Eski T\u00fcrk\u00e7e
\nT\u00fcrk yaz\u0131 dilinin ele ge\u00e7en ilk \u00f6rnekleri Orhun \u00c2bidelerinin metinleridir. Fakat bu metinler \u015f\u00fcphesiz T\u00fcrk yaz\u0131 dilinin ilk \u00f6rnekleri de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Orhun \u00c2bidelerindeki dil yeni te\u015fekk\u00fcl etmi\u015f bir yaz\u0131 dili olarak de\u011fil, \u00e7ok i\u015flenmi\u015f bir yaz\u0131 dili olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bu bak\u0131mdan, T\u00fcrk yaz\u0131 dilinin ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 ele ge\u00e7en bu ilk metinlerden \u00e7ok daha \u00f6ncelere \u00e7\u0131karmak gerekir. T\u00fcrk yaz\u0131 dilinin sekizinci as\u0131rdan sonraki geli\u015fmesi ile mukayese edilerek bir tahmin y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcrse, Orhun abidelerindeki yaz\u0131 dilinde hi\u00e7 de\u011filse bir ka\u00e7 as\u0131rl\u0131k bir geli\u015fme mevcut oldu\u011funa kolayl\u0131kla h\u00fckmolunabilir. Buna g\u00f6re T\u00fcrk yaz\u0131 dilinin ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 Mil\u00e2d\u0131n ilk as\u0131rlar\u0131na, hi\u00e7 olmazsa Orhun \u00e2bidelerinden bir ka\u00e7 as\u0131r \u00f6nceye \u00e7\u0131karmak do\u011fru olur. Fakat Orhun kitabelerinden daha eski bir metin ele ge\u00e7medi\u011fi i\u00e7in bu yaz\u0131 dilini ancak sekizinci as\u0131rdan itibaren takip edebilmekteyiz.<\/SPAN>
\n\u0130\u015fte nazar\u00ee olarak Mil\u00e2d\u0131n ilk as\u0131rlar\u0131nda ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etti\u011fimiz ve ilk ele ge\u00e7en metinleri sekizinci asra ait olan bu yaz\u0131 dili 12 \u2013 13. asra kadar devam etmi\u015f olup, bu devre T\u00fcrk yaz\u0131 dilinin ilk devresini te\u015fkil etmektedir. Bu ilk yaz\u0131 dili devresi ayni zamanda m\u00fc\u015fterek bir yaz\u0131 dili devresidir. Yani bu yaz\u0131 dili b\u00fct\u00fcn T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn tek yaz\u0131 dili olarak kullan\u0131lm\u0131\u015f, Orta Asya\u2019da geni\u015f bir sahay\u0131 kaplayan T\u00fcrkl\u00fck \u00e2lemi as\u0131rlar boyunca hep ayni dille okuyup yazm\u0131\u015ft\u0131r. O devirden kalma eserlerde g\u00f6r\u00fclen ufak tefek farklar ise saha ve zaman farklar\u0131ndan ileri gelen normal ayr\u0131l\u0131klar olup tek bir yaz\u0131 dilinin hudutlar\u0131n\u0131 a\u015facak mahiyette de\u011fildir.
\nK\u00e2\u015fgarl\u0131\u2019n\u0131n en \u00e7ok be\u011fendi\u011fi ve \u015fivelerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131rken \u201cT\u00fcrk\u00e7e\u201d diye adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131, Hakaniye T\u00fcrk\u00e7e\u2019si, yahut ba\u015fka eserlerde K\u00e2\u015fgar dili, K\u00e2\u015fgar T\u00fcrk\u00e7e\u2019si ad\u0131 ile an\u0131lan dil hep bu ilk T\u00fcrk yaz\u0131 dilidir. Bu yaz\u0131 dili devresinden gelen eserlerin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 Uygur yaz\u0131s\u0131 ile yaz\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu i\u00e7in bu devreye Uygur devresi, bu yaz\u0131 diline de Uygurca denilebilir. Fakat T\u00fcrkoloji \u00f6\u011fretiminde T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin bu ilk devresi i\u00e7in bug\u00fcn en uygun isim olarak \u201cEski T\u00fcrk\u00e7e\u201d t\u00e2birini kullanmaktay\u0131z. T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin ondan sonraki \u00e7e\u015fitli geli\u015fmelerinin kayna\u011f\u0131 hep bu devreye \u00e7\u0131kmakla, bug\u00fcn geni\u015f sahalarda ayr\u0131 kollara ayr\u0131lm\u0131\u015f bulunan T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin b\u00fct\u00fcn \u015fekillerinin men\u015fei bu devrede bulunmakta, k\u0131sacas\u0131, T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin b\u00fct\u00fcn yap\u0131s\u0131 bu devre ile izah edilebilmektedir. Demek ki bu devre T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin ana T\u00fcrk\u00e7e devresi, ilk devresi, eski devresidir. Onun i\u00e7in bu devreyi \u201cEski T\u00fcrk\u00e7e\u201d diye adland\u0131rmak \u00e7ok yerindedir. Bu kitapta biz de bu ismi kullanaca\u011f\u0131z.
\nO h\u00e2lde T\u00fcrk yaz\u0131 dilinin ilk devresi Eski T\u00fcrk\u00e7e\u2019dir. Eski T\u00fcrk\u00e7eden daha \u00f6nceki devir ise T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin karanl\u0131k devridir. O devir art\u0131k Eski T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin \u00c7uva\u015f\u00e7a ve Yakut\u00e7a ile, bunlar\u0131n da daha ileride Mo\u011folca ile birle\u015ftikleri devirdir.
