\u00fc’ sal\u0131m sistemlerinin \u015fekillerine g\u00f6re s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131
\nGeleneksel fiekiller
\n\u2022 Kaph tabletler
\n\u2022 Matriks tabletler
\n\u2022 Kaps\u00fcller
\n\u2022 K\u00fcrecikler
\n\u2022 Kaplama zarlar\u0131
\n(em\u00fclsiyonlar)
\nYeni Ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 Sistemler
\n\u2022 Mikrokaps\u00fcller
\n\u2022 Mikrok\u00fcreler
\n\u2022 Nanokaps\u00fcller
\n\u2022 Nanok\u00fcreler
\n\u2022 Lipozomlar
\n\u2022 Niozomlar
\n\u2022 Kat\u0131 lipid nanok\u00fcreler
\n\u2022 Mikros\u00fcngerler
\n\u2022 Boncuklar
\n\u2022 V\u00fccut s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131yla
\nkat\u0131la\u015fan jeller
\nimplantlar ve Ayg\u0131tlar
\n\u2022 Mini pompalar (ozmo
\ntik, gazh veya elektrikli)
\n\u2022 Tu\u015flu yamalar
\n\u2022 Halkalar
\n\u2022 Diskler
\n\u2022 Silindirler
\nYamalar ve filmler
\n(pasif veya elektrikli)
\nStentler
\nGreftler
\nDo\u011fal Sistemler
\n\u2022 Alyuvarlar
\n\u2022 Antikorlar
\n\u2022 Vir\u00fcsler
\n\u2022 Plazmid DNA<\/p>\n
\u0130mplantlar cerrahi y\u00f6ntemlerle deri alt\u0131na veya dokulara yerle\u015ftirilir. Pompa \u015feklinde olan implantlarda ila\u00e7 kan dola\u015f\u0131m\u0131na k\u00fc\u00e7\u00fck bir delikten \u00e7\u0131karak kar\u0131\u015f\u0131r. Sistemden \u00e7\u0131k\u0131\u015f bas\u0131n\u00e7la olur. Silindir \u015feklindeki implantlar\u0131n yar\u0131 ge\u00e7irgen bir zarla kaplanm\u0131\u015f olan taban\u0131ndan giren s\u0131v\u0131, di\u011fer tabandaki k\u00fc\u00e7\u00fck delikten ilac\u0131n \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. \u0130ki b\u00f6lmeli sistemlerde b\u00f6lmenin birine \u015forokarbon gazlar\u0131, di\u011ferine ila\u00e7 \u00e7\u00f6zeltisi konur. Gaz genle\u015ftik\u00e7e ila\u00e7 d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kar. Elektrikli olanlarda doz ve sal\u0131m h\u0131z\u0131 kontrol d\u00fc\u011fmeleriyle ayarlanarak verilen ak\u0131mla pompa hareket eder ve ila\u00e7 serbestle\u015fir. Pompalar k\u00fc\u00e7\u00fck, plazma proteinleri ve dokularla ge\u00e7imli olmal\u0131d\u0131r. Pompalarla tekrar tekrar i\u011fne yapma ve enfeksiyon kapma olumsuzluklar\u0131 giderilirken, ilac\u0131n s\u0131zmas\u0131 ve istenildi\u011fi zaman \u00e7\u0131kart\u0131lamamas\u0131 sak\u0131ncalar\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n
\u00c7ekirdeksiz h\u00fccreler olan alyuvarlar, i\u00e7leri bo\u015falt\u0131ld\u0131ktan sonra etkin maddeyle doldurularak kontroll\u00fc sal\u0131m amac\u0131yla kullan\u0131l\u0131yorlar. Bo\u015falt\u0131lan alyuvar \u00e7eperi, lipid ve protein i\u00e7eren bir yap\u0131 ve kimyasal i\u015flemlerle g\u00fc\u00e7lendirildikten sonra canl\u0131ya aktar\u0131l\u0131yor. Bu uygulama en fazla yapay kan geli\u015ftirilmesinde umut vaadediyor.<\/p>\n
