Genetik olarak ayn\u0131 olan bir grup h\u00fccre orijinal bir h\u00fccreden mitoz b\u00f6l\u00fcnme yoluyla meydana gelir. H\u00fccre yeniden kromozom setini meydana getirir ve iki yavru h\u00fccreye b\u00f6l\u00fcn\u00fcr. B\u00f6ylece, v\u00fccudumuzda \u00f6len h\u00fccreler yerine yenileri meydana gelir. Dolay\u0131s\u0131yla mitoz b\u00f6l\u00fcnme ile olu\u015fan h\u00fccreler birer klon olarak tan\u0131mlanabilirler.
\n Klonlama ise bir v\u00fccut h\u00fccresi n\u00fckleusunun, n\u00fckleustan uzakla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olan bir yumurta h\u00fccresi i\u00e7ine transfer edilmesi yoluyla genetik olarak ayn\u0131 olan bir ya da daha fazla hayvan\u0131n meydana gelmesidir. Bu, N\u00fckleus Transferi (NT) ya da h\u00fccre n\u00fckleusu yerine koyma (Cell Nuclear Replacement = CNR) olarak bilinmektedir.<\/p>\n
KLONLAMANIN TAR\u0130H\u00c7ES\u0130<\/p>\n
\u0130lk defa, Leipzig \u00dcniversitesinden Hans Adolph Eduard Dreisch deniz kirpikleriyle yapt\u0131\u011f\u0131 deneylerde erken d\u00f6nemdeki bir deniz kirpisi embriyosunun blastomerlerini birbirbirinden ay\u0131r\u0131rak \u201cBlastomere Separation\u201d y\u00f6ntemini buldu. Blastomere Seperation y\u00f6nteminde d\u00f6llenmi\u015f yumurtan\u0131n besi ortam\u0131nda 4 \u2013 8 h\u00fccreli blastomer a\u015famas\u0131na kadar b\u00f6l\u00fcnmesine izin verilmektedir. Daha sonralar\u0131, blastomer a\u015famas\u0131na gelen bu 8 h\u00fccreli yap\u0131daki her bir h\u00fccre al\u0131narak bir blastosit olu\u015fturulmakta ve sanki yeni d\u00f6llenmi\u015f zigot gibi ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 anneye aktar\u0131larak genetik olarak birbirinin ayn\u0131s\u0131 klonlar meydana getirilmektedir.<\/p>\n
*1902 de Hans Speamann ayn\u0131 y\u00f6ntemi kullanarak semender blastomerlerini ay\u0131rd\u0131 ve her blastomerden yeni bir semender olu\u015ftub bu y\u00f6ntemin ke\u015ffiyle klonlaman\u0131n temeli at\u0131lm\u0131\u015f oldu.<\/p>\n
*1938-Hans Speamann, fantastik bir deney olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 halbuki klonlama diyebilece\u011fimiz bir deneyde ge\u00e7 evredeki bir embriyonun \u00e7ekirde\u011fi \u00e7\u0131kar\u0131larak \u00e7ekirde\u011fi olmayan bir yumurtaya aktar\u0131yodu Speamann 1938 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 Embriyonik Development and Indiction adl\u0131 kitab\u0131nda bu deneyi fantastik olarak nitelendiriyordu. Halbuki bu deney 1952 y\u0131l\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir.<\/p>\n
*1952-Robert Briggs ve T.J. King ilk klonlama deneyini ger\u00e7ekle\u015ftirdiler. \u0130leri a\u015famadaki bir kurba\u011fa yumurtas\u0131n\u0131n \u00e7ekirde\u011fi \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131 ve ba\u015fka bir kurba\u011fa yumurtas\u0131 i\u00e7ine aktar\u0131ld\u0131. Ancak deney sonunda yumurta geli\u015fmedi. Briggs ve King bu y\u00f6nteme \u201cN\u00fcklear Transfer\u201d ismini verdiler.<\/p>\n
*1970 \u2013 Ayn\u0131 deney yine kurba\u011falar \u00fczerinde Jogn Gordon taraf\u0131ndan denendi. Daha iyi bir sonu\u00e7 al\u0131nd\u0131. Kurba\u011fa yumurtalar\u0131, iriba\u015f olana kadar geli\u015fti ama daha sonra \u00f6ld\u00fcler. <\/p>\n
*1984 \u2013 Steen Willadsen, N\u00fcklear Transfer y\u00f6ntemini kullanarak olgunla\u015fmam\u0131\u015f koyun embriyo h\u00fccrelerinden ya\u015fayan bir kuzu klonlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131. Daha sonra Willadsen, inek, domuz, ke\u00e7i, tav\u015fan ve rhesus maymunu da klonlad\u0131. Bu deneylerde \u00e7ok h\u00fccreli koyun embriyosundan \u00e7ekirdek al\u0131n\u0131p yumurta h\u00fccresine aktar\u0131l\u0131yordu. Daha sonra h\u00fccre b\u00f6l\u00fcnmesi ba\u015fl\u0131yor, fetus olu\u015fuyor ve geli\u015fme devam ediyordu.<\/p>\n
*1994 \u2013 Daha geli\u015fkin embriyo h\u00fccrelerinin ilk klonlamas\u0131n\u0131 Neal First ger\u00e7ekle\u015ftirdi. En az 120 h\u00fccrelik buza\u011f\u0131 embriyosu klonland\u0131. Bu \u00e7ok h\u00fccreli inek embriyosunun \u00e7ekirde\u011fi \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131 ve \u00e7ekirdek yumurta h\u00fccresine aktar\u0131ld\u0131.<\/p>\n
*1996 \u2013 Ian Wilmut, Neal First\u2019 in deneyini koyunlar \u00fczerinde yapt\u0131 Ancak embriyo h\u00fccrelerinin \u00e7ekirde\u011fini almak i\u00e7in h\u00fccrelerin duraklama d\u00f6nemine gelmesini bekledi. Sonra \u00e7ekirdekleri \u00e7\u0131kar\u0131p yumurta h\u00fccresine aktard\u0131.<\/p>\n
*1997 \u2013 Dr. Wilmut, 6 ya\u015f\u0131ndaki bir koyunun meme h\u00fccresinden klon \u00fcretti. Bu defa \u00e7ekirdek eri\u015fkin bir h\u00fccreden yani meme h\u00fccresinden al\u0131n\u0131p yumurta h\u00fccresine aktar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bu olaya \u201cSomatik N\u00fcklear Transfer\u201d ad\u0131 verilmi\u015ftir. Dolly 277 yumurta i\u00e7inde tek hayatta kalan kuzuydu. Dolly\u2019 nin olu\u015ftu\u011fu h\u00fccre Ocak 1996\u2019 da birle\u015ftirilmi\u015fti. <\/p>\n
*1998 \u2013 T\u0131p doktoru G. Richard Seed, o g\u00fcnlerde anne rahminden ald\u0131\u011f\u0131 insan embriyosunu ba\u015fka bir annenin rahmine aktar\u0131yordu. \u0130nsan klonlamaya kar\u015f\u0131 duydu\u011fu ilgiyi ilan etti. Bu konudaki hassas denge, ahlak\u00ee tart\u0131\u015fmalara yol a\u00e7t\u0131. Tart\u0131\u015fmalar sonucu Amerika Birle\u015fik Devletlerinde insan klonlamaya kar\u015f\u0131 yasalar konuldu. <\/p>\n
*1999 \u2013 19 Avrupa \u00fclkesi insan\u0131n genetik olarak kopyalanmas\u0131n\u0131 yasaklayan s\u00f6zle\u015fmeyi Paris\u2019 te imzalad\u0131.<\/p>\n
KLONLAMA TEKNOLOJ\u0130S\u0130N\u0130N GEL\u0130\u015e\u0130M\u0130<\/p>\n
Bu teknolojinin geli\u015fim a\u015famalar\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle \u00f6zetleyebiliriz;<\/p>\n
1. Transgenik Teknolojisi<\/p>\n
Gen veya gen par\u00e7alar\u0131n\u0131n bir fertten al\u0131n\u0131p bir ba\u015fka ferdin DNA\u2019 s\u0131na transferi \u015feklinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Bu teknolojide gen veya genler d\u00f6llenmi\u015f yumurtaya aktar\u0131l\u0131r. Mesela kanser olu\u015fturan insan genleri fare embriyolar\u0131na aktar\u0131larak ila\u00e7 sanayiinde tedavilerin testinde kullan\u0131labilmektedir. Bu teknoloji ile insandan koyuna, domuza, s\u0131\u011f\u0131ra ve ke\u00e7iye gen aktar\u0131m\u0131 yap\u0131lmakta, s\u00fctlerinde insan proteini \u00fcretilmesi yan\u0131 s\u0131ra organ, doku ve kan \u00fcretme imkan\u0131 da bulunmaktad\u0131r. Bu protein ile emphysema ve cystic fibrosis gibi hastal\u0131klar tedavi edilebilmektedir.<\/p>\n
2. \u00c7ekirdek Transfer Teknolojisi<\/p>\n
Bu teknoloji bir h\u00fccredeki b\u00fct\u00fcn genomu yani somatik kromozomlar\u0131n bir h\u00fccreden di\u011ferine naklini ifade eder. \u00c7ekirdek,d\u00f6llenmi\u015f yumurta h\u00fccresinden al\u0131nmakta ve \u00e7ekirde\u011fi al\u0131nm\u0131\u015f fakat d\u00f6llenmemi\u015f yumurta h\u00fccresine yerle\u015ftirilmektedir. Bu sistemle uygulanan b\u00f6yle bir teknik klonlama olarak de\u011ferlendirilmemektedir. Zira bir duplikasyon i\u015flemi bulunmamaktad\u0131r. Ancak burada sitoplazmada bulunan mitokondri DNA\u2019 lar\u0131 farkl\u0131d\u0131r.<\/p>\n
3. \u00c7ekirdek Teknolojisini Kullanarak Yap\u0131lan Klonlama<\/p>\n
\u0130ki \u015fekilde yap\u0131lmaktad\u0131r;<\/p>\n
