Asya Hunlar\u0131<\/p>\n
T\u00fcrk g\u00f6\u00e7lerinin do\u011fu y\u00f6n\u00fcnde devam etti\u011fi as\u0131rlarda \u00c7in’de kurulan Chou devletinin (M.\u00d6. 1050-256) T\u00fcrklerle ilgisi \u00fczerine dikkat \u00e7ekilmi\u015f, h\u00fck\u00fcmdar s\u00fclalesinde G\u00f6k dini, G\u00fcne\u015f ve y\u0131ld\u0131zlann kutlu say\u0131lmas\u0131 gibi inan\u00e7larla, asker\u00ee kuvvette harp arabalann\u0131n bulunmas\u0131 ve devletin daha \u00e7ok T\u00fcrklerle mesk\u00fcn b\u00f6lgede (\u015eensi, Bat\u0131 \u015eansi, Kansu) kurulmu\u015f olmas\u0131 \u00e7e\u015fitli ilim dallar\u0131ndan baz\u0131 bilginleri (F. Hirth, B. Karlgren, Ed. Chavannes, J. C. Anderson, R. Wilhelm, W. Eberhard vb.) bu hanedan\u0131n aslen T\u00fcrk olabilece\u011fi, veyahut devlette T\u00fcrk unsurunun hakim bulundu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesine sevk etmi\u00e7tir (61) Bununla beraber, asl\u0131nda daha ziyade T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc tesiri fazla belirli bir \u00c7in devlet ve cemiyeti gibi g\u00f6r\u00fcnen Chou devletine ait bu faraziye kesinlik kazan\u0131ncaya kadar Asya T\u00fcrk tarihini Hunlaria ba\u015flatmak yerinde olacakt\u0131r.
\n \u00c7in kaynaklar\u0131nda M.\u00d6. 4. as\u0131rdan itibaren T\u00fcrklerle birlikte Mo\u011fol, Tunguz soyundan baz\u0131 gruplann ba\u015f\u0131ndaki “Kuzey barbarlar\u0131 hanedan\u0131”n\u0131 belirlemek \u00fczere Hiungnu (Hsiungnu) diye an\u0131lan k\u00fctlenin hangi soydan olduklar\u0131 hakk\u0131nda t\u00fcrl\u00fc g\u00f6r\u00fc\u015fler ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr: Bu g\u00f6r\u00fc\u015flerde, eskiden, \u00c7in kaynaklann\u0131n Hiungnularla ilgili olarak verdikleri \u00f6rf, adet ve ekonomik faaliyetlere ait iyi incelenmemi\u015f bilgi dikkate al\u0131nm\u0131\u015f, son zamanlarda ise hayli ilerleyen dil ve k\u00fclt\u00fcr ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 esas te\u015fkil etmi\u015ftir. Bunlara g\u00f6re, Hiungnular T\u00fcrk’t\u00fcr (J. De Guignes, 1757; J. Klaproth, 1825; F. Hirth, 1899; J. Marquart, 1903; P. Pelliot, 1920; 0. Franke, 1930; Gy. Nemeth, 1930; McGovern, 1939; R. Grousset, 1942; W. Eberhard, 1942; B. Szasz, 1943; L. Bazin, 1949; F. Altheim, 1953; H.V. Haussig, 1954; W. Samolin, 1958; 0. Pritsak, 1959; G. Clauson, 1960 vb.). K. Shiratori (62) \u00f6nce T\u00fcrk kabul etmi\u015f, sonra(63) da Mo\u011fol olduklann\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftir(64). L. Ligetiye g\u00f6re Hiungnular\u0131n kimli\u011fini tesbit etmek m\u00fc\u015fk\u00fcld\u00fcr. A. v. Gabain(66) T\u00fcrk-Mo\u011fol kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 olduklar\u0131 fikrindedir. Her ne kadar, Hiungnular\u0131n b\u00fcy\u00fck imparatorlu\u011funda T\u00fcrkler yan\u0131nda Mo\u011fol, Tunguz vb. yabanc\u0131 kavimlerin de yer almalar\u0131 tabi\u00ee ise de, devleti kuran ve y\u00fcr\u00fcten as\u0131l unsurun T\u00fcrk oldu\u011funda \u015f\u00fcphe yoktur. Bu devlette, asl\u0131nda orman kavmi olan Mo\u011fol ve Tunguz de\u011fil T\u00fcrk bozk\u0131r k\u00fclt\u00fcr\u00fc hakim olup(68) G\u00f6k Tanr\u0131’ya inan\u0131l\u0131yor (asl\u0131nda totemci olan Mo\u011follara Tanr\u0131 s\u00f6z\u00fc sonra T\u00fcrklerden intikal etmi\u015ftir. Aile “baba hukuku” \u00fczerine kurulu bulunuyordu.