\nT\u00fcrk\u00e7e tarih boyunca iki gramer yap\u0131s\u0131na sahip olmu\u015ftur. Eski T\u00fcrk\u00e7e devresi T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin eski gramer yap\u0131s\u0131n\u0131 temsil eder. Ondan sonraki devreler T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin yeni gramer yap\u0131s\u0131na sahip olan devrelerdir.<\/SPAN><\/p>\n
Kuzey-do\u011fu T\u00fcrk\u00e7e\u2019si, Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7e\u2019si
\nEski T\u00fcrk\u00e7eden sonraki devre gelince, bu devirde T\u00fcrk\u00e7e kar\u015f\u0131m\u0131za birden fazla yaz\u0131 dili ile \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Eski T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin sonlar\u0131nda Orta Asya\u2019daki T\u00fcrkl\u00fck \u00e2leminin par\u00e7alanarak b\u00fcy\u00fck k\u00fctleler h\u00e2linde Hazar Denizinin g\u00fcney ve kuzeyinden kuzeye ve bat\u0131ya yay\u0131lmas\u0131, yeni k\u00fclt\u00fcr merkezlerinin meydana gelmesi, \u0130sl\u00e2m k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn T\u00fcrkler aras\u0131na gittik\u00e7e kuvvetli bir \u015fekilde yerle\u015fmesi, yeni mefhumlarla birlikte yeni bir yaz\u0131n\u0131n kabul\u00fc gibi \u00e7e\u015fitli d\u0131\u015f sebeplerle beraber T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin i\u00e7inde bir m\u00fcddetten beri kendisini hissettiren tabi\u00ee geli\u015fmeler neticesinde ortaya \u00e7\u0131kan b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fiklikler yaz\u0131 dili birli\u011fini par\u00e7alayarak Eski T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin \u00f6mr\u00fcn\u00fc tamamlam\u0131\u015f ve ayr\u0131lan T\u00fcrkl\u00fck kollar\u0131n\u0131n yeni k\u00fclt\u00fcr merkezleri etraf\u0131nda kendi \u015fivelerine dayanan yaz\u0131 dilleri meydana getirmeleri birden fazla yeni yaz\u0131 dilinin do\u011fmas\u0131na ve geli\u015fme\u011fe ba\u015flamas\u0131na sebep olmu\u015ftur. B\u00f6ylece 12-13. as\u0131rdan sonra biri Kuzey-do\u011fu T\u00fcrk\u00e7e\u2019si, di\u011feri Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7e\u2019si olmak \u00fczere iki T\u00fcrk yaz\u0131 dili meydana geldi\u011fini g\u00f6rmekteyiz.<\/p>\n
Kuzey T\u00fcrk\u00e7e\u2019si, Do\u011fu T\u00fcrk\u00e7e\u2019si
\nBunlardan Kuzey-do\u011fu T\u00fcrk\u00e7e\u2019si \u00f6nce 13 ve 14. as\u0131rlarda, bir m\u00fcddet, Eski T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin tabi\u00ee ve yeni bir devam\u0131 olarak eski ve yeni aras\u0131nda k\u00f6pr\u00fc vazifesi g\u00f6ren bir ge\u00e7i\u015f devresi h\u00e2linde devam etmi\u015f, sonra 15. as\u0131rdan itibaren Kuzey T\u00fcrk\u00e7e\u2019si ve Do\u011fu T\u00fcrk\u00e7e\u2019si olarak iki yeni yaz\u0131 diline ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Son zamanlara kadar devam eden bu yaz\u0131 dillerinden Kuzey T\u00fcrk\u00e7e\u2019si, K\u0131p\u00e7ak T\u00fcrk\u00e7e\u2019sidir. Do\u011fu T\u00fcrk\u00e7e\u2019si ise \u00c7a\u011fatayca gibi yanl\u0131\u015f bir isimle an\u0131lan ve Timur devrinde ba\u015flayarak 15. ve 16. as\u0131rlarda kuvvetli bir edebiyat meydana getirmek suretiyle en parlak \u00e7a\u011f\u0131n\u0131 ya\u015fad\u0131ktan sonra son zamanda yerini modern \u00d6zbek\u00e7e\u2019ye b\u0131rakan yaz\u0131 dilidir.<\/p>\n
Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7esi
\nBat\u0131 T\u00fcrk\u00e7esi\u2019ne gelince, bu yaz\u0131 dili 12. asr\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131 ile 13. asr\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda te\u015fekk\u00fcle ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lan, 13. asr\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan itibaren de metinlerini g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar aral\u0131ks\u0131z bir \u015fekilde takip etti\u011fimiz yaz\u0131 dilidir. Sel\u00e7uklulardan ba\u015flayarak bug\u00fcne kadar gelen ve devam etmekte olan bu yaz\u0131 dili, T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn en b\u00fcy\u00fck ve en verimli yaz\u0131 dili durumundad\u0131r. Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7esinin esas\u0131n\u0131 O\u011fuz \u015fivesi te\u015fkil eder. Onun i\u00e7in bu yaz\u0131 diline O\u011fuz T\u00fcrk\u00e7e\u2019si de denilebilir. O\u011fuz \u015fivesi Hazar Denizinden Balkanlara kadar uzanan sahaya yay\u0131lm\u0131\u015f bulunan T\u00fcrk\u00e7e\u2019dir. Bu saha ise bat\u0131 T\u00fcrklerinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 sahad\u0131r. Onun i\u00e7in O\u011fuz yaz\u0131 diline, O\u011fuz T\u00fcrk\u00e7e\u2019sine umum\u00ee olarak Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7e\u2019si ad\u0131n\u0131 vermekteyiz. T\u00fcrkolojide Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7e\u2019si i\u00e7in bazen Cenup T\u00fcrk\u00e7e\u2019si veya Cenup \u015eivesi ad\u0131 da kullan\u0131lmaktad\u0131r. Fakat bu \u015eimal T\u00fcrk\u00e7e\u2019sine g\u00f6re verilen bir add\u0131r ve \u015f\u00fcphesiz Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7e\u2019si kadar uygun de\u011fildir.<\/p>\n
Azeri T\u00fcrk\u00e7esi, Osmanl\u0131T\u00fcrk\u00e7esi
\nBat\u0131 T\u00fcrk\u00e7esinin i\u00e7inde saha bak\u0131m\u0131ndan zamanla iki daire meydana gelmi\u015ftir. Bunlardan biri Azeri ve Do\u011fu Anadolu sahas\u0131n\u0131 i\u00e7ine alan do\u011fu O\u011fuzcas\u0131, di\u011feri Osmanl\u0131 sahas\u0131n\u0131 i\u00e7ine alan bat\u0131 O\u011fuzcas\u0131d\u0131r. Do\u011fu ve bat\u0131 O\u011fuzcalar\u0131 aras\u0131nda ilk as\u0131rlarda \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck saha farklar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda bir ayr\u0131l\u0131k mevcut olmam\u0131\u015f, bu saha farklar\u0131 yava\u015f yava\u015f geni\u015fleyerek ancak 17. as\u0131rdan sonra do\u011fu ve bat\u0131 O\u011fuzca dairelerini meydana getirmi\u015ftir.
\nBununla beraber arada yine iki yaz\u0131 dili olacak kadar fark mevcut de\u011fildir ve her ikisi de ayni \u015fiveye, yani O\u011fuz \u015fivesine dayand\u0131klar\u0131 i\u00e7in Azeri ve Osmanl\u0131 T\u00fcrk\u00e7eleri ancak tek bir yaz\u0131 dilinin karde\u015f iki dairesi say\u0131labilirler. Esasen do\u011fu ve bat\u0131 O\u011fuzcas\u0131 aras\u0131ndaki farklar daha \u00e7ok \u015fivede yani konu\u015fma dilinde kalm\u0131\u015f, devaml\u0131 olarak Osmanl\u0131 k\u00fclt\u00fcr ve edebiyat\u0131n\u0131n tesiri alt\u0131nda kalan Azeri sahas\u0131nda yaz\u0131 dili, Osmanl\u0131 T\u00fcrk\u00e7e\u2019sinden konu\u015fma dilindeki ile mukayese edilemeyecek kadar az bir ayr\u0131l\u0131k g\u00f6stermi\u015ftir.
\nAzeri ve Osmanl\u0131 T\u00fcrk\u00e7eleri aras\u0131nda, daha \u00e7ok \u015fivede kalan bu ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n sebeplerini do\u011fu O\u011fuzcas\u0131na O\u011fuz d\u0131\u015f\u0131 T\u00fcrk \u015fivelerinin, bilhassa zaman zaman kuzeyden gelen K\u0131p\u00e7ak unsurlar\u0131n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 tesir ile \u0130lhanl\u0131lardan kalan baz\u0131 Mo\u011fol izlerinde aramak l\u00e2z\u0131md\u0131r. Bunlardan birincisi do\u011fu O\u011fuzcas\u0131n\u0131 bat\u0131 O\u011fuzcas\u0131ndan baz\u0131 \u015fekiller bak\u0131m\u0131ndan biraz farkl\u0131 yapm\u0131\u015f, ikincisi ise Azeri T\u00fcrk\u00e7e\u2019sinde baz\u0131 Mo\u011fol as\u0131ll\u0131 kelimeler b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r.
