Kimya ve biyokimyada, ya\u011f asidi, genelde uzun, alifatik kuyruklu bir karboksilik asittir. Uzun karboksilik ya\u011f asitlerinden 4 karbonlu (butirik asit)ve daha uzun zincirlileri ya\u011f asidi olarak say\u0131l\u0131r; do\u011fal ya\u011flar\u0131 (trigliseritleri) olu\u015fturan ya\u011f asitlerinden s\u00f6z ederken ise bunlar\u0131n en az 8 karbonlu oldu\u011fu (kaprilik asit gibi) varsay\u0131labilir. \u00c7o\u011fu do\u011fal ya\u011f asitlerinin \u00e7ift say\u0131l\u0131 karbon atomu vard\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc bunlar\u0131n biyolojik sentezlerinde iki karbon atomlu asetat kullan\u0131l\u0131r.<\/p>\n
End\u00fcstriyel \u00fcretimde ya\u011f asitleri ya\u011flardaki (trigliseritler) ester ba\u011f\u0131n\u0131n hidrolizi ve gliserolun ayr\u0131lmas\u0131 ile elde edilir.<\/p>\n
Doymu\u015f ya\u011f asitleri doymu\u015f ya\u011f asitlerinin zincirlerinde \u00e7ift ba\u011flar veya ba\u015fka fonksiyonel gruplar bulunmaz. “Doymu\u015f” terimi hidrojenle ili\u015fkili olarak kullan\u0131l\u0131r, karboksilik asit [-COOH] grubundaki karbon d\u0131\u015f\u0131ndaki di\u011fer karbonlar\u0131n olabildi\u011fince \u00e7ok hidrojenle ba\u011f kurmu\u015f oldu\u011fu anlam\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131r. Di\u011fer deyi\u015fle, omega (\u03c9) ucundaki karbonun 3 hidrojen vard\u0131r (CH3-), zincirdeki karbonlar\u0131n her birinin ise iki hidrojeni vard\u0131r(-CH2-).<\/p>\n
Doymu\u015f ya\u011f asitleri d\u00fcz zincirler olu\u015fturduklar\u0131 i\u00e7in s\u0131k\u0131\u015f\u0131k bir \u015fekilde istiflenebilirler ve canl\u0131lar\u0131n kimyasal enerjiyi yo\u011fun bir \u015fekilde depolamalar\u0131n\u0131 sa\u011flarlar. Hayvanlar\u0131n ya\u011f dokular\u0131 b\u00fcy\u00fck miktarda uzun zincirli doymu\u015f ya\u011f asitleri i\u00e7erir. IUPAC adland\u0131rma sisteminde ya\u011f asitlerinin isimleri “-oik asit” ekiyle biter. Yayg\u0131n adland\u0131rma sisteminde kullan\u0131lan ek ise “-ik asit”tir.<\/p>\n
Baz\u0131 doymu\u015f ya\u011f asitleri:<\/p>\n
Butirik: CH3(CH2)2COOH
\n Laurik (dodecanoic acid): CH3(CH2)10COOH
\n Miristik (tetradekanoik asit): CH3(CH2)12COOH
\n Palmitik (heksadekanoik asit): CH3(CH2)14COOH
\n Stearik (octadecanoic acid): CH3(CH2)16COOH
\n Ara\u015fidik (eicosanoic acid): CH3(CH2)18COOH <\/p>\n
Doymam\u0131\u015f ya\u011f asitleri oymam\u0131\u015f ya\u011f asitleri benzer \u015fekillidir, ancak zincir \u00fczerinde bir veya daha fazla alken grubu vard\u0131r. Bir alken grubunda, bir “-CH2-CH2-” ba\u011f yerine “-CH=CH-“, yani birbirine \u00e7ift ba\u011fla ba\u011flanm\u0131\u015f iki karbon vard\u0131r.<\/p>\n
Bir alken grubunun iki yan\u0131nda ona ba\u011fl\u0131 olan karbon atomlar\u0131 ya cis ya da trans konumda olabilir.<\/p>\n
Cis
