Faaliyetleri i\u00e7in gerekli enerjiyi yerin i\u00e7inden alan g\u00fc\u00e7lerdir. \u0130\u00e7 g\u00fc\u00e7lerin olu\u015fturdu\u011fu yer\u015fekilleri d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7ler taraf\u0131ndan a\u015f\u0131nd\u0131r\u0131l\u0131r. \u0130\u00e7 g\u00fc\u00e7lerin olu\u015fturdu\u011fu hareketlerin b\u00fct\u00fcn\u00fcne tektonik hareket denir. Bunlar;
\n 1. Orojenez
\n 2. Epirojenez
\n 3. Volkanizma
\n 4. Depremler\u2019dir. <\/p>\n
UYARI : \u0130\u00e7 kuvvetler gerekli olan enerjiyi mantodan al\u0131r. Deniz taban\u0131 yay\u0131lmalar\u0131, k\u0131ta kaymalar\u0131, k\u0131ta yaylanmalar\u0131, da\u011f olu\u015fumu ve tektonik depremler mantodaki hareketlerden kaynaklan\u0131r.<\/p>\n
Orojenez (Da\u011f Olu\u015fumu)<\/p>\n
Jeosenklinallerde biriken tortul tabakalar\u0131n k\u0131vr\u0131lma ve k\u0131r\u0131lma hareketleriyle y\u00fckselmesi olay\u0131na da\u011f olu\u015fumu ya da orojenez denir. K\u0131vr\u0131m hareketleri s\u0131ras\u0131nda y\u00fckselen b\u00f6l\u00fcmlere antiklinal, \u00e7\u00f6ken b\u00f6l\u00fcmlere ise senklinal ad\u0131 verilir. Antiklinaller k\u0131vr\u0131m da\u011flar\u0131n\u0131, senklinaller ise \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fc alanlar\u0131n\u0131 olu\u015fturur.<\/p>\n
Jeosenklinal : Akarsular, r\u00fczgarlar ve buzullar, a\u015f\u0131nd\u0131r\u0131p, ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 maddeleri deniz ya da okyanus tabanlar\u0131nda biriktirirler. Tortullanman\u0131n g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc bu geni\u015f alanlara jeosenklinal denir.<\/p>\n
Fay<\/p>\n
Yerkabu\u011fu hareketleri s\u0131ras\u0131nda \u015fiddetli yan bas\u0131n\u00e7 ve gerilme kuvvetleriyle bloklar\u0131n birbirine g\u00f6re yer de\u011fi\u015ftirmesine fay denir.
\n Fay elemanlar\u0131 \u015funlard\u0131r:<\/p>\n
Y\u00fckselen Blok : K\u0131r\u0131k boyunca birbirine g\u00f6re yer de\u011fi\u015ftiren bloklardan y\u00fckselen k\u0131sma denir.<\/p>\n
Al\u00e7alan Blok : K\u0131r\u0131k boyunca birbirine g\u00f6re yer de\u011fi\u015ftiren bloklardan al\u00e7alan k\u0131sma denir.<\/p>\n
Fay at\u0131m\u0131 : Y\u00fckselen ve al\u00e7alan blok aras\u0131nda beliren y\u00fckseklik fark\u0131na fay at\u0131m\u0131 denir.<\/p>\n
Fay a\u00e7\u0131s\u0131 : Dikey d\u00fczlem ile fay d\u00fczlemin yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131ya fay a\u00e7\u0131s\u0131 denir.<\/p>\n
Fay aynas\u0131 : Fay olu\u015fumu s\u0131ras\u0131nda y\u00fckselen ve al\u00e7alan blok aras\u0131ndaki y\u00fczey kayma ve s\u00fcrt\u00fcnme nedeniyle \u00e7izilir., cilalan\u0131r. Parlak g\u00f6r\u00fcnen bu y\u00fczeye fay aynas\u0131 denir.<\/p>\n
Faylar boyunca y\u00fcksekte kalan yerkabu\u011fu par\u00e7alar\u0131na horst ad\u0131 verilir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k faylar boyunca \u00e7\u00f6ken k\u0131s\u0131mlara graben denir. Horstlar k\u0131r\u0131k da\u011flar\u0131n\u0131, grabenler ise \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fc hendeklerini olu\u015fturur.<\/p>\n
T\u00fcrkiye\u2019de Orojenez<\/p>\n