\nNihayet Hiungnu devlet\u0131nde idareci z\u00fcmre ve hanedan\u0131n dili T\u00fcrk\u00e7e idi Siyas\u00ee ve k\u00fclt\u00fcrel m\u00fcnasebetler vesilesi ile \u00c7in y\u0131ll\u0131klar\u0131nda Hiungnu dilinden zapt edilen \u015fu kelimeler: Tanr\u0131, kut, b\u00f6r\u00fc, il (el), ordu, tu\u011f, k\u0131l\u0131\u00e7 vb. T\u00fcrk\u00e7e olup T\u00fcrk dilinin en eski yadigarlar\u0131ndand\u0131r . Ve nihayet devletin sahipleri kendilerine, T\u00fcrk\u00e7e’de “kavim, halk” manas\u0131ndan olan “H\u00fcn” (Khun=\/t\u00fc\/\u0131) diyorlard\u0131 . “Hun” ad\u0131, bir g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, M.\u00d6. 1. bin ba\u015flar\u0131nda Kwan, Gun, 5. as\u0131rdan \u00f6nce Kun, 43. as\u0131rlarda ise Khun telaffuz edilmi\u015fti. A\u011f\u0131rl\u0131k merkezinin, Orhun-Selenga \u0131rmaklan ve T\u00fcrklerce kutlu \u00fclke say\u0131lan \u00d6t\u00fcken havalisiOngm \u0131rma\u011f\u0131 \u00fczerindeki Karakum ile Ordos b\u00f6lgesi aras\u0131nda bulundu\u011fu anla\u015f\u0131lan Hun siyas\u00ee birli\u011finin kesin tarihini M.\u00d6. 4. as\u0131rdan itibaren takip etmek m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r. Hunlarla ilgili en eski yaz\u0131l\u0131 vesika olarak M.\u00d6. 318 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan bir anla\u015fma zikredilmi\u015ftir. O zaman Chou iktidar\u0131n\u0131n zay\u0131flamas\u0131 sonucu meydana \u00e7\u0131kan 14 kadar b\u00fcy\u00fck derebeyli\u011fin m\u00fccadele sahas\u0131 olan \u00c7in’de birbirleri ile sava\u015f halindeki bu feodal “muharip devletler”den Ch’in (Ts’in)’in gittik\u00e7e kuvvetlenmesinden endi\u015felenen kom\u015fu be\u015f “krall\u0131k” (derebeylik) zikredilen y\u0131lda Hun birli\u011fi (Hiungnu) ile ittifak andla\u015fmas\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131. Hunlar daha sonra \u00c7in topraklar\u0131nda bask\u0131y\u0131 art\u0131rd\u0131lar. Mahall\u00ee hanedanlar, uzun m\u00fcdafaa sava\u015flar\u0131 s\u0131ras\u0131nda, korunmak maksad\u0131 ile, mesk\u00fcn sahalar\u0131 ve asker\u00ee y\u0131\u011f\u0131nak yerlerini surlarla \u00e7eviriyorlard\u0131. Chou’lardan iktidan M.\u00d6. 256’da tamamen devralan Ch’in devleti(\u015eensi’de)’nin \u00fcnl\u00fc h\u00fck\u00fcmdan Shihhuangti (M.\u00d6. 247-210) kuzey taarruzlar\u0131na kar\u015f\u0131 s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 b\u00fcsb\u00fct\u00fcn kapamak i\u00e7in, surlar\u0131n i\u00e7 k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131 y\u0131kt\u0131rarak elde etti\u011fi malzeme ile d\u0131\u015f surlar\u0131 birbirine ba\u011flamak ve bo\u015f yerleri tamamlatmak sureti ile me\u015fhur \u00c7in Seddi’m (15 m. y\u00fckseklik, 9 m. geni\u015flik, d\u00fcz bir hat halinde uzunluk 1845 km.) meydana getirdi (M.\u00d6. 214)B\u00f6ylece \u00c7inlilerin en tesirli korunma tedbiri ald\u0131klar\u0131na kanaat getirdikleri bu s\u0131rada iki m\u00fchim hadise vuk\u00fca geldi: \u00c7in’de uzun m\u00fcddet dirayetli imparatorlar yeti\u015ftiren Han s\u00fclalesi (\u00eelk Han M.\u00d6. 206 M.S. 22, \u0130kinci Han M.S. 24220)’nin kurulmas\u0131 ve Hun devletinin ba\u015f\u0131na da Mo-tun (veya Maotun, Mavdun; eski okunu\u015flar: Moduk, Meitei, Mote, Mete)’ un ge\u00e7mesi (M.\u00d6. 209).