\nBilhassa konu\u015fma dili bak\u0131m\u0131ndan birbirinden farkl\u0131 olan Azeri ve Osmanl\u0131 T\u00fcrk\u00e7e\u2019si aras\u0131ndaki ba\u015fl\u0131ca ayr\u0131l\u0131klar, kelime ba\u015f\u0131ndaki b-m, kelime i\u00e7indeki q-\u0121, h, ilk hecedeki e-i, kelime ba\u015f\u0131ndaki t-d ile akkuzatif ve baz\u0131 fiil \u00e7ekim \u015fekilleri etraf\u0131nda toplan\u0131r. Bu ayr\u0131l\u0131klar daha \u00e7ok konu\u015fma dilinde kald\u0131\u011f\u0131, yaz\u0131 diline aksedenlerin ise ancak son devir Azeri T\u00fcrk\u00e7e\u2019sinde g\u00f6r\u00fclebildi\u011fi, Azeri sahas\u0131nda yeti\u015fen ba\u015fl\u0131ca edeb\u00ee \u015fahsiyetlerin bulundu\u011fu 17. as\u0131rdan \u00f6nce de do\u011fu ve bat\u0131 O\u011fuzcalar\u0131 aras\u0131nda kayda de\u011fer bir ayr\u0131l\u0131k bulunmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bu iki O\u011fuz T\u00fcrk\u00e7e\u2019si yaz\u0131 dili olarak Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7e\u2019si ad\u0131 alt\u0131nda bir b\u00fct\u00fcn te\u015fkil ederler.<\/p>\n
Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7esinin Geli\u015fmesi
\nBat\u0131 T\u00fcrk\u00e7esinin yedi as\u0131rl\u0131k uzun hayat\u0131nda baz\u0131 merhaleler vard\u0131r. Bu merhaleler onun i\u00e7 ve d\u0131\u015f geli\u015fme seyri i\u00e7inde g\u00f6r\u00fclen \u00e7e\u015fitli safhalard\u0131r. Ger\u00e7ekten Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7e\u2019si uzun geli\u015fme seyri i\u00e7inde bug\u00fcne kadar i\u00e7 ve d\u0131\u015f yap\u0131s\u0131 bak\u0131m\u0131ndan muhtelif geli\u015fmeler ve de\u011fi\u015fiklikler g\u00f6stermi\u015ftir. \u0130\u00e7 yap\u0131 bak\u0131m\u0131ndan g\u00f6sterdi\u011fi de\u011fi\u015fiklikler, T\u00fcrk\u00e7e k\u00f6k ve eklerde g\u00f6r\u00fclen baz\u0131 ses ve \u015fekil de\u011fi\u015fiklikleri olup, do\u011frudan do\u011fruya T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin tabi\u00ee geli\u015fmesi ile ilgilidir. D\u0131\u015f yap\u0131 bak\u0131m\u0131ndan Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7e\u2019sinde g\u00f6r\u00fclen \u00e7e\u015fitli safhalar ise, T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin b\u00fcnyesi ile ilgili olmay\u0131p, onun, i\u00e7ine kar\u0131\u015fan yabanc\u0131 unsurlara g\u00f6re ald\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fik g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015flerden ibarettir.
\nDemek ki Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7e\u2019sinde T\u00fcrk\u00e7e\u2019den ba\u015fka bir de yabanc\u0131 unsurlar vard\u0131r. Bu unsurlar \u00e7e\u015fitli Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a kelime ve terkiplerdir. T\u00fcrklerin \u0130slam k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u00e7er\u00e7evesine girmeleri dolay\u0131s\u0131yla T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye sokulan Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a unsurlar, T\u00fcrk\u00e7e\u2019yi Eski T\u00fcrk\u00e7eden sonra, yeni yaz\u0131 dilleri devresinde istil\u00e2ya ba\u015flam\u0131\u015f, bu istil\u00e2 bilhassa Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7e\u2019sinde korkun\u00e7 bir geli\u015fme g\u00f6stererek bir ka\u00e7 as\u0131r i\u00e7inde T\u00fcrk\u00e7e\u2019yi \u00e2deta tan\u0131nmaz bir h\u00e2le getirmi\u015ftir.<\/p>\n
Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a unsurlar\u0131n Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7e\u2019si i\u00e7indeki durumu yedi as\u0131r boyunca hep ayni olmam\u0131\u015f ve \u00e7e\u015fitli safhalar g\u00f6stermi\u015ftir. Bu sebeple Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7e\u2019si i\u00e7inde hem T\u00fcrk\u00e7e bak\u0131m\u0131ndan, hem de yabanc\u0131 unsurlar bak\u0131m\u0131ndan birbirinden farkl\u0131 bir ka\u00e7 devre var demektir.
\n\u0130\u015fte 13. as\u0131rdan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar Bat\u0131 T\u00fcrklerinin yaz\u0131 dili ola gelmi\u015f bulunan Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7e\u2019si i\u00e7 ve d\u0131\u015f geli\u015fme ve de\u011fi\u015fiklikler bak\u0131m\u0131ndan \u015fu \u00fc\u00e7 devreye ayr\u0131l\u0131r:
\n1. Eski Anadolu T\u00fcrk\u00e7e\u2019si
\n2. Osmanl\u0131ca
\n3. T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7e\u2019si<\/p>\n
Eski Anadolu T\u00fcrk\u00e7esi
\nEski Anadolu T\u00fcrk\u00e7e\u2019si 13, 14 ve 15. as\u0131rlardaki T\u00fcrk\u00e7e\u2019dir. Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7esinin ilk devrini te\u015fkil eden bu Eski Anadolu T\u00fcrk\u00e7e\u2019si bilhassa T\u00fcrk\u00e7e bak\u0131m\u0131ndan kendisinden sonraki iki devreden \u00e7ok farkl\u0131d\u0131r. Bu devreye Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7esinin bir olu\u015f, bir kurulu\u015f devresi olarak bakmak yerinde olur. Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7esini Eski T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye ba\u011flayan bir\u00e7ok ba\u011flar bu devrede hen\u00fcz kendisini iyice hissettirmektedir. Bu devreden sonraki T\u00fcrk\u00e7e\u2019de g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bir\u00e7ok yeni \u015fekiller bu devrede hen\u00fcz Eski T\u00fcrk\u00e7edeki eski \u015fekillerinin izlerini ta\u015f\u0131maktad\u0131rlar.<\/p>\n
Eski Anadolu T\u00fcrk\u00e7e\u2019si bir taraftan b\u00f6ylece Eski T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin izlerini ta\u015f\u0131rken di\u011fer taraftan k\u00f6klerde ve eklerde baz\u0131 ses ve \u015fekil ayr\u0131l\u0131klar\u0131 g\u00f6stermek suretiyle Osmanl\u0131ca ve T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7e\u2019sinden biraz farkl\u0131 bir durum arzeder. \u00d6yle ki Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7e\u2019si i\u00e7inde T\u00fcrk\u00e7e bak\u0131m\u0131ndan mevcut ba\u015fl\u0131ca de\u011fi\u015fiklikler bu devre ile bundan sonraki iki devre aras\u0131ndaki de\u011fi\u015fikliklerdir. Yani Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7esini yaln\u0131z T\u00fcrk\u00e7e bak\u0131m\u0131ndan devrelere ay\u0131r\u0131rsak Eski Anadolu T\u00fcrk\u00e7e\u2019si ve Osmanl\u0131ca \u2013 T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7e\u2019si diye ikiye ay\u0131rmam\u0131z icap eder. Osmanl\u0131ca ile T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7e\u2019si aras\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e bak\u0131m\u0131ndan, Eski Anadolu T\u00fcrk\u00e7e\u2019sinden Osmanl\u0131can\u0131n ilk devirlerine ta\u015fan bir ka\u00e7 \u015fekil d\u0131\u015f\u0131nda, bariz bir ayr\u0131l\u0131k yoktur.