Hedeflendirilmi\u015f sistemlerle kontroll\u00fc sal\u0131mda ilac\u0131n yaln\u0131z hasta b\u00f6lgede etkili olmas\u0131 ama\u00e7lan\u0131r ve bu, edilgen veya etkin sistemlerle sa\u011flan\u0131r. Edilgen hedeflemede ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131n\u0131n par\u00e7ac\u0131k b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc \u00f6nemlidir ve organlar\u0131n yabanc\u0131 par\u00e7alar\u0131 bir elek gibi se\u00e7mesine ba\u011fl\u0131 olarak istenilen yere g\u00f6nderilir. 10 mikrometreden b\u00fcy\u00fck par\u00e7ac\u0131klar akci\u011ferlerde tutulur; par\u00e7ac\u0131klar k\u00fc\u00e7\u00fcld\u00fck\u00e7e b\u00f6bre\u011fe, karaci\u011fere ve di\u011fer organlara ula\u015f\u0131l\u0131r.<\/p>\n
Etkin hedeflemedeyse sisteme manyetik maddeler yerle\u015ftirilerek, d\u0131\u015far\u0131dan uygulanan m\u0131knat\u0131sla hedefleme yap\u0131l\u0131r veya h\u00fccrelerin y\u00fczeyindeki h\u00fccreye \u00f6zg\u00fc alma\u00e7lara (resept\u00f6r) tutturucu maddeler kullan\u0131larak hedefleme yap\u0131l\u0131r. Bu ama\u00e7la en fazla antikorlardan yararlan\u0131l\u0131r.<\/p>\n
Kontroll\u00fc sal\u0131m sistemlerinin ilk \u00f6rnekleri olan kapl\u0131 tablet, kaps\u00fcl ve k\u00fcreciklerden mikropar\u00e7ac\u0131kl\u0131 sistemlere kadar \u00e7ok fazla se\u00e7ene\u011fin bulundu\u011fu \u00e7al\u0131\u015fmalarda ama\u00e7, t\u00fcm etkin madde uygulamalar\u0131n\u0131n biyomalzemelerle kontroll\u00fc olarak yap\u0131labilmesidir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Do\u011fal polimerler, biyolojik olarak \u00fcretilen ve benzersiz i\u015flevsel \u00f6zelliklere sahip olan polimerler. Proteinler (\u00f6rne\u011fin kollajen, jelatin, elastin, aktin, vb), polisakkaritler (sel\u00fcloz, ni\u015fasta, dekstran, kitin, vb) ve Polin\u00fckleotidler (DNA ve RNA) ba\u015fl\u0131ca do\u011fal polimerler. Ya\u015fayan organizmalar\u0131n karma\u015f\u0131k yap\u0131lar\u0131ndan dolay\u0131 \u00fcretim maliyetleri y\u00fcksek ve yeterince b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7eklerde \u00fcretilememeleri, kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan ba\u015fl\u0131ca sorunlar. Do\u011fal polimerler, sahip olduklar\u0131 i\u015flevsel \u00f6zellikler …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[9163,2458,8111,9166,9130,9159,9162,9170,2503,9161,5262,9168,9169,9160,9167,9173,9171,9165,5673,9172,9164,2543,5670,4452],"class_list":["post-4068","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-aktin","tag-alyuvarlar","tag-antibiyotikler","tag-biyomalzeme","tag-dis-implantlari","tag-dogal-polimerler","tag-elastin","tag-endosteal","tag-fosforik-asit","tag-jelatin","tag-kalsiyum-hidroksit","tag-kitin","tag-kitosan","tag-kollajen","tag-kompozitler","tag-monoklonal-antikorlar","tag-morfojenik-protein","tag-nanoteknoloji","tag-nukleotidler","tag-polihidroksietilmetakrilat","tag-polinukleotidler","tag-proteinler","tag-rejenerasyon","tag-vitaminler"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4068","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4068"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4068\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4068"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4068"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4068"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}