\n \u00c7in kaynaklar\u0131nda Hunlar\u0131n Tuku (=T\u00fcrk?) adl\u0131 aile veya kabilesine mensup oldu\u011fu bildirilen Mo-tun (Be\u011ftun), kendi o\u011flunu tahta getirme\u011fi tasarlayan \u00fcvey anasm\u0131n te\u015fviki ile babas\u0131 T’uman taraf\u0131ndan tahttan mahrum b\u0131rak\u0131lmas\u0131 te\u015febb\u00fcs\u00fc kar\u015f\u0131s\u0131nda, emrindeki demir disiplin alt\u0131nda yeti\u015ftirilmi\u015f 10 bin atl\u0131 ile kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir s\u00fcrek av\u0131nda Tuman’\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi \u00fczerine Hun h\u00fck\u00fcmdan ilan edilerek (M.\u00d6. 209-174), Hun dilinde “imparator” manas\u0131nda “sons\u00fcz geni\u015flik, yucelik, ululuk” ifade eden ve Asya T\u00fcrk devletlerinde 6 as\u0131r kadar kullan\u0131lan Tanhu (t\u00fcrl\u00fc okuyu\u015flar: Tanju, Jenuye, \u015eanu ve son olarak, ayn\u0131 \u00c7ince i\u015faretin bug\u00fcnk\u00fc s\u00f6yleni\u00e7i ile \u015eany\u00fc, \u015eany) unvan\u0131n\u0131 ald\u0131(78). Devletini yeniden d\u00fczenledi ve kendisini iyi tan\u0131mad\u0131klar\u0131 anla\u015f\u0131lan Tunghu’lann (do\u011fudaki Mo\u011fol-Tunguz kabileler birli\u011fi) \u0131srarla toprak talepleri kar\u015f\u0131s\u0131nda sava\u015f a\u00e7arak onlar\u0131 peri\u015fan etti. B\u00f6ylece hakimiyetini kuzey Pe\u00e7ili’ye kadar geni\u015flettikten sonra, Orta Asya’da Tanr\u0131 da\u011flar\u0131Kansu havalisindeki, Hind-Avrupa men\u015feli san\u0131lan Y\u00fce\u00e7i (Y\u00fcehch’ih)leri (79) ma\u011fl\u00fcp etti (M.\u00d6. 203). O s\u0131rada Hun devleti “Sol Bilge elig’i”nin Shangku’da “Sa\u011f Bilge elig’i”nin Shangk\u00fcn(\u015eensi)’de ikamet etti\u011fi tahmin edildi\u011fi bu d\u00f6nemde Mo-tun, daha sonra, \u00c7in topraklanna y\u00f6neldi, 3 y\u0131l kadar s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc anla\u015f\u0131lan (201-199) bu sava\u015flarda Mai, Taiyuan b\u00f6lgelerini zapt etti. Han s\u00fclalesinin kurucusu \u00eemparator Kaoti (M.\u00d6. 206-195)’nin 320 bin ki\u015filik ordusunu, Paiteng’de bozk\u0131r us\u00fcl\u00fc sahte ric’at g\u00f6sterisi (“T\u00fcran Taktiki” bk. a\u015f. K\u00fclt\u00fcr: Ordu) ile \u00e7ember i\u00e7ine ald\u0131. \u00eemparator, bozk\u0131r b\u00f6lgelerinin Hun devletine terki, yiyecek ve ipek verilmesi ve y\u0131ll\u0131kvergi \u015fartlar\u0131 ile kendini ve ordusunu kurtarma\u011fa muvaffak oldu81. Do\u011fu Asya tarihinde iki b\u00fcy\u00fck devlet aras\u0131nda akdedilmi\u015f ilk milletleraras\u0131 mukavele oldu\u011fu belirtilen bu andla\u015fma82 (M.\u00d6. 201) gere\u011fince Mo-tun’un bir \u00c7in prensesi ile de evlenmesi sonucu \u00c7in ile dostluk havas\u0131 i\u00e7inde, \u00eemparatori\u00e7e L\u00fc (M.\u00d6. 195-179) ve \u00eemparator Wenti (M.