a) Embriyo Klonlama : Al\u0131nan \u00f6rnek, d\u00f6llenmi\u015f bir embriyodan al\u0131n\u0131p yine ayn\u0131 annenin yumurtas\u0131nda \u00e7ekirdek transferi yap\u0131l\u0131rsa bu durumda mitokondri DNA\u2019 lar\u0131 ayn\u0131 olacakt\u0131r. Bu teknoloji benzer ikizlerin olu\u015fturulmas\u0131nda kullan\u0131lmakta ve embriyo klonlama olarak bilinmektedir. S\u0131\u011f\u0131r, kurba\u011fa ve farede de ba\u015far\u0131l\u0131 \u015fekilde denenmi\u015ftir. \u0130nsanlarda da bu tip klonlama yap\u0131lm\u0131\u015f ancak bu ikizler ya\u015fat\u0131lamam\u0131\u015ft\u0131r. Bununla beraber bas\u0131nda klonlama olarak isimlendirilmesine ra\u011fmen bu uygulamada farkl\u0131 \u00e7ekirdekler kulan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bunlar ger\u00e7ek klonlar de\u011fillerdir.<\/p>\n
b) Normal Canl\u0131 Klonlama (Somatik N\u00fcklear Transfer) : Dolly do\u011funcaya kadar, normal bir canl\u0131y\u0131 klonlamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi. Organizma d\u00f6llenmi\u015f bir yumurtadan meydana gelmekte ve her bir h\u00fccre d\u00f6llenme sonucunda olu\u015fan t\u00fcm bir genomu i\u00e7ermektedir. Her bir h\u00fccre birbirinin tamamen ayn\u0131s\u0131d\u0131r. Ancak, b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fme olaylar\u0131 h\u00fccrelerde farkl\u0131la\u015fma meydana getirmekte ve beyin dokusu, kalp dokusu, deri, kemik vs olu\u015fmaktad\u0131r. Baz\u0131 genler somatik h\u00fccrelerde bu \u015fekilde \u00f6zel g\u00f6revlere ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 durdurmakta ve sadece ilgili deri, kemik gibi genleri \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Embriyonik klonlamada farkl\u0131la\u015fmaya ba\u015flamam\u0131\u015f d\u00f6llenmi\u015f yumurta h\u00fccresinin \u00e7ekirde\u011fi (genom) kullan\u0131lmaktad\u0131r. Dolly\u2019 nin olu\u015fumunda ise somatik bir dokudan al\u0131nan h\u00fccreyle bu i\u015flem ba\u015far\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu transfer sonunda, somatik dokudaki \u00e7al\u0131\u015fmayan genler tekrar \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015f ve genlerin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 organlar\u0131n olu\u015fmas\u0131yla durmu\u015ftur. Genlerin gerekti\u011fi zamanda \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 veya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 durdurmas\u0131 klonlaman\u0131n esas\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu uygulamada d\u00f6llenmemi\u015f yumurtan\u0131n \u00e7ekirde\u011fi \u00e7\u0131kar\u0131larak, somatik h\u00fccre \u00e7ekirde\u011fi bu yumurtan\u0131n i\u00e7ine yerle\u015ftirilmi\u015ftir. Olu\u015fan zigot, herhangi bir koyuna nakledilerek geli\u015fmeye b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu uygulaman\u0131n embriyonik klonlamadan fark\u0131, mitokonrdiyal DNA\u2019 n\u0131n farkl\u0131 olmas\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r. Burada ilgin\u00e7 olan di\u011fer nokta, Dolly bir babaya sahip de\u011fildir, fakat 3 anneye sahip olabilir. Mesela, annesi;
\n – Genomu kullan\u0131lan bir di\u015fi olabilir
\n – Yumurta h\u00fccresini veren di\u015fi olabilir
\n – Gameti ta\u015f\u0131yan bir di\u015fi olabilir<\/p>\n
KLONLAMA TEKNOLOJ\u0130S\u0130N\u0130N GEL\u0130\u015e\u0130M\u0130<\/p>\n
4. Genetik \u0130kizlik<\/p>\n
\u0130kizlik kavram\u0131 iki veya daha fazla benzer karde\u015flerin olu\u015fmas\u0131 anlam\u0131ndad\u0131r. \u0130kizlik, seks\u00fcel bir \u00fcretim sonucudur. H\u00fccredeki b\u00fct\u00fcn DNA iki farkl\u0131 ferdin DNA\u2019 lar\u0131n\u0131n yar\u0131s\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131r. D\u00f6llenmi\u015f yumurta iki ya da daha fazla par\u00e7aya tekrar b\u00f6l\u00fcnecek ve ayn\u0131 cinsiyette fertler meydana getirecektir. Bu olay\u0131n \u00e7ekirdek transferi ile ilgisi yoktur. Klonlama ise aseks\u00fcel bir \u00fcretimle ilgilidir. Klonlamada mitokondri DNA\u2019 lar\u0131 farl\u0131 olabilir ancak ikizlikte hepsi ayn\u0131 olmak zorundad\u0131r.<\/p>\n
5. Klonlamayla IVF (In Vitro Fertilizasyon) Aras\u0131ndaki Fark\u0131<\/p>\n
IVF, yumurta h\u00fccresinin (\u015fans\u0131 art\u0131rmak i\u00e7in birka\u00e7 tanesi) sperm taraf\u0131ndan t\u00fcpte d\u00f6llendirilmesi ve daha sonra rahime implante edilmesi olay\u0131d\u0131r. Klonlamada ise yumurta h\u00fccresinin \u00e7ekirde\u011fi t\u00fcpte \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131yor ve klonlanacak canl\u0131n\u0131n \u00e7ekirde\u011fi bu h\u00fccreye veriliyor. Dolay\u0131s\u0131yla, yumurta h\u00fccresi art\u0131k b\u00fcy\u00fcyece\u011fini sa\u011flayan \u00e7ekirde\u011fe sahip oluyor. Bundan sonra bu yeni h\u00fccre rahime implante ediliyor ve normal embriyolar gibi b\u00fcy\u00fcmeye devam ediyor. Klon embriyolar, normal ve IVF (in vitro fertilizasyon) embriyolar\u0131 birbirlerine \u00e7ok fazla benzemezler. Roslin Enstit\u00fcs\u00fc\u2019 ndeki ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, klon embriyolar\u0131n\u0131n normal embriyolardan daha b\u00fcy\u00fck oldu\u011funu ve hamileliklerin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve fet\u00fcs \u00f6l\u00fcm\u00fcyle sonu\u00e7lanmas\u0131n\u0131n daha \u00e7ok rastland\u0131\u011f\u0131n\u0131 veya sezeryan ameliyatlara ihtiya\u00e7 duyuldu\u011funu saptam\u0131\u015flar.<\/p>\n
DOLLY
\n Ad\u0131ndan \u00e7ok bahsedilen ve hayat\u0131m\u0131z\u0131 ne y\u00f6nde etkileyece\u011fi merakla beklenen bir bilimsel geli\u015fme : klonlama.<\/p>\n
Son geli\u015fmelere imzas\u0131n\u0131 atan ekip, genlerin laboratuar ko\u015fullar\u0131nda bi\u00e7imlendirilmesinin ard\u0131ndan gen transferi y\u00f6ntemi ile koyun bedeninde, istenilen \u00f6zelliklerdeki genlerin (DNA molek\u00fcl\u00fc) \u00fcretilebilmesini ola\u011fan bir hale getirdi. S\u00f6z konusu deneyde, ihtiya\u00e7 duyulan molek\u00fcllerin koyunun t\u00fcm h\u00fccrelerinde de\u011fil, sadece s\u00fct bezlerinde sentezlenmesini hedef al\u0131yordu. Bu nedenle koyunun \u201cila\u00e7 fabrikas\u0131\u201d olarak de\u011ferlendirilmesini beraberinde getirdi. Do\u011frusunu isterseniz Dolly ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131n en \u00f6nemli noktas\u0131 bu gerek\u00e7eye dayanmaktad\u0131r. Gen transfer y\u00f6ntemi, \u0131slah \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 sonucu elde edilen verimli \u00fcr\u00fcn\u00fcn niteli\u011fi de\u011fi\u015fmeksizin seri olarak \u00fcretilmesi amac\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n
Dr, Wilmut\u2019 un ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi deney; yeti\u015fkin bir di\u015fi koyunun bedeninden al\u0131nan h\u00fccrenin (somatik bir h\u00fccrenin) \u00e7ekirde\u011finin, micron birimi inceli\u011findeki bir enjekt\u00f6r i\u011fnesi yard\u0131m\u0131yla vakumlan\u0131p, ba\u015fka bir erkek koyuna ait, \u00e7ekirde\u011fi al\u0131nm\u0131\u015f bir yumurtaya enjekte edilip olu\u015fturulan suni h\u00fccrenin, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir di\u015fi koyunun rahmine yerle\u015ftirilmesidir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc koyun, t\u00fcp bebek y\u00f6nteminde oldu\u011fu gibi d\u0131\u015f ortamda \u00f6zel olarak \u00fcretilmi\u015f h\u00fccrenin geli\u015fimini sa\u011flayabilece\u011fi biyolojik ortamd\u0131r.