\nEski Anadolu T\u00fcrk\u00e7e\u2019si yabanc\u0131 unsurlar bak\u0131m\u0131ndan denilebilir ki Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7esinin en temiz devridir. Bu devirde T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a unsurlar girme\u011fe ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Fakat bu unsurlar kesifli\u011fini yava\u015f yava\u015f artt\u0131rm\u0131\u015f ve ancak devrenin sonlar\u0131nda geni\u015f bir istil\u00e2 ba\u015flang\u0131c\u0131 h\u00e2lini alarak Osmanl\u0131can\u0131n do\u011fu\u015funu haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. Eski Anadolu metinlerinde g\u00f6r\u00fclen Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a kelimeler hen\u00fcz \u00e7ok fazla olmad\u0131\u011f\u0131 gibi devrenin sonlar\u0131na do\u011fru artan terkipler de hen\u00fcz a\u00e7\u0131k ve basit bir durumdad\u0131r. Yabanc\u0131 unsurlar bak\u0131m\u0131ndan bu devirde manzum ve mensur metinler aras\u0131nda da olduk\u00e7a fark vard\u0131r.
\nGittik\u00e7e artan yabanc\u0131 kelime ve terkipler daha \u00e7ok naz\u0131m dilinde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Nesir dili ise \u00e7ok temiz ve duru bir T\u00fcrk\u00e7e olarak devrenin sonunda bile Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a kelimeler ve bilhassa terkiplerden m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu kadar uzak kalm\u0131\u015ft\u0131r. 15. asr\u0131n ortalar\u0131na do\u011fru ikinci Murat devrinde geni\u015f bir k\u00fclt\u00fcr hamlesinin ifadesi olarak meydana getirilen telif ve terc\u00fcme pek \u00e7ok T\u00fcrk\u00e7e eserin dili bunu a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6stermektedir. Naz\u0131m dilinde ise, \u015fiirin Fars taklit\u00e7ili\u011fi \u00fczerine kurulmas\u0131 ve vezin, \u015fekil zaruretleri y\u00fcz\u00fcnden duruluk \u00e7ok muhafaza edilememi\u015f ve T\u00fcrk\u00e7e\u2019deki geli\u015fmeler bak\u0131m\u0131ndan devre daha bitmeden, 15. as\u0131rda, basit de olsa terkipler ve yabanc\u0131 kelimeler adam ak\u0131ll\u0131 \u00e7o\u011falm\u0131\u015f ve T\u00fcrk\u00e7e\u2019yi sarm\u0131\u015ft\u0131r. Bu y\u00fczden asr\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131 Osmanl\u0131can\u0131n temelini atan, onun ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 te\u015fkil eden bir devir olmu\u015f, Eski Anadolu T\u00fcrk\u00e7e\u2019si T\u00fcrk\u00e7e hususiyetleri bak\u0131m\u0131ndan devrini ancak Osmanl\u0131can\u0131n ba\u015flar\u0131nda tamamlam\u0131\u015ft\u0131r.
\nEski Anadolu T\u00fcrk\u00e7esinin c\u00fcmle yap\u0131s\u0131 ise T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin ba\u015flang\u0131\u00e7tan bug\u00fcne kadar hep ayni kalan normal c\u00fcmle yap\u0131s\u0131 d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmam\u0131\u015ft\u0131r. Gerek nesirde, gerek \u015fiirde T\u00fcrk c\u00fcmlesi bu devirde normal, sade, anla\u015f\u0131lan, unsurlar\u0131 yerli yerinde ve do\u011fru c\u00fcmle olarak kalm\u0131\u015f, terc\u00fcme sadakati y\u00fcz\u00fcnden nadir olarak k\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yerler d\u0131\u015f\u0131nda, umumiyetle sa\u011flam yap\u0131s\u0131n\u0131 muhafaza ederek Osmanl\u0131ca devrine girmi\u015ftir.<\/p>\n
Osmanl\u0131ca
\nOsmanl\u0131ca Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7esinin ikinci devri olup 15. asr\u0131n sonlar\u0131ndan 20. asr\u0131n ba\u015flar\u0131na kadar devam etmi\u015f olan yaz\u0131 dilidir. D\u00f6rt as\u0131rdan fazla bir \u00f6mr\u00fc olan Osmanl\u0131ca, \u015f\u00fcphesiz hep ayni kalmam\u0131\u015f, ba\u015ftan ve sondan ge\u00e7i\u015f devirlerinde ve ortada, hudutlar\u0131 kesin olarak \u00e7izilemeyen birbirine ge\u00e7mi\u015f \u00e7e\u015fitli i\u00e7 merh\u00e2leleri olmu\u015ftur. Fakat i\u00e7 ve d\u0131\u015f bak\u0131m\u0131ndan esas vas\u0131flar\u0131 itibariyle Osmanl\u0131ca ismi alt\u0131nda bu ismin \u00e7ok iyi ifade etti\u011fi bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck g\u00f6sterir.
\nT\u00fcrk\u00e7e bak\u0131m\u0131ndan, Osmanl\u0131ca\u2019da a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 m\u00fchim hi\u00e7bir de\u011fi\u015fiklik olmam\u0131\u015f, Eski Anadolu T\u00fcrk\u00e7e\u2019sinden sonra g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin ba\u015fl\u0131ca \u015fekilleri hemen hemen hep ayni kalm\u0131\u015ft\u0131r. Yani gramer \u015fekilleri bak\u0131m\u0131ndan Osmanl\u0131ca ile T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7e\u2019si aras\u0131nda belirli bir ayr\u0131l\u0131k yoktur. Yukar\u0131da da s\u00f6yledi\u011fimiz gibi T\u00fcrk\u00e7e bak\u0131m\u0131ndan ancak bu son iki devre ile Eski Anadolu T\u00fcrk\u00e7e\u2019si aras\u0131nda belirli ayr\u0131l\u0131klar vard\u0131r.
\nOsmanl\u0131ca ile T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7e\u2019si aras\u0131nda \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck \u015fekil farklar\u0131na rastlansa bile bunlar zaman ayr\u0131l\u0131klar\u0131na dayanan basit de\u011fi\u015fikliklerden ba\u015fka bir \u015fey say\u0131lmamal\u0131d\u0131rlar. Eski Anadolu T\u00fcrk\u00e7e\u2019si, Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7esinin eski gramer \u015fekillerini, Osmanl\u0131ca ile T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7e\u2019si ise Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7esinin yeni gramer \u015fekillerini ihtiva eden devrelerdir. Yani, gramer \u015fekilleri bak\u0131m\u0131ndan Osmanl\u0131ca ile T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7e\u2019si aras\u0131nda bir devre fark\u0131 yoktur.
\nDevrelerin birbirine ge\u00e7i\u015fi keskin \u00e7izgilerle ayr\u0131lamayaca\u011f\u0131 i\u00e7in eski Anadolu T\u00fcrk\u00e7e\u2019si ile Osmanl\u0131ca aras\u0131nda da uzun bir ge\u00e7i\u015f safhas\u0131 olmu\u015ftur. Osmanl\u0131ca\u2019n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 te\u015fkil eden ve 15. asr\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131 ile 16. asr\u0131n ilk yar\u0131s\u0131n\u0131 i\u00e7ine alan devirde eski gramer \u015fekilleri, yerlerini hen\u00fcz tamam\u0131yla yeni \u015fekillere b\u0131rakm\u0131\u015f de\u011fillerdi.