\n Cis konumda bu iki kom\u015fu karbon, \u00e7ift ba\u011f\u0131n ayn\u0131 taraf\u0131ndad\u0131rlar. \u00c7ift ba\u011fla birbirine ba\u011fl\u0131 atomlar bu ba\u011f\u0131n ekseni etraf\u0131nda d\u00f6nemediklerinden, cis izomeri durumunda ya\u011f asidinin zinciri bu noktada b\u00fck\u00fck olur ve zincirin hareket serbestisi azal\u0131r. Bir zincirde ne kadar \u00e7ok cis konumlu \u00e7ift ba\u011f olursa zincirin esnekli\u011fi o derece azal\u0131r. \u00c7ok say\u0131da cis ba\u011f\u0131 olan ya\u011f asitleri en serbest\u00e7e hareket edebildikleri bir ortamda olduk\u00e7a e\u011fri bir bi\u00e7imleri olur. \u00d6rne\u011fin, bir tane \u00e7ift ba\u011fl\u0131 oleik asitte bir “k\u00f6\u015fe” bulunur; linolenik asit, iki \u00e7ift ba\u011f\u0131yla, belirgin bir e\u011frili\u011fe sahiptir; alfa-linolenik asit ise \u00fc\u00e7 cis ba\u011f\u0131ndan dolay\u0131 \u00e7engel g\u00f6r\u00fcn\u00fcml\u00fc olmay\u0131 tercih eder. Hareket serbestisi olmayan ortamlarda, \u00f6rne\u011fin ya\u011f asitleri lipit zar\u0131nda fosfolipitlerin par\u00e7as\u0131 iken veya ya\u011f damlac\u0131klar\u0131ndaki trigliseritlerin par\u00e7as\u0131 iken, cis ba\u011flar\u0131 ya\u011f asitlerinin s\u0131k\u0131 istiflenmelerine engel olur, bu da lipit zar\u0131n\u0131n veya ya\u011f damlas\u0131n\u0131n ergime s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 azalt\u0131r.
\n Trans
\n Trans konumda \u00e7ift ba\u011fl\u0131 karbonlara kom\u015fu iki karbon \u00e7ift ba\u011f\u0131n kar\u015f\u0131 taraflar\u0131nda yer al\u0131rlar. Bu y\u00fczden zincir fazla e\u011filmez ve bu t\u00fcr ya\u011f asitlerinin \u015fekilleri doymu\u015f ya\u011f asitlerine benzerler.
\n Do\u011fada bulunan \u00e7o\u011fu doymam\u0131\u015f ya\u011f asidinde her bir \u00e7ift ba\u011f\u0131n ard\u0131ndan 3n’ say\u0131da karbon atomu vard\u0131r ve bu \u00e7ift ba\u011flar cis konumludur. Trans konumlu ya\u011f asitlerinin hemen hepsi yapayd\u0131rlar.<\/p>\n
Doymam\u0131\u015f ya\u011f asitlerinin \u015fekilleri aras\u0131ndaki farklar, ayr\u0131ca doymu\u015f ve doymam\u0131\u015flar aras\u0131ndaki \u015fekil farklar\u0131, biyolojik s\u00fcre\u00e7ler ve biyolojik yap\u0131lar\u0131n (h\u00fccre zarlar\u0131 gibi) \u00f6zelliklerini belirlemekte \u00f6nemli rol oynarlar.<\/p>\n
Adland\u0131rma sistemi (nomenklat\u00fcr) :\u00c7ift ba\u011f\u0131n ya\u011f asidinin nerede oldu\u011funu belirtmek i\u00e7in kullan\u0131lan iki farkl\u0131 usul vard\u0131r:<\/p>\n
cis\/trans-Delta-x veya cis\/trans-\u0394x: \u00c7ift ba\u011f x. karbon-karbon ba\u011f\u0131d\u0131r, karboksi u\u00e7tan sayarak. Cis ve trans terimi molek\u00fcl\u00fcn cis veya trans \u015feklinde oldu\u011funu belirtir. Birden fazla \u00e7ift ba\u011f\u0131 olan bir molek\u00fcl durumunda, kullan\u0131m, \u00f6rne\u011fin s\u00f6yledir: cis,cis-\u03949,\u039412.
\n Omega-x veya \u03c9-x : \u03c9, (metil karbon) ucundan sayarak x. karbon-karbon ba\u011f\u0131 \u00e7ift ba\u011fd\u0131r.