\n Ad\u0131n\u0131, \u00fcnl\u00fc \u015fark\u0131c\u0131 Dolly Parton\u2019 dan alan kuzu Dolly, isim annesinin de\u011filse de, DNA annesinin genetik ikizi. Dolly, sevimli g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcyle kamuoyunun sempatisini kazanm\u0131\u015f ve t\u00fcm bu s\u00fcrec ilgin\u00e7 bir bilimsel oyun olarak sunulmu\u015fsa da, ger\u00e7ekte deney olduk\u00e7a iyi belirlenmi\u015f bilimsel ve maddi hedefleri olan sab\u0131rl\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n yank\u0131lar\u0131 gerek g\u00fcnl\u00fck gazete ve magazin dergilerinde ilk sayfadan bizlere ula\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, basit \u015femalarla anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131za sunulmu\u015ftu. \u0130sko\u00e7yal\u0131 ekibin ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi klonlama deneyinin, d\u00fcnyan\u0131n pek \u00e7ok b\u00f6lgesine da\u011f\u0131lm\u0131\u015f say\u0131s\u0131z standart biyoteknoloji laboratuvar\u0131nda \u201ckolayca\u201d ger\u00e7ekle\u015ftirilebilece\u011fi s\u00f6yleniyordu. Yine de uygulanan y\u00f6ntemin yeniden uygulanabilmesi pek de pratik ve kolay de\u011fil.<\/p>\n
Ekibin ba\u015far\u0131s\u0131 ve \u00f6nceki say\u0131s\u0131z benzeri deneylerin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131, Wilmut\u2019 un verici koyundan al\u0131nan h\u00fccre \u00e7ekirde\u011fiyle, kullan\u0131lan embriyonik h\u00fccrenin \u201cfrekanslar\u0131n\u0131\u201d \u00e7ok hassas bi\u00e7imde \u00e7ak\u0131\u015ft\u0131rabilmesine dayan\u0131yor. Bu y\u00f6ntemle ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, yeti\u015fkin \u00e7ekirde\u011fin genetik saatini s\u0131f\u0131rlamay\u0131, t\u00fcm geli\u015fim s\u00fcrecini ba\u015fa almay\u0131 becerebilmi\u015flerdi.<\/p>\n
Milyarlarca say\u0131da h\u00fccreden olu\u015fmu\u015f bir bedenimiz var. Bu h\u00fccrelerin milyonlarcas\u0131 her saniye b\u00f6l\u00fcnmeyi s\u00fcrd\u00fcrerek beden geli\u015fimini devam ettiriyor. Bunun yan\u0131nda y\u0131pranm\u0131\u015f h\u00fccreleri de yeniliyor. Somatik h\u00fccre ad\u0131n\u0131 verdi\u011fimiz yap\u0131sal h\u00fccrelerde meydana gelen fizyolojik ve morfolojik de\u011fi\u015fimler genetik intikal ile bir sonraki nesile aktar\u0131lamamaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, biyolojik bedenimizde meydana gelebilecek mutasyonlar\u0131n etkileri populasyon havuzunda bir de\u011fi\u015fime neden olmaz. Ancak bu durum \u00fcreme h\u00fccrelerinde farkl\u0131 bir seyirde ilerler. Ger\u00e7ekle\u015febilecek mutasyonlar, daha sonraki frekanslarda etkisini g\u00f6sterecektir.<\/p>\n
Koyun ve insan h\u00fccrelerinin de dahil oldu\u011fu geli\u015fmi\u015f h\u00fccreler (\u00e7ekirde\u011fi olan h\u00fccreler = \u00f6karyotik h\u00fccreler), farkl\u0131 geli\u015fim evreleri ihtiva eden d\u00f6ng\u00fcy\u00fc takip etmektedirler. Bu d\u00f6ng\u00fcy\u00fc, interfaz evresi (b\u00f6l\u00fcnmenin olmad\u0131\u011f\u0131 haz\u0131rl\u0131k evresi) ve belirgin bi\u00e7imde b\u00f6l\u00fcnmenin ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi mitoz evrelerine ay\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcn. H\u00fccre, ya\u015fam d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fcn % 90 kadar\u0131n\u0131 interfaz evresinde ge\u00e7iriyor. Asl\u0131nda, bu duraklama evresi g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc kadar sakin de\u011fil. H\u00fccre, t\u00fcm bile\u015fenlerini b\u00f6l\u00fcnmeye haz\u0131rlar. H\u00fccrenin ya\u015fam d\u00f6ng\u00fcs\u00fc \u00fc\u00e7 ana evreye ay\u0131rabiliriz :
\n G1 evresi, h\u00fccrenin DNA d\u0131\u015f\u0131ndaki t\u00fcm komponentlerinin (= organel) \u00e7o\u011fald\u0131\u011f\u0131 bir dinlenme d\u00f6nemi, <\/p>\n
S h\u00fccredeki birim DNA\u2019 n\u0131n miktar\u0131n\u0131n ikiye katland\u0131\u011f\u0131 (replikasyon) evre,<\/p>\n
G2 ise, h\u00fccre i\u00e7i geli\u015fmenin tamamlan\u0131p, h\u00fccrenin bir zar yard\u0131m\u0131yla b\u00f6l\u00fcn\u00fcp, iki e\u015fit miktardaki h\u00fccreleri olu\u015fturdu\u011fu evredir. Bu evre mitoz olarak da isimlendirilebilir.<\/p>\n
H\u00fccrelerin hangi evreyi ne kadar s\u00fcrede tamamlayacaklar\u0131 genetik program dahilindedir. Bu s\u00fcre bir canl\u0131daki t\u00fcm h\u00fccreler i\u00e7in ayn\u0131d\u0131r. Ani \u00e7evresel ko\u015ful de\u011fi\u015fiklikleri (besleyici maddelerin miktar\u0131 birden bire minimum d\u00fczeye d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde) h\u00fccreleri G1 evresinde belli bir kritik noktaya kadar indirgenebiliyor. S\u00f6z konusu kritik nokta a\u015f\u0131l\u0131rsa, \u00e7evresel ko\u015fullar ne y\u00f6nde geli\u015fse de art\u0131k DNA replikasyonunun \u00f6n\u00fc al\u0131nam\u0131yor. Bu noktan\u0131n kontrol alt\u0131na al\u0131nabilmesi, Wilmut ve ekibinin ba\u015far\u0131l\u0131 bir klonlama ger\u00e7ekle\u015ftirebilmelerinin alt\u0131n anahtar\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n
Burada bir parantez a\u00e7arak G1, S, G2 ve M evrelerinin denetim alt\u0131na al\u0131nmas\u0131, h\u00fccrenin ya\u015fam d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fc oldu\u011fu kadar, \u00f6zelle\u015fmesini de dizginlemi\u015ftir. Farkl\u0131la\u015fma evresine giren h\u00fccreler geli\u015fim evrelerinde, genetik program\u0131 gere\u011fince beyin, kas gibi h\u00fccrelere d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrler. Wilmut ve ekibi Dolly\u2019i klonlay\u0131ncaya kadar bu s\u00fcrecin irreversible (geriye d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcms\u00fcz) oldu\u011fu, bir ba\u015fka deyi\u015fle, bir defa kas h\u00fccresi olmaya karar vermi\u015f bir h\u00fccrenin yeniden programlanamayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlard\u0131. \u0130\u015fte bu deneyi ba\u015far\u0131l\u0131 k\u0131lan unsur, genetik saati s\u0131f\u0131rlamak, yani farkl\u0131la\u015fman\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ebilmektir.<\/p>\n