T\u00fcrkiye\u2019deki da\u011flar Avrupa ile Afrika k\u0131talar\u0131 aras\u0131ndaki Tetis jeosenklinalinde bulunan tortul tabakalar\u0131n orojenik hareketi sonucunda olu\u015fmu\u015ftur. Kuzey Anadolu ve Toros Da\u011flar\u0131 Alp Orojenezi\u2019nin T\u00fcrkiye\u2019deki kuzey ve g\u00fcney kanad\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r. Ege b\u00f6lgesi\u2019ndeki horst ve grabenler de ayn\u0131 sistemin i\u00e7inde yer almaktad\u0131r.<\/p>\n
Epirojenez <\/p>\n
Karalar\u0131n toptan al\u00e7almas\u0131 ya da y\u00fckselmesi olay\u0131na epirojenez denir. Bu hareketler s\u0131ras\u0131nda yery\u00fcz\u00fcnde geni\u015f kubbele\u015fmeler ile yayvan b\u00fcy\u00fck \u00e7ukurla\u015fmalar olur. Orojenik hareketlerin tersine epirojenik hareketlerde tabakalar\u0131n duru\u015funda bozulma s\u00f6z konusu de\u011fildir. Dikey y\u00f6nl\u00fc hareketler s\u0131ras\u0131ndaki y\u00fckselmelerle jeoantiklinaller, \u00e7ukurla\u015fmalar s\u0131ras\u0131nda ise okyanus \u00e7anaklar\u0131, yani jeosenklinaller olu\u015fur.<\/p>\n
UYARI : III. Zaman sonlar\u0131, IV. Zaman\u0131n ba\u015flar\u0131nda Anadolu\u2019nun epirojenik olarak y\u00fckselmesi ortalama y\u00fckseltiyi art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bu nedenle Anadolu\u2019da y\u00fcksek d\u00fczl\u00fckler geni\u015f yer kaplar.<\/p>\n
Transgresyon \u2013 Regrasyon<\/p>\n
Epirojenik hareketlere ba\u011fl\u0131 olarak her devirde kara ve deniz seviyeleri de\u011fi\u015fmi\u015ftir. \u0130klim de\u011fi\u015fiklikleri ya da tektonik hareketler nedeniyle denizin karalara do\u011fru ilerlemesine transgresyon (deniz ilerlemesi) , denizin \u00e7ekilmesine regresyon (deniz gerilemesi) denir.<\/p>\n
Volkanizma<\/p>\n
Yerin derinliklerinde bulunan magman\u0131n patlama ve p\u00fcsk\u00fcrme bi\u00e7iminde yery\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kmas\u0131na volkanizma denir. Volkanik hareketler s\u0131ras\u0131nda \u00e7\u0131kan maddeler bir baca etraf\u0131nda y\u0131\u011f\u0131larak y\u00fckselir ve volkanlar (yanarda\u011flar) olu\u015fur.<\/p>\n
Volkan Bacas\u0131 : Ma\u011fman\u0131n yery\u00fcz\u00fcne ula\u015f\u0131ncaya kadar ge\u00e7ti\u011fi yola volkan bacas\u0131 denir.<\/p>\n
Volkan Konisi : Lav, k\u00fcl, volkan bombas\u0131 gibi volkanik maddelerin \u00fcst \u00fcste y\u0131\u011f\u0131lmas\u0131 ile olu\u015fan koni bi\u00e7imli y\u00fckseltiye volkan konisi, koni \u00fczerinde olu\u015fan \u00e7ukurlu\u011fa krater denir.<\/p>\n
Volkanlardan \u00c7\u0131kan Maddeler<\/p>\n
Volkanlardan \u00e7\u0131kan maddeler de\u011fi\u015fik isimler al\u0131r :<\/p>\n
\u2022 Lav
\n \u2022 Volkan Bombas\u0131
\n \u2022 Volkan K\u00fcl\u00fc
\n \u2022 Volkanik Gazlar <\/p>\n
Lav<\/p>\n
Volkanlardan \u00e7\u0131karak yery\u00fcz\u00fcne kadar ula\u015fan eriyik haldeki malzemeye lav denir. Lav\u0131n i\u00e7erisindeki S\u0130O2 (Silisyum dioksit) oran\u0131 lav\u0131n tipini ve volkanizman\u0131n karakterini belirler.<\/p>\n
Asit Lav : S\u0130O2 % 66 ise asit lavlar olu\u015fur. Fazla ak\u0131c\u0131 de\u011fillerdir.<\/p>\n
Orta Tip Lav : S\u0130O2 oran\u0131 % 33 – % 66 ise lav orta tiptir. Bu tip lavlar\u0131n \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 volkanlarda volkanik k\u00fcl miktar\u0131 azd\u0131r.<\/p>\n