\n Baz\u0131 doymam\u0131\u015f ya\u011f asitleri:<\/p>\n
Alfa-linolenik asit: CH3CH2CH=CHCH2CH=CHCH2CH=CH(CH2)7COOH
\n Dokosaheksaenoik asit
\n Eikosapentaenoik asit
\n Linoleik asit: CH3(CH2)4CH=CHCH2CH=CH(CH2)7COOH
\n Ara\u015fidonik asit CH3(CH2)4CH=CHCH2CH=CHCH2CH=CHCH2CH=CH(CH2)3COOH
\n Oleik asit: CH3(CH2)7CH=CH(CH2)7COOH
\n Er\u00fcsik asit: CH3(CH2)7CH=CH(CH2)11COOH
\n Alfa-linolenik, dokosaheksaenoik, ve eikosapentaenoik asitler omega-3 ya\u011f asitlerindir \u00f6rneklerindendir. Linoleik a\u015f\u0131t ve ara\u015fidonik asit omega-6 ya\u011f asitlerindendir. Oleik ve erusik asit omega-9 ya\u011f asitlerindendir. Stearik ve oleik asitler 18 karbonlu ya\u011f asitleridir. Aralar\u0131ndaki fark, stearik asidin doymu\u015f olmas\u0131, oleik asidin ise doymam\u0131\u015f olup iki tane daha az hidrojeni olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Gerekli (esansiyel) ya\u011f asitleri daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi i\u00e7in Gerekli ya\u011f asitleri maddesine bak\u0131n\u0131z)
\n \u0130nsan v\u00fccudu, iki tanesi hari\u00e7, ihtiya\u00e7 duydu\u011fu b\u00fct\u00fcn ya\u011f asitlerini kendi olu\u015fturabilir. Bu ikisi, linoleik asit ve alfa-linolenik asit, bitki ve bal\u0131k ya\u011flar\u0131nda bol miktarda bulunurlar. V\u00fccutta yap\u0131lmad\u0131klar\u0131 ve besin yoluyla al\u0131nmalar\u0131 gerekti\u011finden gerekli (veya esansiyel) ya\u011f asitleri olarak adland\u0131r\u0131l\u0131rlar. Gerekli ya\u011f asitleri prostaglandin adl\u0131 hormonumsu bilesiklerin olu\u015fumunda kullan\u0131l\u0131rlar. Prostaglandinler kan bas\u0131nc\u0131, kan p\u0131ht\u0131la\u015fmas\u0131, kan lipit seviyeleri, ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k ve enfeksiyona ba\u011fl\u0131 yang\u0131 (enflamasyon) tepkilerini denetlerler.<\/p>\n
Beyinde de linoleik ve alfa-linoleik asit t\u00fcrevlerinden bulunur. Bat\u0131 tipi diyet sonucu v\u00fccutta bu ya\u011f asitlerinin d\u00fczey ve oranlar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmesi ile depresyon ve davran\u0131\u015f bozukluklar\u0131 aras\u0131nda ili\u015fki bulunmu\u015ftur. Beslenme dengesizlikleri d\u00fczeltmek i\u00e7in beslenme ekleri almak veya daha do\u011fal bir diyete ge\u00e7menin \u015fiddetli davran\u0131\u015f\u0131 azaltt\u0131\u011f\u0131 ve dikkati artt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 hem okullarda hem hapishanelerde yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarda g\u00f6sterilmi\u015ftir.[1] [2]<\/p>\n
Trans ya\u011f asitleri daha fazla bilgi i\u00e7in Trans ya\u011f maddesine bakabilirsiniz)
\n Trans ya\u011f asidi, karbon atomlar\u0131 aras\u0131nda trans \u00e7ift ba\u011f olan bir doymam\u0131\u015f ya\u011f asididir. Bu ya\u011f asitlerinin zinciri cis \u00e7ift ba\u011fl\u0131 ya\u011f asitleri “k\u00f6\u015feli” de\u011fildirler. Yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar y\u00fcksek trans ya\u011fl\u0131 diyetler ile ateroskleroz ve kalp hastal\u0131klar\u0131 aras\u0131nda ba\u011flant\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir. Bunu bulan ebu ibni ayinidir.<\/p>\n
Serbest ya\u011f asitleri :Ya\u011f asitleri trigliserit veya fosfolipit gibi ba\u015fka molek\u00fcllerde yer alabilirler. Ba\u015fka molek\u00fcllere ba\u011fl\u0131 olmad\u0131klar\u0131n\u0131 \u00f6zellike belirtmek amac\u0131yla “serbest ya\u011f asidi” olarak da adland\u0131r\u0131labilirler.<\/p>\n