Di\u011fer ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131n bunu ba\u015faramamalar\u0131n\u0131n nedeni, kulland\u0131klar\u0131 somatik h\u00fccrelerin \u00e7ekirdeklerini, S veya G2 evrelerindeki konak\u00e7\u0131 h\u00fccrelerle f\u00fczyona u\u011fratmalar\u0131yd\u0131. Eski teorik bilgilere g\u00f6re, bu y\u00f6ntemin i\u015fe yaramas\u0131 gerekiyordu, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00e7ekirde\u011fin mitoza yakla\u015fm\u0131\u015f olmas\u0131 avantaj olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Ancak bu denemelerde, i\u015fler bir t\u00fcrl\u00fc yolunda gitmedi. Kayna\u015ft\u0131rmadan sonra, h\u00fccre fazladan bir par\u00e7a daha mitoz ge\u00e7iriyor ve yarars\u0131z, kopuk kromozom par\u00e7alar\u0131 meydana geliyordu. Bu \u201ckorsan\u201d genler, geli\u015fimin normal seyrini s\u00fcrd\u00fcrmesi i\u00e7in ciddi bir engel olu\u015fturuyordu. Wilmut ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi deneyde; anneden ve babadan gelen gen setlerinin kar\u0131\u015f\u0131m evresi olan G0 (= zigot olu\u015fma evresi) evresini ask\u0131ya al\u0131p, bu a\u015famadaki \u00e7ekirde\u011fi, f\u00fczyona u\u011fratt\u0131. F\u00fczyon sonucu olu\u015fan yeni h\u00fccre, normal besin ko\u015fullar\u0131 ve hafif bir elektrik \u015foku etkisiyle ola\u011fan \u00e7o\u011falma s\u00fcrecine girmi\u015fti. Zigot, anne koyunun rahmine yerle\u015ftirilip, gerekli hormonlarla normal hamilelik s\u00fcreci ba\u015flatt\u0131. Bu deney hakk\u0131nda bilinenler, yukar\u0131da kaba hatlar\u0131yla anlat\u0131lanlarla s\u0131n\u0131rl\u0131. S\u00fcrecin duyurulmayan kritik bir evresi varsa, bu ticari bir s\u0131r olarak kalaca\u011fa benziyor. <\/p>\n
Embriyolog Jonathan Slack, \u00e7ok daha temel \u015f\u00fcpheleri \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor : \u201cAra\u015ft\u0131rmac\u0131lar, yumurta h\u00fccresindeki DNA\u2019 lar\u0131 t\u00fcm\u00fcyle temizleyememi\u015f olabiliriler. Dolay\u0131s\u0131yla Dolly, s\u0131radan bir koyun olabilir.\u201d Slack, al\u0131nan meme h\u00fccresinin hen\u00fcz tamamen \u00f6zelle\u015fmemi\u015f olabilece\u011fini, b\u00f6yle vakalara meme h\u00fccrelerinde, bedenin di\u011fer k\u0131s\u0131mlar\u0131na g\u00f6re daha s\u0131k rastlan\u0131labildi\u011fini de ekliyor. Zaten Wilmut da, bedenin di\u011fer k\u0131s\u0131mlar\u0131ndan al\u0131nan h\u00fccrelerin ayn\u0131 sonucu verebilece\u011finden bizzat \u015f\u00fcpheli. \u00d6rne\u011fin, b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla kas veya beyin h\u00fccrelerinin asla bu ama\u00e7la kullan\u0131lamayacaklar\u0131n\u0131 belirtiyor. \u00dcst\u00fcne \u00fcstl\u00fck, koyun bu deneylerde kullan\u0131labilecek canl\u0131lar aras\u0131nda \u201cayr\u0131cal\u0131kl\u0131\u201d bir \u00f6rnek. Koyun embriyolar\u0131nda h\u00fccresel farkl\u0131la\u015fma s\u00fcreci zigot ancak 8 \u2013 16 h\u00fccreye b\u00f6l\u00fcnd\u00fckten sonra ba\u015fl\u0131yor. Geleneksel laboratuvar canl\u0131s\u0131 farelerde ayn\u0131 s\u00fcre\u00e7 ilk b\u00f6l\u00fcnmeden itibaren g\u00f6zlenebiliyor. \u0130nsanlarda ise ikinci b\u00f6l\u00fcnmeden itibaren \u2026 Bu durum, ayn\u0131 deneyin fare ve insanlarda ba\u015far\u0131l\u0131 olamamas\u0131 olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 beraberinde getiriyor. <\/p>\n
Dile getirilen a\u00e7\u0131k noktalardan bir de, h\u00fccrelerde DNA i\u00e7eren tek organelin \u00e7ekirdek olmay\u0131\u015f\u0131. Kendi DNA\u2019 s\u0131na sahip organellerden mitokondrinin \u00f6zellikle \u00f6nem ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Memeli hayvanlarda mitokondriyal DNA, embriyo geli\u015fimi, s\u0131ras\u0131nda sadece anneden al\u0131n\u0131yor. Her yumurta h\u00fccresi, farkl\u0131 tipte DNA\u2019 lara sahip y\u00fczlerce mitokondriyle donat\u0131lm\u0131\u015f durumda. Bu mitokondriler zigotun b\u00f6l\u00fcnmesinin ileri evrelerinde, embriyo h\u00fccrelerine dengeli bir bi\u00e7imde da\u011f\u0131l\u0131ylor. Ancak, canl\u0131\u011f\u0131n daha ileri geli\u015fim evrelerinde, bu denge belli tipteki DNA\u2019 lara do\u011fru kayabiliyor. Dolay\u0131s\u0131yla birim h\u00fccredeki \u201cmitokondri DNA\u2019 s\u0131 \/ \u00e7ekirdek DNA\u2019 s\u0131\u201d oran\u0131ndaki sapmalar Parkinson, Alzheimer gibi hastal\u0131klara zemin haz\u0131rlar. Baz\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131larda, Dolly\u2019 nin ilerleyen ya\u015flarda sa\u011fl\u0131k problemleri ya\u015fayabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesini yaratt\u0131. Ama, \u015fimdilik Dolly\u2019 nin tek sa\u011fl\u0131ks\u0131z y\u00f6n\u00fc, fazla beslenmesi y\u00fcz\u00fcnden ortaya \u00e7\u0131kan tombullu\u011fuydu.<\/p>\n
\u0130nsan Klonlama<\/p>\n
Klonlama bilim tarihinde en \u00e7ok tart\u0131\u015f\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalardan biri olmay\u0131 ba\u015fard\u0131. Baz\u0131 bilim adamlar\u0131 klonlaman\u0131n insanl\u0131k i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir geli\u015fme oldu\u011funu ileri s\u00fcrerken, baz\u0131lar\u0131 da bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 insanl\u0131k ay\u0131b\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcp, kesinlikle engellenmesi gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Bu d\u00fc\u015f\u00fcncelere sahip klonlama kar\u015f\u0131tlar\u0131n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar ile ba\u015fta Avrupa \u00fclkeleri olmak \u00fczere bir \u00e7ok \u00fclke s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde klonlama ile ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n yap\u0131lmas\u0131n\u0131 yasaklad\u0131. Klonlama yanl\u0131lar\u0131 ise, klonlaman\u0131n ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir bilimsel ger\u00e7ek oldu\u011funu ve yap\u0131lan yasaklar\u0131n bilimi yava\u015flatmaktan ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunarak, her ne pahas\u0131na olursa olsun \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na devam edeceklerini a\u00e7\u0131klad\u0131lar. Bu tart\u0131\u015fmalar t\u00fcm bilim d\u00fcnyas\u0131n\u0131 sard\u0131 ve bir \u00e7ok bilimsel kurulu\u015f klonlama \u00f6zellikle de insan klonlama \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ahlaki ve bilimsel bir yanl\u0131\u015f oldu\u011fu konusunda karara vard\u0131. Fakat insan o\u011flunun bitmez t\u00fckenmez merak duygusunu engellemek kolay de\u011fil. Baz\u0131 firma ve bilim adamlar\u0131 izinli yada izinsiz bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor.