Bazik Lav : S\u0130O2 oran\u0131 < % 33 ise lav bazik karakterli ve ak\u0131c\u0131d\u0131r. Patlamas\u0131z, sakin bir p\u00fcsk\u00fcrme olu\u015fur. \n\n Volkan Bombas\u0131 : Volkan bacas\u0131ndan at\u0131lan lav par\u00e7alar\u0131n\u0131n havada d\u00f6nerek so\u011fumas\u0131 ile olu\u015fur.\n\n Volkan K\u00fcl\u00fc : Gaz p\u00fcsk\u00fcrmeleri s\u0131ras\u0131nda olu\u015fan, bas\u0131n\u00e7l\u0131 volkan bacas\u0131ndan \u00e7\u0131kan k\u00fc\u00e7\u00fck taneli malzemeye k\u00fcl denir.\n Volkanik k\u00fcllerin bir alanda birikmesiyle volkanik t\u00fcfler olu\u015fur.\n\n Volkanik Gazlar : Volkanizma s\u0131ras\u0131nda subuhar\u0131, karbon dioksit, k\u00fck\u00fcrt gibi gazlar magmadan h\u0131zla ayr\u0131\u015farak yery\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kar. B\u00fcy\u00fck volkanik bulutlar\u0131n olu\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flar.\n\n P\u00fcsk\u00fcrme \u015eekilleri \n\n Volkanik hareketlerin en yo\u011fun oldu\u011fu yerler, yerkabu\u011funun zay\u0131f oldu\u011fu noktalar, \u00e7atlaklar ve yar\u0131klard\u0131r. \n Magman\u0131n yery\u00fcz\u00fcne ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 yere g\u00f6re adland\u0131r\u0131lan, merkezi \u00e7izgisel ve alansal olarak \u00fc\u00e7 de\u011fi\u015fik p\u00fcsk\u00fcrme \u015fekli vard\u0131r :\n\n Merkezi P\u00fcsk\u00fcrme : Magma yery\u00fcz\u00fcne bir noktadan \u00e7\u0131k\u0131yorsa, buna merkezi p\u00fcsk\u00fcrme denir. \n\n \u00c7izgisel P\u00fcsk\u00fcrme : Magma yery\u00fcz\u00fcne bir yar\u0131k boyunca \u00e7\u0131k\u0131yorsa, buna \u00e7izgisel p\u00fcsk\u00fcrme denir.\n\n Alansal P\u00fcsk\u00fcrme : Magma yery\u00fcz\u00fcne yayg\u0131n bir alandan \u00e7\u0131k\u0131yorsa, buna alansal p\u00fcsk\u00fcrme denir.\n\n Volkan (Yanarda\u011f) Bi\u00e7imleri\n\n Volkanlar\u0131n yap\u0131s\u0131 ve bi\u00e7imleri yery\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kan magman\u0131n bile\u015fimine, miktar\u0131na ve \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 yere g\u00f6re de\u011fi\u015fir.\n\n Tabla Bi\u00e7imindeki Volkanlar : Ak\u0131c\u0131 lavlar\u0131n geni\u015f alanlara yay\u0131lmalar\u0131 sonucunda olu\u015fur. \u00d6rne\u011fin Hindistan\u2019daki Dekkan Platosu\n\n Kalkan Bi\u00e7imindeki Volkanlar : Ak\u0131c\u0131 lavlar\u0131n bir bacadan \u00e7\u0131karak birikmesi sonucunda olu\u015fan, geni\u015f alanl\u0131 ve kubbemsi bir g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fe sahip volkanlard\u0131r.\n \u00d6rne\u011fin : G\u00fcneydo\u011fu Anadolu\u2019daki Karacada\u011f Volkan\u0131\n\n Koni Bi\u00e7imindeki Volkanlar : Magmadan de\u011fi\u015fik d\u00f6nemlerde y\u00fckselen, farkl\u0131 karakterdeki malzemenin birikmesi ile olu\u015fur. Bu volkanlar\u0131n kesitinde, farkl\u0131 karakterdeki malzeme katmanlar\u0131 ardarda g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in tabakal\u0131 volkanlar da denir.\n \u00d6rne\u011fin \u00fclkemizdeki Erciyes, Nemrut, Hasan ve A\u011fr\u0131 volkanlar\u0131 koni bi\u00e7imli volkanlard\u0131r.