\nBu eski \u015fekillerden baz\u0131lar\u0131 Osmanl\u0131ca\u2019n\u0131n i\u00e7inde daha sonralar\u0131 da kendisini muhafaza etmi\u015f, bunlardan kli\u015fele\u015fmi\u015f olarak T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7e\u2019sine ge\u00e7enler bile olmu\u015ftur. Baz\u0131 yeni \u015fekiller ise olu\u015funu ancak Osmanl\u0131ca i\u00e7inde tamamlam\u0131\u015f veya kullan\u0131\u015f sahas\u0131na bu devirde \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u015fte ge\u00e7i\u015f devrindeki normal geli\u015fmeler, ondan sonraki k\u00fc\u00e7\u00fck s\u0131z\u0131nt\u0131lar ve baz\u0131 yeni \u015fekillerin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda, Osmanl\u0131ca\u2019ya T\u00fcrk\u00e7e bak\u0131m\u0131ndan ba\u015f\u0131ndan sonuna kadar bir durgunluk h\u00e2kim olmu\u015f, 16. as\u0131rdan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar T\u00fcrk\u00e7e gramer \u015fekilleri bak\u0131m\u0131ndan belirli hi\u00e7bir geli\u015fme kaydetmemi\u015ftir.
\nOsmanl\u0131ca\u2019y\u0131 bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7e\u2019si i\u00e7inde bilhassa T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7e\u2019sinden ayr\u0131 bir devre h\u00e2linde tutan \u015fey onun d\u0131\u015f yap\u0131s\u0131d\u0131r. \u0130\u00e7 yap\u0131, yani T\u00fcrk\u00e7e bak\u0131m\u0131ndan yaln\u0131z Eski Anadolu T\u00fcrk\u00e7e\u2019sinden farkl\u0131 bulunan Osmanl\u0131ca, d\u0131\u015f yap\u0131, yani yabanc\u0131 unsurlar bak\u0131m\u0131ndan Eski Anadolu T\u00fcrk\u00e7e\u2019sinden de, T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7e\u2019sinden de \u00e7ok b\u00fcy\u00fck farklarla ayr\u0131lan bir devre manzaras\u0131 g\u00f6sterir. Bu devre T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin yabanc\u0131 unsurlar taraf\u0131ndan tam m\u00e2n\u00e2siyle istil\u00e2 edildi\u011fi, T\u00fcrk\u00e7e\u2019yi Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a unsurlar\u0131n son haddine kadar sard\u0131\u011f\u0131 devredir.
\nOsmanl\u0131ca devrinde T\u00fcrk\u00e7e\u2019yi saran bu Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a unsurlar, say\u0131s\u0131z Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a kelime ve terkipler olup esas itibariyle isim sahas\u0131 i\u00e7inde kalm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat bu sahada o kadar ileri gidilmi\u015ftir ki b\u00fct\u00fcn isim cinsinden kelimeler ve c\u00fcmle i\u00e7inde isim muamelesi g\u00f6ren b\u00fct\u00fcn kelime guruplar\u0131 Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a kelimelere ve terkiplere bo\u011fulmu\u015ftur. Bu m\u00fcthi\u015f istil\u00e2dan fiil k\u00f6kleri bile yakas\u0131n\u0131 kurtaramam\u0131\u015f, T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin basit fiil k\u00f6kleri yerine Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a kelimelerle T\u00fcrk\u00e7e yard\u0131mc\u0131 fiillerden yap\u0131lm\u0131\u015f birle\u015fik fiiller kullan\u0131larak T\u00fcrk\u00e7e, bug\u00fcn de ya\u015famakta olan say\u0131s\u0131z yabanc\u0131 k\u00f6kl\u00fc birle\u015fik fiil ile dolmu\u015ftur.
\nFiil d\u0131\u015f\u0131nda kalan isim cinsinden b\u00fct\u00fcn kelimeler ve isim muamelesi g\u00f6ren kelime guruplar\u0131 sahas\u0131n\u0131 b\u00f6ylece Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a kelimelere, s\u0131fat ve izafet terkiplerine kapt\u0131ran yaz\u0131 dilinde umumiyetle T\u00fcrk\u00e7e olarak isim ve fiil \u00e7ekimi ile c\u00fcmle yap\u0131s\u0131 kalm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat c\u00fcmle yap\u0131s\u0131 da, T\u00fcrk\u00e7e kalmakla beraber, a\u011f\u0131r darbeler yemekten kendisini kurtaramam\u0131\u015f, bir\u00e7ok defa esas b\u00fcnyesi y\u0131k\u0131larak bozuk bir kelime y\u0131\u011f\u0131n\u0131ndan ibaret olmu\u015ftur. H\u00fcl\u00e2sa, T\u00fcrk yaz\u0131 dili Osmanl\u0131ca devrinde esas yap\u0131s\u0131 T\u00fcrk\u00e7e olan fakat T\u00fcrk\u00e7e, Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a\u2019dan meydana gelen \u00fc\u00e7\u00fczl\u00fc, kar\u0131\u015f\u0131k ve son derece sun\u2019\u00ee bir dil manzaras\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n
Osmanl\u0131can\u0131n devreleri
\nYabanc\u0131 unsurlar\u0131n durumu bak\u0131m\u0131ndan Osmanl\u0131ca i\u00e7inde \u00fc\u00e7 devre vard\u0131r. Osmanl\u0131ca\u2019n\u0131n 15. asr\u0131n sonu ile 16. asr\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 i\u00e7ine alan ilk devresi Eski Anadolu T\u00fcrk\u00e7e\u2019sinde yaz\u0131 diline sokulma\u011fa ba\u015flayan Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a unsurlar\u0131n T\u00fcrk\u00e7e\u2019yi istil\u00e2 i\u015finin \u00e7ok s\u00fcr\u2019atlendi\u011fi devredir. Bu devre, Osmanl\u0131lar\u0131n \u0130stanbul\u2019a yerle\u015fmesinden sonra kurulan saray hayat\u0131 ile ba\u015flam\u0131\u015f, bu saray etraf\u0131nda geli\u015fen edebiyat ve k\u00fclt\u00fcr hayat\u0131n\u0131n Arap ve Fars k\u00fclt\u00fcr ve edebiyat\u0131n\u0131n n\u00fcfuzu alt\u0131na girmesi T\u00fcrk yaz\u0131 diline bamba\u015fka bir istikamet vermi\u015ftir.
\nBu devrede T\u00fcrk\u00e7e Eski Anadolu devresindeki durulu\u011funu kaybetmi\u015f, yabanc\u0131 unsurlar\u0131n kesafeti iyiden iyiye artm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat daha sonraki as\u0131rlara g\u00f6re hen\u00fcz nisb\u00ee bir sadelik g\u00f6ze \u00e7arpar gibidir. Yabanc\u0131 kelime ve terkiplerin say\u0131s\u0131 ve \u00e7e\u015fitleri \u00e7ok artmakla beraber terkip zincirleri hen\u00fcz son haddine varm\u0131\u015f de\u011fildir. Fakat iyice kar\u0131\u015f\u0131k dil yolunda \u00e7ok s\u00fcr\u2019atli bir gidi\u015f, \u00e7ok kesif bir haz\u0131rl\u0131k vard\u0131r. \u00d6yle ki devrenin sonu, yani 16. asr\u0131n sonlar\u0131 art\u0131k koyu Osmanl\u0131ca\u2019n\u0131n tam bir ba\u015flang\u0131c\u0131 h\u00e2line gelmi\u015ftir. B\u00f6ylelikle ilk devir sona ermi\u015f ve Osmanl\u0131ca\u2019n\u0131n yeni bir devri gelip \u00e7atm\u0131\u015ft\u0131r.