\n Klonlanm\u0131\u015f insan asl\u0131nda \u00e7ok yabanc\u0131 oldu\u011fumuz bir terim de\u011fil. Tek yumurta ikizi olarak adland\u0131r\u0131lan ikiz \u00e7e\u015fitleri (duruma g\u00f6re \u00fc\u00e7\u00fcz ve d\u00f6rd\u00fcz de olabilir) asl\u0131nda birbirlerinin do\u011fal yoldan klonlanm\u0131\u015f halleridir. Anne rahminde bir zigot b\u00f6l\u00fcnmesinin ilk a\u015famalar\u0131nda her hangi bir nedenle iki ayr\u0131 h\u00fccre olu\u015fturursa, ayn\u0131 DNA’ya sahip iki ayn\u0131 canl\u0131 d\u00fcnyaya gelir ve d\u00fcnyaya gelen bu iki canl\u0131 birbirinin genetik kopyas\u0131d\u0131r yani klonlanm\u0131\u015f halidir. Normal do\u011fumlar\u0131n yakla\u015f\u0131k %1.3\u00fcnde bu olaya rastlan\u0131r. Yapay klonlama ise d\u00fcnyaya gelecek canl\u0131n\u0131n genetik \u00f6zelliklerinin (DNA’s\u0131n\u0131n) d\u0131\u015far\u0131dan m\u00fcdahale ile kendi t\u00fcr\u00fcnden ba\u015fka bir canl\u0131n\u0131n DNA’s\u0131 ile ayn\u0131 olmas\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131d\u0131r. Daha detayl\u0131 anlatacak olursak; normalde insanlar e\u015feyli \u00fcreme sonucunda d\u00fcnyaya gelir. E\u015feyli \u00fcremede anne ve baban\u0131n \u00fcreme h\u00fccrelerindeki DNA’ lar birle\u015ferek yeni ve kendisine has \u00f6zellikler ta\u015f\u0131yan bir DNA olu\u015ftururlar. Yani olu\u015fan yeni birey baz\u0131 ufak benzerlikler d\u0131\u015f\u0131nda anne ve baban\u0131nkinden ba\u011f\u0131ms\u0131z bir genetik yap\u0131ya sahip olur. Klonlama sonucunda ise e\u015feyli \u00fcreyen canl\u0131 bir nevi e\u015feysiz \u00fcreme ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015f olur. Yani olu\u015facak birey sadece annenin yada sadece baban\u0131n DNA’s\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131r. Bu nedenle olu\u015fan birey, DNA’s\u0131 kullan\u0131lan bireyle ayn\u0131 genetik \u00f6zelliklere sahip olur, yani yeni birey anne yada baban\u0131n kendisinden k\u00fc\u00e7\u00fck bir tek yumurta ikizi olarak d\u00fcnyaya gelir ve normal tek yumurta ikizlerinde oldu\u011fu gibi d\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fleri birebir ayn\u0131d\u0131r.
\n Klonlama i\u00e7in en \u00e7ok kullan\u0131lan y\u00f6nteme “\u00e7ekirdek transferi y\u00f6ntemi” ad\u0131 verilir. Bu y\u00f6ntemde ilk olarak bir canl\u0131dan yumurta h\u00fccresi al\u0131n\u0131r ve \u00e7ekirde\u011fi \u00e7\u0131kart\u0131l\u0131r, daha sonra ise yine ayn\u0131 canl\u0131dan yada ayn\u0131 t\u00fcrdeki ba\u015fka bir canl\u0131dan al\u0131nan her hangi bir v\u00fccut h\u00fccresinin \u00e7ekirde\u011fi laboratuar ortam\u0131nda bu yumurta h\u00fccresinde nakledilir. Nakilin ba\u015far\u0131l\u0131 olmas\u0131 durumunda olu\u015fan bu ayn\u0131 h\u00fccreye hafif bir elektrik \u015foku uygulanarak b\u00f6l\u00fcnmeye zorlan\u0131r. Bir kez b\u00f6l\u00fcnen h\u00fccre b\u00f6l\u00fcnmeye devam eder bu a\u015famadan sonra anne rahmine yerle\u015ftirilen embriyonun do\u011fmas\u0131 beklenir. Sonu\u00e7ta genetik bilgiler yani DNA \u00e7ekirdekte sakland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in do\u011fan yeni birey, h\u00fccre \u00e7ekirde\u011fi kullan\u0131lan bireyle ayn\u0131 genetik \u00f6zelliklere sahip olur. Teoride basit gibi g\u00f6r\u00fcnen bu y\u00f6ntem pratikte \u00e7ok b\u00fcy\u00fck zorluklar \u00e7\u0131kartmaktad\u0131r. Ba\u015far\u0131 y\u00fczdesi \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck olan bu y\u00f6ntem sonucunda do\u011fan bireyde bir \u00e7ok sa\u011fl\u0131k sorunu ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Klonlama i\u00e7in kullan\u0131lan “partenogenez” gibi di\u011fer y\u00f6ntemlerin hi\u00e7biri ile canl\u0131 bir bireyin d\u00fcnyaya gelmesi sa\u011flanamam\u0131\u015ft\u0131r. Di\u011fer y\u00f6ntemlerle canl\u0131 bir birey olu\u015fmas\u0131 teorik olarak dta m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.
\n Klonlama sonucunda d\u00fcnyaya gelen ilk canl\u0131 lan Wilmut ve ekibinin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 sonucunda 1997’de klonlanan Dolly adl\u0131 koyundur. Bu koyunun klonlanmas\u0131nda \u00e7ekirdek transferi y\u00f6nteminden yararlan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Deneyde kullan\u0131lan 277 yumurta h\u00fccresinden yaln\u0131zca 29 tanesi b\u00f6l\u00fcnme a\u015famas\u0131n\u0131 tamamlayabildi ve bu yumurtalar farkl\u0131 koyunlar\u0131n rahimlerine yerle\u015ftirildi. Koyunlardan 13 tanesi gebe kald\u0131. Sonu\u00e7ta ise bir tek ba\u015far\u0131l\u0131 do\u011fum ger\u00e7ekle\u015fti. D\u00fcnyaya gelen bu koyuna Dolly ad\u0131 verildi. \u0130\u015fte klonlama tart\u0131\u015fmalar\u0131 da bu noktada alevlendi. Dolly’nin do\u011fumunu klonlamada bir milat olarak g\u00f6ren baz\u0131 bilim adamlar\u0131n\u0131n insan klonlama \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na ba\u015flad\u0131klar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamalar\u0131 \u00fczerine klonlama kar\u015f\u0131tlar\u0131 da kar\u015f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalara ba\u015flayarak klonlama \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 aleyhinde ciddi yapt\u0131r\u0131mlar getirilmesini sa\u011flad\u0131lar. T\u00fcm bu engellemelere ra\u011fmen 26 Kas\u0131m 2001’de Advanced Cell Technology (ACT) adl\u0131 firmadan ilk klonlanm\u0131\u015f insan embriyosu haberi geldi. ACT\u2019nin yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamaya g\u00f6re, yap\u0131lan deneyde toplam 19 yumurta h\u00fccresi kullan\u0131ld\u0131 ve h\u00fccrelerden sadece 3 tanesi b\u00f6l\u00fcnme a\u015famas\u0131na gelebildi. Bu \u00fc\u00e7 h\u00fccreden 2′ si 4, 1\u2019i de 6 h\u00fccre olu\u015fturduktan sonra \u00f6ld\u00fc. \u0130nsan klonlama konusunda yap\u0131lan bu ilk resmi a\u00e7\u0131klama b\u00fcy\u00fck ses getirdi. Fakat bir insan embriyosundaki genler ancak 4-8 h\u00fccre olu\u015fturduktan sonra kendisini g\u00f6stermeye ba\u015fl\u0131yor. Ba\u015fta ACT olmak \u00fczere klonlama yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 duyuran hi\u00e7 bir firman\u0131n hen\u00fcz 8 h\u00fccreden b\u00fcy\u00fck bir embriyo elde edememi\u015f olmas\u0131, baz\u0131 bilim adamlar\u0131na g\u00f6re insan klonlama \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n hen\u00fcz ba\u015far\u0131ya ula\u015f\u0131lamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor
\n .