\n\n T\u00fcf Konileri : Volkanlardan \u00e7\u0131kan k\u00fcllerin ve di\u011fer k\u0131r\u0131nt\u0131l\u0131 maddelerin birikmesi ile olu\u015fan konilere denir.\n \u00d6rne\u011fin \u00fclkemizde Kula ve Karap\u0131nar \u00e7evresindeki koniler k\u00fcl konileridir.\n\n Volkanik Ku\u015faklar \n\n Yery\u00fcz\u00fcnde bilinen volkanlar\u0131n say\u0131s\u0131 binlere ula\u015fmas\u0131na kar\u015f\u0131n ancak 516 kadar\u0131 tarihi \u00e7a\u011flarda faaliyet g\u00f6stermi\u015f, bu nedenle aktif volkanlar olarak kabul edilmi\u015flerdir. Yerkabu\u011funu bloklar halinde b\u00f6len k\u0131r\u0131klar \u00fczerinde bulunan volkanlar, bir \u00e7izgi do\u011frultusunda s\u0131ralanmakta adeta ku\u015fak olu\u015fturmaktad\u0131r. \n\n D\u00fcnya\u2019daki Volkanlar \n\n D\u00fcnya \u00fczerindeki aktif volkanlar \u00fc\u00e7 ana b\u00f6lgede toplanm\u0131\u015ft\u0131r. Volkanlar\u0131n en yo\u011fun oldu\u011fu b\u00f6lge Pasifik Okyanusu\u2019nun kenarlar\u0131d\u0131r. Volkanlar\u0131n aktif oldu\u011fu ikinci b\u00f6lge Alp-Himalaya k\u0131vr\u0131m ku\u015fa\u011f\u0131, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6lge ise okyanus ortalar\u0131d\u0131r.\n\n Okyanus Ortalar\u0131 \n\n Yerkabu\u011funun \u00fcst b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc olu\u015fturan sial okyanus tabanlar\u0131nda daha incedir. Bu ince kabuk mantodaki y\u00fckselici hareketler nedeniyle y\u0131rt\u0131larak ayr\u0131l\u0131r. Ayr\u0131lma b\u00f6lgesi ad\u0131 verilen bu b\u00f6l\u00fcmden magma y\u00fckselir ve okyanus taban\u0131na yay\u0131l\u0131r. Bu durum okyanus ortalar\u0131nda aktif volkanlar\u0131n bulunmas\u0131n\u0131n nedenidir.\n\n T\u00fcrkiye\u2019deki Volkanlar\n\n Alp-Himalaya k\u0131vr\u0131m ku\u015fa\u011f\u0131nda yer alan T\u00fcrkiye\u2019de volkanlar, tektonik hatlara uygun olarak be\u015f b\u00f6lgede yo\u011funla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak g\u00fcn\u00fcm\u00fczde T\u00fcrkiye\u2019de aktif volkan bulunmamaktad\u0131r.\n\n Depremler \n\n Yerkabu\u011funun derinliklerinde do\u011fal nedenlerle olu\u015fan sal\u0131n\u0131m ve titre\u015fim hareketleridir. Yerkabu\u011funun titre\u015fimi s\u0131ras\u0131nda de\u011fi\u015fik \u00f6zellikteki dalgalar olu\u015fmakta ve bunlar depremin merkezinden \u00e7evreye do\u011fru farkl\u0131 h\u0131z ve \u00f6zellikle yay\u0131lmaktad\u0131r. Deprem dalgalar\u0131 P, S, L dalgalar\u0131 olarak 3 \u00e7e\u015fittir. Depremlere neden olan olaylar\u0131n kaynakland\u0131\u011f\u0131 yerden uzakla\u015f\u0131ld\u0131k\u00e7a depremin etkisi azal\u0131r. Olu\u015fum nedenlerine g\u00f6re depremler, 3 gruba ayr\u0131l\u0131r :\n \u2022 Volkanik Depremler \n \u2022 \u00c7\u00f6kme Depremleri \n \u2022 Tektonik Depremler \n\n P, S, L Dalgalar\u0131 \n\n P dalgalar\u0131 (Primer dalgalar), titre\u015fim hareketi ile yay\u0131lma do\u011frultusunun ayn\u0131 y\u00f6nde oldu\u011fu ve yay\u0131lma h\u0131z\u0131n\u0131n en fazla oldu\u011fu dalgalard\u0131r.\n\n S dalgalar\u0131 (Sekonder dalgalar), titre\u015fim hareketlerinin yay\u0131lma do\u011frultusuna dik ve bir d\u00fczlem \u00fczerinde a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 oldu\u011fu dalgalard\u0131r.