\nBu devre Osmanl\u0131ca\u2019n\u0131n ikinci devresi olup 16. asr\u0131n sonundan 19. asr\u0131n ortalar\u0131na kadar s\u00fcren devredir ki ba\u015fl\u0131ca 16. asr\u0131n sonu ile 17. ve 18. as\u0131rlar\u0131 i\u00e7ine al\u0131r. Bu devrede kar\u0131\u015f\u0131k dil, koyulu\u011funun son haddine varm\u0131\u015f, yap\u0131s\u0131 g\u00fc\u00e7 halle T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye benzeyen yaz\u0131 dilinde Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a unsurlar aras\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e unsurlar \u00e2deta g\u00f6r\u00fcnmez olmu\u015ftur. Osmanl\u0131ca b\u00f6ylece T\u00fcrk\u00e7elikten \u00e7\u0131km\u0131\u015f bir h\u00e2le geldikten sonra nihayet \u00fc\u00e7\u00fczl\u00fc sun\u2019\u00ee dilin en y\u00fcksek noktas\u0131ndan a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru d\u00f6nme\u011fe ba\u015flam\u0131\u015f ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc devresine girmi\u015ftir.
\nOsmanl\u0131ca\u2019n\u0131n ayni zamanda son devresi olan bu \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc devre, 19. asr\u0131n ortalar\u0131ndan ba\u015flay\u0131p 20. asr\u0131n ba\u015flar\u0131na kadar gelen, yani Tanzimattan 1908 me\u015frutiyetine kadar olan devri i\u00e7ine al\u0131r. Bu devrenin son \u00f6rnekleri 1908\u2019den sonra da Cumhuriyete kadar, s\u00fcr\u2019atle ortaya \u00e7\u0131kan yeni yaz\u0131 dilinin yan\u0131nda, gittik\u00e7e zay\u0131flayarak bir n\u0131\u00fcddet daha devam etmi\u015ftir. Bu \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc devre kar\u0131\u015f\u0131k dilin koyulu\u011funu yava\u015f yava\u015f kaybetti\u011fi devredir. Osmanl\u0131ca bu devirde zaman zaman \u00e7ok sun\u2019\u00ee bir koyuluk g\u00f6stermekle beraber umum\u00ee olarak bir \u00e7\u00f6z\u00fclme yoluna girmi\u015f durumdad\u0131r. Bu \u00e7\u00f6z\u00fclme nihayet 20. asr\u0131n ba\u015flar\u0131nda tamamlanarak Osmanl\u0131ca\u2019n\u0131n hayat\u0131 sona ermi\u015f ve T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7e\u2019sine ge\u00e7ilmi\u015ftir.
\nOsmanl\u0131ca\u2019n\u0131n bu son devrini eskisinden ay\u0131ran m\u00fchim bir fark da bat\u0131dan gelen yeni mefhumlar dolay\u0131s\u0131yla yeni yeni Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a kelime ve terkiplerin yaz\u0131 diline sokulmas\u0131 ve uydurulmas\u0131d\u0131r. Bu hususta bazen \u00e7ok sun\u2019\u00ee hareketler olmu\u015f, l\u00fcgat kitaplar\u0131na bakarak yaz\u0131 yazanlar bile \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Fakat umumiyetle terkipsiz T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye gidi\u015f temay\u00fclleri artm\u0131\u015ft\u0131r. Eski devirde de koyu Osmanl\u0131ca\u2019n\u0131n yan\u0131nda g\u00f6r\u00fclen olduk\u00e7a sade dil \u00f6rnekleri bu son devrede umum\u00ee yaz\u0131 dilinin yan\u0131 s\u0131ra say\u0131lar\u0131n\u0131 \u00e7ok artt\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r.
\nBu devrenin sonlar\u0131 ise T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin ayd\u0131nl\u0131\u011fa \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131k m\u00fcjdeleri ile doludur. \u00d6yle ki bu devir eserlerinin bir eli Osmanl\u0131ca\u2019da, bir eli T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7e\u2019sindedir. De\u011fi\u015fiklik bir neslin hayat\u0131 i\u00e7inde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131, daha do\u011frusu meyvelerini verdi\u011fi i\u00e7in, art\u0131k dili bazen Osmanl\u0131ca, bazen T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7e\u2019si, veya \u00f6nce Osmanl\u0131ca, sonra T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7e\u2019si olan \u015fah\u0131slar g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. H\u00fcl\u00e2sa Osmanl\u0131ca\u2019n\u0131n sonlar\u0131nda yaz\u0131 dili yabanc\u0131 unsurlar ve terkiplerden s\u00fcr\u2019atle temizlenmi\u015f, b\u00f6ylece 20. asr\u0131n ba\u015flar\u0131nda terkipli kar\u0131\u015f\u0131k dil tarihe kar\u0131\u015farak yerini T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7e\u2019sine b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Naz\u0131m dili, Nesir dili
\nOsmanl\u0131ca\u2019n\u0131n, kendi i\u00e7inde yukar\u0131da g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u015fekilde \u00fc\u00e7 devreye ayr\u0131lan uzun tarihi boyunca, naz\u0131m ve nesir sahas\u0131ndaki g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc birbirinden farkl\u0131 olmu\u015ftur. Bu fark, bir yabanc\u0131 unsurlar, bir de c\u00fcmle yap\u0131s\u0131 bak\u0131m\u0131ndan naz\u0131m ve nesir dili aras\u0131nda g\u00f6r\u00fclen ayr\u0131l\u0131kt\u0131r. \u015eiirin, bilhassa divan \u015fiirinin muhteva ve \u015fekil bak\u0131m\u0131ndan muayyen \u00d6l\u00e7\u00fclere ba\u011fl\u0131 bulunmas\u0131 naz\u0131m diline de tesir etmi\u015f ve Osmanl\u0131ca\u2019da umumiyetle tek bir \u00e7e\u015fit naz\u0131m dili olu\u015fmu\u015ftur.
\nBuna kar\u015f\u0131l\u0131k Osmanl\u0131ca i\u00e7inde ilmi ve didaktik eserlerde ayr\u0131 edebi eserlerde ayr\u0131 bir nesir dili kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. ilm\u00ee nesir dili bir dereceye kadar sade ve basit bir dil, edeb\u00ee nesir dili ise \u00e7ok a\u015f\u0131r\u0131 ve sun\u2019\u00ee bir \u015fekilde yabanc\u0131 unsurlarla dolu, secili ve kelime gurubu silsilelerinden \u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f bir dildi. Bu iki \u00e7e\u015fit nesir dili Osmanl\u0131ca\u2019da daima yan yana y\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015ft\u00fcr. Burada \u015fu noktay\u0131 belirtelim ki ad\u00ee nesirde edeb\u00ee nesre g\u00f6re bir sadelik ve basitlik vard\u0131, yoksa umum\u00ee olarak o da yabanc\u0131 unsurlarla dolu kar\u0131\u015f\u0131k bir dil, bir Osmanl\u0131ca idi. \u0130\u015fte umumiyetle bir \u00e7e\u015fit olan naz\u0131m dili ile iki \u00e7e\u015fit olan nesir dili yabanc\u0131 unsurlar ve c\u00fcmle yap\u0131s\u0131 bak\u0131m\u0131ndan Osmanl\u0131ca i\u00e7inde farkl\u0131 bir durumda bulunmu\u015flard\u0131r.