\n Klonlama \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yapan ve yapmaya devam eden bilim adamlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yeni bir birey d\u00fcnyaya getirmek i\u00e7in de\u011fil de sadece tedavi ama\u00e7l\u0131 kullan\u0131lacak k\u00f6k h\u00fccreleri \u00fcretmek i\u00e7in s\u00fcrd\u00fcrd\u00fcklerini belirtiyorlar. Tedavi ama\u00e7l\u0131 klonlama \u00e7al\u0131\u015fmalarda ama\u00e7 klonlama sonucunda k\u00f6k h\u00fccre elde etmek. \u0130lk h\u00fccre b\u00f6l\u00fcnmesinden yakla\u015f\u0131k 5 g\u00fcn sonra yani embriyonun yakla\u015f\u0131k 100 h\u00fccre olu\u015fturacak kadar b\u00f6l\u00fcnmesi ile olu\u015fan ve ba\u015fkala\u015farak 200 de\u011fi\u015fik v\u00fccut h\u00fccresine d\u00f6n\u00fc\u015febilen bu h\u00fccrelere k\u00f6k h\u00fccre ad\u0131 verilir. Bu h\u00fccrelerin bir k\u0131sm\u0131 organlar\u0131 bir k\u0131sm\u0131 ise kan, sa\u00e7, t\u0131rnak ve deri gibi v\u00fccut b\u00f6l\u00fcmlerini olu\u015ftururlar. Klonlama ile k\u00f6k h\u00fccre elde etmeyi ama\u00e7layan bilim adamlar\u0131 bu k\u00f6k h\u00fccreler yard\u0131m\u0131 ile bir\u00e7ok hastal\u0131\u011fa \u00e7\u00f6z\u00fcm bulunaca\u011f\u0131n\u0131 ve daha ileriki d\u00f6nemlerde yine bu h\u00fccreler yard\u0131m\u0131 ile organ \u00fcretimi ve nakli yap\u0131labilece\u011fini iddia ediyorlar. Fakat burada g\u00f6z ard\u0131 edilmemesi gereken \u015fey, k\u00f6k h\u00fccre elde etmek i\u00e7in embriyonun \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi gerekti\u011fi ger\u00e7e\u011fidir, bir canl\u0131n\u0131n hayat\u0131n\u0131 kurtarmak ya da sa\u011fl\u0131k sorununu gidermek i\u00e7in ba\u015fka bir canl\u0131n\u0131n hayat\u0131na son vermenin ne kadar ahlaki oldu\u011fu tart\u0131\u015fma konusudur.<\/p>\n
Klonlama konusunda i\u00e7ine d\u00fc\u015f\u00fclen en b\u00fcy\u00fck yanl\u0131\u015f do\u011facak canl\u0131n\u0131n klonlanan canl\u0131 ile ayn\u0131 ki\u015fi olaca\u011f\u0131n\u0131n san\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu cahilce ve \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir yan\u0131lg\u0131d\u0131r. Klonlama y\u00f6ntemi sonucunda d\u00fcnyaya gelen canl\u0131 sadece fiziksel g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f olarak genleri kullan\u0131lan canl\u0131ya benzer ve bu benzerlik yukar\u0131da da anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi do\u011fal bir klonlama \u015fekli olan tek yumurta ikizli\u011finde g\u00f6r\u00fclen benzerliktir. Yani do\u011fan yeni birey ile genleri kullan\u0131lan birey tek yumurta ikizlerinde oldu\u011fu gibi d\u00fc\u015f\u00fcnce ve ruh olarak tamamen farkl\u0131 ki\u015filerdir. Bu nedenle klonlaman\u0131n yarad\u0131l\u0131\u015f ger\u00e7e\u011fi ve kader ile ters d\u00fc\u015fen baz\u0131 genetik fakt\u00f6rler ayn\u0131 \u015fekilde do\u011facak yeni bireye aktar\u0131lm\u0131\u015f olur. Bu da klonlama kar\u015f\u0131tlar\u0131n\u0131n tepki g\u00f6sterdi\u011fi noktalardan biridir.<\/p>\n
Klonlama tedavi ama\u00e7l\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde insanda iyi izlenimler b\u0131raksa da i\u015fe insan ve insan\u0131n i\u00e7inde ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 h\u0131rslar girdi\u011finde \u00e7ok tehlikeli boyutlara ula\u015fabilir. \u00d6rne\u011fin bir canl\u0131n\u0131n baz\u0131 organlar\u0131 (kalp,ci\u011fer gibi) hasar g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde ba\u015fka bir canl\u0131n\u0131n organ\u0131 o canl\u0131ya tak\u0131lamaz, DNA\u2019lar uyu\u015fmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in organ\u0131 hasar g\u00f6rm\u00fc\u015f canl\u0131n\u0131n antikor sistemi bu organ\u0131 kabul etmez ve dolay\u0131s\u0131yla bu t\u00fcr vakalarda sonu\u00e7 \u00f6l\u00fcmd\u00fcr. Fakat organ\u0131 hasar g\u00f6ren canl\u0131n\u0131n herhangi bir h\u00fccresi kullan\u0131larak yap\u0131lan klonlama sonucunda d\u00fcnyaya gelecek bebe\u011fin DNA\u2019s\u0131 organ\u0131 zarar g\u00f6rm\u00fc\u015f olan canl\u0131 ile uyum g\u00f6sterir ve organ nakli ger\u00e7ekle\u015febilir. \u0130\u015fte bu noktada insan\u0131n i\u00e7indeki para h\u0131rs\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, \u00f6denen para kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda bir \u00e7ok hasta insan\u0131n klonlar\u0131n\u0131n sadece organlar\u0131 al\u0131nmak i\u00e7in d\u00fcnyaya getirebilece\u011fi ger\u00e7e\u011fi ortaya \u00e7\u0131kar. Klonlama sonucunda do\u011fan ve organ\u0131 al\u0131nan canl\u0131 do\u011fal olarak \u00f6l\u00fcrken, organ\u0131 hasarl\u0131 olan birey paras\u0131 sayesinde bir s\u00fcre daha ya\u015fayabilir. Bu t\u00fcr bir olay tam bir ahlak \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcs\u00fcd\u00fcr ve ne kadar yasa \u00e7\u0131karsa \u00e7\u0131ks\u0131n ya da ne kadar \u00f6nlem al\u0131n\u0131rsa al\u0131ns\u0131n bu olay\u0131n \u00f6n\u00fcne tam olarak ge\u00e7ebilmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde de bir\u00e7ok b\u00f6brek ka\u00e7ak yollardan sat\u0131lmaktad\u0131r. Fakat hi\u00e7bir kanun ya da yasa bu olay\u0131 tam olarak ortadan kald\u0131ramam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u015fte klonlaman\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi gereken ve asla g\u00f6z ard\u0131 edilemeyecek bir y\u00fcz\u00fc de budur. Bu ve benzeri d\u00fc\u015f\u00fcncelerle yola \u00e7\u0131kan bir \u00e7ok bilim adam\u0131 ve bilim kurulu\u015fu klonlama \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n kesinlikle durdurulmas\u0131 gerekti\u011fini savunmaktad\u0131r. Ve yine ayn\u0131 duyarl\u0131l\u0131k ile yakla\u015fan bir \u00e7ok geli\u015fmi\u015f \u00fclke s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde her t\u00fcrl\u00fc klonlama \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 yasaklam\u0131\u015ft\u0131r. Bu tart\u0131\u015fma daha \u00e7ok uzayaca\u011fa benzer, ahlaki de\u011ferleri savunan bilim adamlar\u0131 m\u0131 yoksa \u201cklonlama ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir bilimsel ger\u00e7ektir\u201d diyen bilim adamlar\u0131 m\u0131 galip gelecek, bunu zaman g\u00f6sterecek.<\/p>\n