\n\n L dalgalar\u0131 (Longitidunal dalgalar), y\u00fczey dalgalar\u0131 veya uzun dalgalar olarak da tan\u0131mlan\u0131r. Bu dalgalar\u0131n h\u0131zlar\u0131 di\u011fer dalgalara g\u00f6re daha azd\u0131r. \n\n Volkanik Depremler \n\n Aktif volkanlar\u0131n bulundu\u011fu yerlerde, patlama ve p\u00fcsk\u00fcrmelere ba\u011fl\u0131 olu\u015fan yer sars\u0131nt\u0131lar\u0131d\u0131r. Etki alanlar\u0131 dard\u0131r.\n\n \u00c7\u00f6kme Depremleri\n\n Bu t\u00fcr depremler, eriyebilen ta\u015flar\u0131n bulundu\u011fu yerlerdeki yer alt\u0131 ma\u011faralar\u0131n\u0131n tavanlar\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6kmesiyle olu\u015fur. Ayr\u0131ca k\u00f6m\u00fcr ocaklar\u0131n\u0131n ve galerilerinin \u00e7\u00f6kmesi de bu t\u00fcr depremlere neden olur. \u00c7ok k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc sars\u0131nt\u0131lard\u0131r. Etki alanlar\u0131 dar ve zararlar\u0131 azd\u0131r. \n\n Tektonik Depremler\n\n Yerkabu\u011funun \u00fcst katlar\u0131ndaki k\u0131r\u0131lmalar s\u0131ras\u0131nda olu\u015fan yer sars\u0131nt\u0131lar\u0131d\u0131r. Bu sars\u0131nt\u0131lar \u00e7evreye deprem dalgalar\u0131 olarak yay\u0131l\u0131r. Yery\u00fcz\u00fcnde olu\u015fan depremlerin b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc tektonik depremlerdir. Etki alanlar\u0131 geni\u015f, \u015fiddetleri fazlad\u0131r. En \u00e7ok can ve mal kayb\u0131na neden olan depremlerdir. \u00d6rne\u011fin \u00fclkemizde 1995\u2019te Afyon\u2019un Dinar il\u00e7esinde, 1998\u2019de Adana\u2019da olu\u015fan depremler tektonik k\u00f6kenlidir.\n\n UYARI : Tektonik depremlerin en etkili oldu\u011fu alanlar d\u0131\u015f merkez ve yak\u0131\u0131n \u00e7evresidir.\n<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Faaliyetleri i\u00e7in gerekli enerjiyi yerin i\u00e7inden alan g\u00fc\u00e7lerdir. \u0130\u00e7 g\u00fc\u00e7lerin olu\u015fturdu\u011fu yer\u015fekilleri d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7ler taraf\u0131ndan a\u015f\u0131nd\u0131r\u0131l\u0131r. \u0130\u00e7 g\u00fc\u00e7lerin olu\u015fturdu\u011fu hareketlerin b\u00fct\u00fcn\u00fcne tektonik hareket denir. Bunlar; 1. Orojenez 2. Epirojenez 3. Volkanizma 4. Depremler\u2019dir. UYARI : \u0130\u00e7 kuvvetler gerekli olan enerjiyi mantodan al\u0131r. Deniz taban\u0131 yay\u0131lmalar\u0131, k\u0131ta kaymalar\u0131, k\u0131ta yaylanmalar\u0131, da\u011f olu\u015fumu ve tektonik depremler mantodaki …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1403,1406],"tags":[4070,4383,2878,10218,3608,10219,2964],"class_list":["post-4735","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-odevler","category-sosyal-bilgiler-odevleri","tag-depremler","tag-epirojenez","tag-fay","tag-ic-gucler-ve-etkileri","tag-orojenez","tag-turkiyede-orojenez","tag-volkanizma"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4735","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4735"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4735\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4735"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4735"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4735"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}