\nYabanc\u0131 unsurlar bak\u0131m\u0131ndan Osmanl\u0131ca\u2019n\u0131n ilk devresinde naz\u0131m ve nesir dili a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 birbirine yak\u0131nd\u0131r. yabanc\u0131 unsurlar her ikisinde de \u00e7o\u011falm\u0131\u015ft\u0131r. Daha \u00e7ok naz\u0131m dilinde g\u00f6r\u00fclen terkipler, eski basitli\u011fini muhafaza etmekle beraber bu devirde hen\u00fcz fazla zincirleme h\u00e2linde de\u011fildir. Umumiyetle nesir dili, naz\u0131m diline g\u00f6re daha sade bir durumdad\u0131r. Fakat naz\u0131m dili pek de\u011fi\u015fmedi\u011fi h\u00e2lde nesir dili gittik\u00e7e a\u011f\u0131rla\u015fmaktad\u0131r devrenin sonlar\u0131nda bu gidi\u015f h\u0131zlanm\u0131\u015f ve nesir dili naz\u0131m diline g\u00f6re \u00e7ok a\u011f\u0131r bir dil h\u00e2line gelmi\u015ftir.
\nOsmanl\u0131ca\u2019n\u0131n en koyu devri olan ikinci devrede ise bu koyuluk hem naz\u0131mda, hem nesirde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Fakat nesirde \u00e7ok a\u015f\u0131r\u0131 bir durumdad\u0131r. Naz\u0131m dili ise eskiye g\u00f6re o kadar a\u011f\u0131rla\u015fmam\u0131\u015f ve nesir dilinin yan\u0131nda olduk\u00e7a sade kalm\u0131\u015ft\u0131r. Naz\u0131m dilinde eski basit terkipler yerini \u00fc\u00e7\u00fczl\u00fc. d\u00f6rd\u00fczl\u00fc ve daha geni\u015f zincirleme terkiplere b\u0131rakm\u0131\u015f nesirde ise a\u011f\u0131rl\u0131k ve koyuluk i\u00e7inden \u00e7\u0131k\u0131lmaz bir h\u00e2le gelmi\u015f, bilhassa edeb\u00ee nesir T\u00fcrk\u00e7e olmaktan b\u00fcsb\u00fct\u00fcn \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc devrede ise naz\u0131m ve nesir dili birbirine yine yak\u0131nd\u0131r ve her ikisinde de nisb\u00ee bir sadeli\u011fe gidi\u015f vard\u0131r.
\nBu gidi\u015f devre boyunca nesirde daha s\u00fcratli olmu\u015f, naz\u0131mda ise, koyu Osmanl\u0131ca devrinde divan \u015fiirinde de tek t\u00fck olarak g\u00f6r\u00fclebilen sade \u00f6rnekler gittik\u00e7e artmakla beraber, bol yabanc\u0131 unsurlu ve terkipli dilden kurtulmak daha g\u00fc\u00e7 olmu\u015ftur Devre bittikten sonra sonra da Osmanl\u0131ca\u2019n\u0131n T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7e\u2019si i\u00e7ine ta\u015fmalar\u0131 daha \u00e7ok naz\u0131m dilinde olmu\u015f ve daha sonra tarih\u00ee hat\u0131ra olarak verilen tek t\u00fck Osmanl\u0131ca \u00f6rnekler de hep naz\u0131m sahas\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bu arada T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin yakas\u0131n\u0131 en ge\u00e7 b\u0131rakan eski dilin resm\u00ee muhaberede ve mevzuatta kullan\u0131lan k\u00f6hne nesir dili oldu\u011funu da unutmamak l\u00e2z\u0131md\u0131r. T\u00fcrk\u00e7e bug\u00fcn bile yakas\u0131n\u0131 bu k\u0131rtasiye dilinden tamam\u0131yla kurtaramam\u0131\u015ft\u0131r. Fakat bu, ad\u00ee nesrin her devirde a\u011f\u0131r olan \u00e7ok husus\u00ee bir koludur ve umum\u00ee nesir diline ayak uyduramamas\u0131n\u0131n fazla bir k\u0131ymeti yoktur.
\nOsmanl\u0131can\u0131n naz\u0131m ve nesir dili as\u0131l, yabanc\u0131 unsurlar bak\u0131m\u0131ndan de\u011fil, c\u00fcmle yap\u0131s\u0131 bak\u0131m\u0131ndan birbirinden \u00e7ok farkl\u0131 bir durumdad\u0131r. Divan \u015fiirinde m\u00e2n\u00e2n\u0131n bir beyitte tamamlanmas\u0131, bir beyit d\u0131\u015f\u0131na ta\u015fmamas\u0131 kaidesi T\u00fcrk c\u00fcmlesinin yap\u0131s\u0131 i\u00e7in \u00e7ok hay\u0131rl\u0131 olmu\u015ftur. Zira m\u00e2n\u00e2n\u0131n bir beyitle tamamlanmas\u0131 demek, bir beytin hi\u00e7 de\u011filse bir c\u00fcmle olmas\u0131, bir c\u00fcmlenin en \u00e7ok bir beyit uzunlu\u011funda bulunmas\u0131 demektir. Ger\u00e7ekten divan \u015fiirinde her beyit en \u00e7ok bir c\u00fcmleden, bir\u00e7ok defa da birden fazla c\u00fcmleden m\u00fcte\u015fekkil olmu\u015ftur. Bu suretle Osmanl\u0131 \u015fiirinde c\u00fcmleler daima k\u0131sa, unsurlar\u0131 sade ve yerli yerinde T\u00fcrk c\u00fcmleleri olarak kalm\u0131\u015f, naz\u0131m dilinde T\u00fcrk\u00e7e c\u00fcmle yap\u0131s\u0131 T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin b\u00fct\u00fcn tarihi boyunca hi\u00e7 de\u011fi\u015fmemi\u015f bulunan normal karakterlerini muhafaza etmi\u015ftir.
\nOsmanl\u0131ca\u2019n\u0131n b\u00fct\u00fcn tarihi boyunca \u015fiirde T\u00fcrk c\u00fcmlesi kar\u015f\u0131m\u0131za daima sa\u011flam olarak \u00e7\u0131kar. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k Osmanl\u0131 nesrinde T\u00fcrk c\u00fcmlesi tam bir peri\u015fanl\u0131k i\u00e7indedir. Bu bak\u0131mdan naz\u0131m dilinin daima T\u00fcrk\u00e7e kalabilmi\u015f olmas\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k nesir dili \u00e7ok az T\u00fcrk\u00e7e olabilmi\u015ftir \u00c7\u00fcnk\u00fc nesirde \u015fiirdeki gibi belirli bir \u00f6l\u00e7\u00fcye s\u0131\u011fmak mecburiyeti yoktur. Nesir, c\u00fcmle unsurlar\u0131n\u0131n tam bir serbestli\u011fe kavu\u015ftu\u011fu sahad\u0131r. C\u00fcmlenin bir b\u00fct\u00fcn te\u015fkil eden yap\u0131s\u0131n\u0131 bozmadan o unsurlar\u0131 istenildi\u011fi kadar geni\u015fletmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u0130\u015fte c\u00fcmle unsurlar\u0131n\u0131n nesir dilindeki bu serbestli\u011fi Osmanl\u0131ca\u2019da tam bir ba\u015f\u0131bo\u015fluk h\u00e2line gelmi\u015ftir.