KEND\u0130 ORGANINI KEND\u0130N YAP<\/p>\n
Bir hastan\u0131n kendi dokular\u0131n\u0131 kullanarak yeni organlar \u00fcretmesi, kimsenin d\u00fc\u015fleyemeyece\u011fi kadar kolay olabilir. Bilim adamlar\u0131na bu g\u00fcveni veren, yeti\u015fkin beyin h\u00fccrelerini kolayl\u0131kla kan haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilmeleri. \u015eimdiye kadar h\u00fccrenin kimli\u011finde b\u00f6ylesine k\u00f6kten bir de\u011fi\u015fikli\u011fin, ancak h\u00fccre \u00e7ekirde\u011fi nakliyle ger\u00e7ekle\u015ftirebilece\u011fi san\u0131l\u0131yordu. Medyatik koyun Dolly, bu yolla kopyalanm\u0131\u015ft\u0131. Bu y\u00f6ntem, bir yumurta h\u00fccresinden kendi genetik malzemenin \u00e7\u0131kar\u0131larak, yerine yeti\u015fkin bir h\u00fccrenin \u00e7ekirde\u011finin yerle\u015ftirilmesini i\u00e7eriyordu. Oysa \u015fimdi, bilim adamlar\u0131, bu i\u015f i\u00e7in fare beyninden al\u0131nan \u201csinir k\u00f6k h\u00fccreleri\u201dnin hayvan\u0131n kemik ili\u011fine naklinin yeterli olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyorlar. E\u011fer ayn\u0131 \u015fey insanlarda da ger\u00e7ekle\u015firse, hi\u00e7bir doku uyumu sorunu olmaks\u0131z\u0131n s\u0131n\u0131rs\u0131z bir yedek organ deposuna kavu\u015fmu\u015f olaca\u011f\u0131z. \u0130ki y\u0131l \u00f6ncesine kadar, embryonik k\u00f6k h\u00fccrelerinin bi\u00e7im de\u011fi\u015ftirerek canl\u0131 dokular\u0131ndan birine (\u00f6rne\u011fin g\u00f6z, beyin ya da t\u0131rnak) d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc \u201cuzmanla\u015fma\u201d s\u00fcrecini geriye d\u00f6nd\u00fcrmenin olanakl\u0131 olamad\u0131\u011f\u0131 san\u0131l\u0131yordu. Ancak \u0130sko\u00e7ya\u2019n\u0131n Edinburgh kenti yak\u0131nlar\u0131ndaki Roslin Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde Dolly\u2019i kopyalayan ekip, yeti\u015fkin h\u00fccrelerdeki geli\u015fme potansiyelinin istenildi\u011fi bi\u00e7imde kullan\u0131labilece\u011fini kan\u0131tlad\u0131. Bilim adamlar\u0131 yumurtadaki birtak\u0131m unsurlar\u0131n h\u00fccre genlerini \u201cyeniden programlayarak\u201d embroyonik (uzmanla\u015fma \u00f6ncesi) duruma getirdiklerini ve b\u00f6ylelikle h\u00fccrenin herhangi bir dokuya d\u00f6n\u00fc\u015fmesine olanak sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcrler. Dolly de b\u00f6yle yeniden programlanm\u0131\u015f bir meme h\u00fccresinin \u00e7ekirde\u011finden do\u011fmu\u015ftu. Ama \u0130talya\u2019n\u0131n Milano kentindeki Ulusal N\u00f6roloji Enstit\u00fcs\u00fc ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131ndan Angelo Vescovi ve ekibi bu yeniden programlaman\u0131n cerrahi bir m\u00fcdahale (h\u00fccre nakl vs.) olmadan da ger\u00e7ekle\u015febilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler. \u0130talyan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, farelerin beyinlerinden ald\u0131klar\u0131 sinir k\u00f6k h\u00fccrelerini (neural stem cells \u2013 NSC) hayvanlar\u0131n kemik iliklerine a\u015f\u0131lad\u0131lar. Ancak daha \u00f6nce, yeniden programlanma s\u00fcrecini \u201ctetikleyece\u011fi\u201d umuduyla kemik ili\u011finin kan \u00fcreten kendi h\u00fccrelerini \u0131\u015f\u0131n\u0131ma tabi tutarak etkisizle\u015ftirdiler. Ger\u00e7ekten de nakilden be\u015f ay sonra denek fareler yeni kan h\u00fccreleri \u00fcretmeye ba\u015flad\u0131. Yap\u0131lan genetik tahliller, bu h\u00fccrelerin NSC\u2019lerden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlad\u0131. \u0130\u015fin daha ilgin\u00e7 yan\u0131, denek farelerde kan h\u00fccrelerinin, kendi kemik ilikleri \u0131\u015f\u0131nland\u0131ktan sonra ilik nakli yap\u0131lan ikinci bir grup fareden bir ay daha ge\u00e7 olu\u015fmas\u0131. Vescovi, bu gecikmenin h\u00fccrelerin yeniden programlanma s\u00fcrecinden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor.Bu da varsay\u0131m\u0131n do\u011frulu\u011funu kan\u0131tl\u0131yor : H\u00fccreler yeni bir doku olu\u015fturmadan \u00f6nce geli\u015fme s\u00fcre\u00e7lerini geri vitese takarak uzmanla\u015fma \u00f6ncesi durumlar\u0131na kadar geri d\u00f6n\u00fcyorlar ve yeni g\u00f6revleri i\u00e7in yeniden programlan\u0131yorlar.
\n Geli\u015ftirilen tekni\u011fin ufkunda insanlara \u201cs\u0131f\u0131r kilometrede\u201d yeni organlar sa\u011flanmas\u0131 var. ABD\u2019nin Maryland eyaleti Baltimore kentindeki John Hopkins \u00dcniversitesinden bir ekip insan embryonik k\u00f6k h\u00fccreleri elde etmeyi ba\u015farm\u0131\u015f bulunuyor. Ama \u0130talyan ekibinin lideri Vescovi, yeni dokunun kayna\u011f\u0131 olarak ba\u015fka dokulardan, \u00f6rne\u011fin beyin yerine deriden al\u0131nan k\u00f6k h\u00fccreler kullan\u0131labilece\u011fine inan\u0131yor. Bu h\u00fccrelerin elde edilmesi \u00e7ok daha kolay. Vescovi, \u201cb\u00f6ylelikle hastalar, kendilerini iyile\u015ftirecek h\u00fccreleri yabanc\u0131 embriyolardan almak yerine kendi kendilerine \u00fcretebilecekler\u201d diyor. <\/p>\n
\u0130NSAN KLONLANMASINDA B\u0130R ADIM DAHA<\/p>\n
Klonlanm\u0131\u015f (kopyalanm\u0131\u015f) kuzu Dolly\u2019nin \u201cbaba\u201ds\u0131 Ian Wilmut Amerikan firmas\u0131 Geron ile birlikte, insan klon h\u00fccrelerini doku k\u00fclt\u00fcrlerinde t\u0131bbi ama\u00e7larla \u00e7o\u011faltmaya ba\u015flad\u0131. Di\u011fer yandan Amerikan Ulusal Sa\u011fl\u0131k Enstit\u00fcs\u00fc de insan klonlamay\u0131 \u00f6zel sekt\u00f6r tekelinde b\u0131rakmamak i\u00e7in, bu ara\u015ft\u0131rmalara ba\u015flam\u0131\u015f bulunuyor.