Serbest ya\u011f asitleri v\u00fccuttaki \u00e7o\u011fu doku i\u00e7in \u00f6nemli bir enerji kayna\u011f\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc par\u00e7alanmalar\u0131 sonucunda \u00e7ok say\u0131da ATP molek\u00fcl\u00fcn\u00fcn olu\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flarlar. \u00c7o\u011fu h\u00fccre tipi enerji elde etmek i\u00e7in hem glikoz hem de ya\u011f asitleri kullanabilir. Ancak kalp ve kas h\u00fccreleri ya\u011f asitlerini tercih ederler. Beyin ise ya\u011f asitlerini yak\u0131t olarak kullanmaz, onlar yerine glikoz, veya keton cisimcikleri kullan\u0131r. Keton cisimcikleri karaci\u011fer taraf\u0131ndan a\u00e7l\u0131k veya d\u00fc\u015f\u00fck karbohidrat beslenmesi durumlar\u0131nda \u00fcretilir.<\/p>\n
pH :Formik asit ve asetik asit gibi k\u0131sa karboksi asitler suda \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrler ve g\u00f6receli kuvvetli asitlerdir (pKa de\u011ferleri s\u0131ras\u0131yla 3.77 ve 4.76 d\u0131r). Uzun zincirli ya\u011f asitlerinin ise pKa’lar\u0131 bunlara benzer olmakla beraber suda \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fckleri az oldu\u011fu i\u00e7in \u00e7\u00f6zeltinin pH’sine \u00e7ok az etkileri olur.<\/p>\n
Suda \u00e7\u00f6z\u00fcnemeyen ya\u011f asitleri bile s\u0131cak etanolda \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrler ve bir pH belirteci ile izlenerek sodium hidroksit ile titre edilebilirler. Bu y\u00f6ntemle ya\u011flarda bulunan ya\u011f asidi miktar\u0131, yani trigliseritlerin ne kadar hidrolize u\u011frad\u0131\u011f\u0131 belirlenebilir.<\/p>\n
Ya\u011f asitlerinin reaksiyonlar\u0131 :Ya\u011f asitleri di\u011fer karboksilik asitlerin girdi\u011fi reaksiyonlara, yani esterle\u015fme reaksiyonlar\u0131 ve asit-baz reaksiyonlar\u0131na kat\u0131labilirler. Ya\u011f asitlerinin indirgenmesi sonucunda ya\u011f alkolleri olu\u015fur.<\/p>\n
Doymam\u0131\u015f ya\u011f asitleri buna ilaveten hidrojenle\u015fme (hidrojenasyon) reaksiyonuna u\u011frayabilirler, bu yolla bitkisel ya\u011flar margarine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcr. K\u0131sm\u00ee hidrojenle\u015fme ile doymam\u0131\u015f ya\u011f asitleri cisden trans \u015fekline izomerle\u015febilirler.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Kimya ve biyokimyada, ya\u011f asidi, genelde uzun, alifatik kuyruklu bir karboksilik asittir. Uzun karboksilik ya\u011f asitlerinden 4 karbonlu (butirik asit)ve daha uzun zincirlileri ya\u011f asidi olarak say\u0131l\u0131r; do\u011fal ya\u011flar\u0131 (trigliseritleri) olu\u015fturan ya\u011f asitlerinden s\u00f6z ederken ise bunlar\u0131n en az 8 karbonlu oldu\u011fu (kaprilik asit gibi) varsay\u0131labilir. \u00c7o\u011fu do\u011fal ya\u011f asitlerinin \u00e7ift say\u0131l\u0131 karbon atomu vard\u0131r, …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[9392,9388,9387,9393,9395,2136,9397,9385,2247,9389,9390,9391,9394,9396,9386,2542],"class_list":["post-4231","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-arasidonik-asit","tag-butirik","tag-doymus-yag-asitleri","tag-erusik-asit","tag-formik-asit","tag-hidrojen","tag-hidrojenasyon","tag-kaprilik-asit","tag-karbon","tag-linolenik-asit","tag-metil-karbon","tag-oleik-asit","tag-serbest-yag-asitleri","tag-suda-cozunemeyen-yag-asitleri","tag-trigliseritler","tag-yag-asidi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4231","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4231"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4231\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4231"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4231"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4231"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}