\nYani, nesir dilindeki serbestlik istismar edilerek, bilhassa gerundium ve edat guruplar\u0131nda olmak \u00fczere, c\u00fcmle unsurlar\u0131n\u0131n \u00e7er\u00e7evesi de, say\u0131s\u0131 da geli\u015fig\u00fczel bir \u015fekilde geni\u015fletilmi\u015f, bu y\u00fczden uzun uzun c\u00fcmleler i\u00e7inde c\u00fcmle unsurlar\u0131, aralar\u0131nda \u00e7ok defa yanl\u0131\u015f ba\u011flar kurulmu\u015f olarak bir araya getirilmi\u015ftir. Bu suretle T\u00fcrk c\u00fcmlesinin sa\u011flam yap\u0131s\u0131 Osmanl\u0131 nesrinde umumiyetle bozulmu\u015f ve c\u00fcmleler \u00e7ok defa b\u00fcy\u00fck bir kelime y\u0131\u011f\u0131n\u0131ndan ibaret kalm\u0131\u015ft\u0131r. C\u00fcmle unsurlar\u0131 geni\u015fledik\u00e7e, c\u00fcmle uzad\u0131k\u00e7a h\u00e2kim olmak g\u00fc\u00e7le\u015fir, C\u00fcmle b\u00fcy\u00fcy\u00fcnce h\u00e2kimiyeti elden ka\u00e7\u0131rmamak i\u00e7in dili iyi bilmek, onun kaidelerini iyice hazmetmi\u015f olmak, onun yap\u0131s\u0131n\u0131 te\u015fkil eden \u00f6rg\u00fc kar\u015f\u0131s\u0131nda tam bir hassasiyete sahip bulunmak l\u00e2z\u0131md\u0131r. \u00dc\u00e7 dilli bir dil olan Osmanl\u0131ca\u2019da ise yaz\u0131c\u0131lar maalesef T\u00fcrk\u00e7e\u2019yi incitmeyecek bir nesir diline sahip olamam\u0131\u015flard\u0131r.
\nBunda Osmanl\u0131ca\u2019n\u0131n kar\u0131\u015f\u0131k dil olmas\u0131n\u0131n \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir rol\u00fc vard\u0131r. Bu kar\u0131\u015f\u0131k dilin \u00f6\u011fretimi s\u0131ras\u0131nda esas emek ve dikkat daima Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a \u00fczerinde toplanarak T\u00fcrk\u00e7e ihmal edildi\u011fi gibi, yaz\u0131 yazarken de Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a terkipler yapmak hevesi T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye itina etme\u011fe vakit b\u0131rakmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu hususla, T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye \u00e7evrilirken c\u00fcmle unsurlar\u0131 T\u00fcrk c\u00fcmlesine uygun bir s\u0131raya konmadan yerli yerinde b\u0131rak\u0131lan Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a\u2019dan yap\u0131lm\u0131\u015f terc\u00fcmelerin de \u00e7ok tesiri oldu\u011funu unutmamak l\u00e2z\u0131md\u0131r. H\u00fcl\u00e2sa, Osmanl\u0131ca\u2019n\u0131n nesir sahas\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e, b\u00fcnyesine ayk\u0131r\u0131 bir yap\u0131ya sahip c\u00fcmlelerle bozuk d\u00fczen bir yaz\u0131 dili manzaras\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir. Bu bozuk d\u00fczenli\u011fi en \u00e7ok Osmanl\u0131ca\u2019n\u0131n ikinci devresinde g\u00f6r\u00fcyoruz. ilk devrede terc\u00fcme tesiri \u00e7ok hissedilmekle beraber Eski Anadolu T\u00fcrk\u00e7e\u2019sinden devral\u0131nan nesir dilinde c\u00fcmle yap\u0131s\u0131 olduk\u00e7a sa\u011flamd\u0131r. Fakat ikinci devrede bu yap\u0131n\u0131n T\u00fcrk\u00e7e olan taraf\u0131 kalmam\u0131\u015ft\u0131r denilebilir.
\nC\u00fcmle yap\u0131s\u0131ndaki bozuklu\u011fun nisbeti ise yabanc\u0131 unsurlar\u0131n derecesi ile c\u00fcmle uzunlu\u011funa g\u00f6re de\u011fi\u015fik olmu\u015ftur. Yabanc\u0131 unsurlar\u0131 fazla ve c\u00fcmleleri uzun olan yaz\u0131larda bozukluk \u00e7ok olmu\u015f, olduk\u00e7a sade ve k\u0131sa c\u00fcmleli olan yaz\u0131larda ise daha az olmu\u015ftur, Osmanl\u0131ca\u2019n\u0131n son devrine gelince, bu devrede nesir dilinin k\u0131sa zamanda T\u00fcrk\u00e7e c\u00fcmle yap\u0131s\u0131na kavu\u015ftu\u011funu g\u00f6rmekteyiz. Tanzimatla beraber nesirde art\u0131k T\u00fcrk c\u00fcmlesi sa\u011flam bir yap\u0131ya sahip olmu\u015ftur.
\nBu devir c\u00fcmleleri, eskisi kadar olmamakla beraber, yine bir hayli uzun olmu\u015flar, fakat yap\u0131lan T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye ayk\u0131r\u0131 d\u00fc\u015fmemi\u015ftir, Arada s\u0131rada bozuk c\u00fcmlelere rastlanmakla beraber umum\u00ee olarak nesir dilinde c\u00fcmle yap\u0131s\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir sel\u00e2metle \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu devrede naz\u0131m dilinde ise c\u00fcmleler eskisinden daha fazla uzun olmak yoluna girmi\u015flerdir.
\nYeni edebiyatla beraber m\u00e2n\u00e2n\u0131n bir beyitte tamamlanmas\u0131 mecburiyeti ortadan kalk\u0131nca bir c\u00fcmle icab\u0131nda bir ka\u00e7 m\u0131sra i\u00e7ine yay\u0131lm\u0131\u015f, b\u00f6ylece bilhassa devrenin sonlar\u0131na do\u011fru uzun naz\u0131m c\u00fcmleleri ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. b\u00f6ylece c\u00fcmlelerde nadir olarak bazen yap\u0131 sakatl\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fclmekle beraber, Osmanl\u0131ca\u2019n\u0131n bu son devresinde de, c\u00fcmleler biraz uzad\u0131\u011f\u0131 h\u00e2lde umum\u00ee olarak naz\u0131m dilinin c\u00fcmle yap\u0131s\u0131 her zamanki gibi sa\u011flam kalm\u0131\u015f b\u00f6ylece Osmanl\u0131ca\u2019n\u0131n \u00f6mr\u00fc tamamland\u0131\u011f\u0131 zaman T\u00fcrk c\u00fcmlesi hem naz\u0131m dilinde, hem nesir dilinde T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7e\u2019sine sa\u011flam bir yap\u0131 ile girmi\u015ftir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Eski T\u00fcrk\u00e7e T\u00fcrk yaz\u0131 dilinin ele ge\u00e7en ilk \u00f6rnekleri Orhun \u00c2bidelerinin metinleridir. Fakat bu metinler \u015f\u00fcphesiz T\u00fcrk yaz\u0131 dilinin ilk \u00f6rnekleri de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Orhun \u00c2bidelerindeki dil yeni te\u015fekk\u00fcl etmi\u015f bir yaz\u0131 dili olarak de\u011fil, \u00e7ok i\u015flenmi\u015f bir yaz\u0131 dili olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bu bak\u0131mdan, T\u00fcrk yaz\u0131 dilinin ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 ele ge\u00e7en bu ilk metinlerden \u00e7ok daha …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1403,1405],"tags":[9846,9845,9842,9844,9843,1700,9848,9847,9841],"class_list":["post-4502","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-odevler","category-turkce-odevleri","tag-azeri-turkcesi","tag-bati-turkcesi","tag-eski-turkce","tag-kuzey-dogu-turkcesi","tag-mogolca","tag-orta-asya","tag-osmanlica","tag-osmanliturkcesi","tag-turkcenin-tarihi-gelisimi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4502","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4502"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4502\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4502"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4502"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4502"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}