\n Klonlanm\u0131\u015f bir embriyonun farkl\u0131la\u015fm\u0131\u015f h\u00fccreleri v\u00fccut d\u0131\u015f\u0131nda \u00f6zel bir besleyici s\u0131v\u0131da \u00e7o\u011falt\u0131l\u0131r; buna \u201cdoku k\u00fclt\u00fcr\u00fc\u201d denir. Bu h\u00fccreler k\u00fclt\u00fcrde sinir, kan, pankreas, kas vb. h\u00fccrelerine d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr; bu h\u00fccreler bunama (Alzheimer hastal\u0131\u011f\u0131), l\u00f6semi, \u015feker hastal\u0131\u011f\u0131, kal\u0131tsal kas erimesi (Duchenne hastal\u0131\u011f\u0131) ve hatta AIDS tedavisinde kullan\u0131labilecek. <\/p>\n
KLONLAMANIN YARALARI<\/p>\n
1. Nesli T\u00fckenmekte Olan T\u00fcrlerin Klonlanmas\u0131<\/p>\n
Nesli t\u00fckenmekte olan t\u00fcrlerin klonlanmas\u0131 herkese \u00e7ok \u00e7ekici gelmi\u015ftir. Avusturalya\u2019dan
\n bir proje 153 y\u0131ld\u0131r alkol \u015fi\u015fesinde kalan bir \u00f6rnekten \u2018Tasmanya Kaplan\u0131\u2019n\u0131 klonlamay\u0131 ama\u00e7lanmakt\u0131r. Bir ba\u015fka ara\u015ft\u0131rma grubu Sibirya buzullar\u0131nda bulunan 20 000 sene ya\u015fl\u0131 bir dokudan mamut klonlamay\u0131 ama\u00e7l\u0131yor. Fakat bu \u00f6rneklerde DNA par\u00e7alar halindedir ve tam genomu tekrar bir araya getirmek imkans\u0131zd\u0131r. \u00dcstelik \u00e7ekirdek transferi tekni\u011fi ta bir \u00e7ekirde\u011fi ve fonksiyonel kromozomlar\u0131 gerektirmektedir. Bundan dolay\u0131 da sadece DNA yeterli olamamaktad\u0131r.<\/p>\n
Klonlama i\u00e7in bariz gerekli di\u011fer nesnelerden uygun oositler ve implante edilecek ana rahmidir. Nesli t\u00fckenmekte olan t\u00fcrlerin klonlanmas\u0131 akraba olan ve daha s\u0131k rastlanan hayvanlar\u0131n yumurta h\u00fccreleri ve rahimleri kullan\u0131larak yap\u0131labilir. Fakat bu durumlarda da yumurta h\u00fccrelerinin ve rahimlerin daha yak\u0131n akraba olan t\u00fcrlerden al\u0131nmas\u0131 hamileli\u011fin sonuna kadar ba\u015far\u0131l\u0131 olmas\u0131 i\u00e7in gereklidir. Mesela panday\u0131 klonlamakla \u2018kurtarmak\u2019 bu a\u00e7\u0131dan \u00e7ok zor olacakt\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc uygun yumurta h\u00fccreleri ve uygun rahim bulunabilmesi i\u00e7in yak\u0131n akrabas\u0131 yok.<\/p>\n
2. \u00c7iftlik Havyalar\u0131 \u00dcretiminde Klonlama<\/p>\n
\u00c7ekirdek transferi prensip olarak en iyi \u00e7iftlik hayvanlar\u0131n\u0131n sonsuz miktarda kopyas\u0131n\u0131 yapmak i\u00e7in kullan\u0131labilir. Pratikte sadece s\u0131\u011f\u0131r ve domuzlar\u0131n klonlanmas\u0131 yap\u0131lacakt\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc sadece bu hayvanlar\u0131n klonlanmas\u0131 karl\u0131 olacakt\u0131r. Klonlanm\u0131\u015f elit inekler ABD\u2019de her biri 40 000$\u2019dan fazla fiyata al\u0131c\u0131 bulmaktad\u0131rlar. Fakat bu onlar\u0131n ger\u00e7ek fiyat\u0131ndan ziyade yenilik olduklar\u0131 i\u00e7in \u00e7\u0131kan fiyatt\u0131r. Etkili olabilmesi i\u00e7in klonlaman\u0131n \u00fcretim program\u0131na entegre olmas\u0131 gerekir ve genetik \u00e7e\u015fitlili\u011fi korumaya gerekli dikkatin g\u00f6sterilmesi de zorunludur. Klonlar\u0131n sa\u011fl\u0131kl\u0131 oldu\u011funu ve hakikaten beklenen fayday\u0131 ve ba\u015far\u0131y\u0131 g\u00f6sterdiklerini ispatlamalar\u0131 gerekir. Buna ilave olarak tekni\u011fin havyalar\u0131n refah\u0131n\u0131n bozmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6sterilmelidir.<\/p>\n
3. \u0130nsan Tedavi Edici Proteinlerinin \u00dcretimi<\/p>\n
\u0130nsan proteinlerine bir \u00e7ok hastal\u0131\u011f\u0131n tedavisi i\u00e7in \u00e7ok b\u00fcy\u00fck gerek duyulmaktad\u0131r. Baz\u0131lar\u0131 kandan izole edilebilirken bu i\u015flem hem \u00e7ok pahal\u0131 hem de AIDS veya Hepatit C bula\u015fma riski de s\u00f6z konusudur. Proteinler h\u00fccre k\u00fclt\u00fcr ortam\u0131nda \u00fcretilebilir, fakat bu y\u00f6ntem de \u00e7ok pahal\u0131 ve verimi \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr. \u00c7ok b\u00fcy\u00fck verimle proteinler bakteri veya mayada \u00fcretilebilir. Fakat bunlarda da proteinlerin safla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00e7ok zor, proteinlerin gerekli post-translasyon de\u011fi\u015fimleri de yoktur ve dolay\u0131s\u0131yla gerekli olan in vivo etkileri olmayabilir. <\/p>\n
Bunlara kar\u015f\u0131n d\u00fczg\u00fcn post-translasyon de\u011fi\u015fimleri olan insan proteinleri transgenik koyun, ke\u00e7i ve ineklerin s\u00fct\u00fcnden 40gr\/L miktar\u0131nda ve nispeten daha ucuz bir \u015fekilde \u00fcretilebilir. PPL Therapeutics firmas\u0131, alfa-1-antitripsini, sistik fibrosis ve amfiseman\u0131n tedavi edilmesi i\u00e7in 3 klinik deneme ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015f ve sonunda \u00fcretebilmi\u015flerdir.Alfa-1-antitripsin geni koyunun zigot h\u00fccresine aktar\u0131larak transgenik koyun \u00fcretilmi\u015ftir. Daha sonra bu koyun ve di\u011fer transgenik s\u00fct hayvanlar\u0131 kopyalanarak genin yeni kopyalarda devam etmesi sonucu istenilen proteinin \u00fcreten tek tip canl\u0131lar yarat\u0131labilmi\u015ftir. \u00c7ekirdek transferi tekni\u011fi insan genlerinin genomd anlam kazanmas\u0131n\u0131 artt\u0131ran spesifik bir noktaya sokulmas\u0131na izin verir. \u00c7ekirdek transferiyle transgenik hayvan olu\u015fturulmas\u0131n\u0131n pron\u00fckleer enjeksiyonun \u00fczerinde di\u011fer b\u00fcy\u00fck avantaj\u0131, denek havyalar\u0131n\u0131 yar\u0131s\u0131ndan az\u0131n\u0131n kullan\u0131lmas\u0131d\u0131r. Ayr\u0131ca, d\u00f6l\u00fcn cinsiyetini de belirleyebilmek, \u00fcretim stokunun olu\u015fturulmas\u0131 i\u00e7in gerekli zaman\u0131 \u00f6nemli derecede azaltmaktad\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Genetik olarak ayn\u0131 olan bir grup h\u00fccre orijinal bir h\u00fccreden mitoz b\u00f6l\u00fcnme yoluyla meydana gelir. H\u00fccre yeniden kromozom setini meydana getirir ve iki yavru h\u00fccreye b\u00f6l\u00fcn\u00fcr. B\u00f6ylece, v\u00fccudumuzda \u00f6len h\u00fccreler yerine yenileri meydana gelir. Dolay\u0131s\u0131yla mitoz b\u00f6l\u00fcnme ile olu\u015fan h\u00fccreler birer klon olarak tan\u0131mlanabilirler. Klonlama ise bir v\u00fccut h\u00fccresi n\u00fckleusunun, n\u00fckleustan uzakla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olan bir yumurta …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[5852,3378,9214,9217,2599,9216,9218,9212,2466,6395,9213,2303,5848,9215,3377],"class_list":["post-4094","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-dolly","tag-embriyo","tag-embriyo-klonlama","tag-embriyolog","tag-genetik","tag-genetik-ikizlik","tag-insan-klonlama","tag-klon-ve-klonlama-nedir","tag-mitokondri","tag-noroloji","tag-nuklear-transfer","tag-protein","tag-replikasyon","tag-somatik-nuklear-transfer","tag-zigot"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4094","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4094"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4094\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4094"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4094"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4094"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}