\u00d6. 179-157) zamanlar\u0131nda da devam etmi\u015f olan ticar\u00ee m\u00fcnasebetler geli\u015ftirilirken, Mo-tun, Baykal g\u00f6l\u00fc k\u0131y\u0131lanndan \u00eerti\u015f yata\u011f\u0131na kadar olan bozk\u0131rlar\u0131 ve daha bat\u0131daki Tingling’ler, baz\u0131 Ogur (Hochieh = 0k’ue) kollan ile mesk\u00fcn araziyi, kuzey T\u00fcrkistan’\u0131 zaptetti ve oradaki Y\u00fce\u00e7i’lerin kom\u015fusu Wusun’lan himayesine ald\u0131. Bu suretle b\u00fcy\u00fck Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131 o \u00e7a\u011fda Asya k\u0131t’as\u0131nda ya\u00e7\u0131yan T\u00fcrk soyundan hemen b\u00fct\u00fcn topluluklan kendi idaresinde tek bayrak alt\u0131nda toplam\u0131\u015f oluyordu. \u00eemparatorluk s\u0131n\u0131rlann\u0131n do\u011fuda Kore’ye, kuzeyde Baykal g\u00f6l\u00fc ve Ob, \u00eerti\u015f, \u00ee\u015fim nehirlerine, bat\u0131da Aral g\u00f6l\u00fcne, g\u00fcneyde \u00c7in’de Wei \u0131rma\u011f\u0131 Tibet yaylas\u0131 Karakurum da\u011flar\u0131 hatt\u0131na ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 bu tarihlerde Hunlara tabi olanlar aras\u0131nda Mo\u011follar, Tibetliler, Tunguzlar ve \u00c7inliler de vard\u0131r. Mo-tun taraf\u0131ndan \u00c7in h\u00fck\u00fcmetine g\u00f6nderilen M.\u00d6. 176 tarihli mektuptan anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, yaln\u0131z \u00ee\u00e7 Asya’da T\u00fcrk devletine ba\u011fl\u0131 kavim ve \u015fehirdevlet\u00e7iklerinin say\u0131s\u0131 26 idi ve hepsi, Tanhu’nun ifadesi ile “yay geren”lerle “tek bir aile” halinde birle\u015fmi\u015flerdi.
\n Mo-tun M.\u00d6. 174 y\u0131l\u0131nda \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc zaman, sivil ve asker\u00ee te\u015fkilat\u0131, i\u00e7 ve d\u0131\u015f siyaseti, dini, ordusu, harp tekni\u011fi ve san’at\u0131 ile y\u00fcksek vas\u0131fl\u0131 bir cemiyet halinde, daha sonraki b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk devletlerine \u00f6rnek olan, tarihi kesin ilk T\u00fcrk siyas\u00ee te\u015fekk\u00fcl\u00fc; “B\u00fcy\u00fck Hun Devleti” kudretinin zirvesinde bulunuyordu. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere bu devlet, idaresindeki k\u0131s\u0131tl\u0131 tar\u0131m sahalar\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k, daha ziyade, otla\u011f\u0131 bol, besicili\u011fe elveri\u015fli bozk\u0131rlar b\u00f6lgesinde kurulmu\u015ftu. Ekonomisinin temeli ba\u015fta at olmak \u00fczere, hayvan yeti\u015ftiricilik idi. Buna g\u00f6re sosyal durumu da, topra\u011fa ba\u011fl\u0131 “k\u00f6yl\u00fc” k\u00fclt\u00fcr\u00fcndeki geni\u015f arazi sahibi \u00c7in “gentry” tabakas\u0131 ile k\u00f6le s\u0131n\u0131f\u0131ndan \u00e7ok farkl\u0131 idi. Ne malikanelere, ne de toprak k\u00f6lelerine rastlanmayan Hun b\u00f6lgelerinde halk, kan akrabal\u0131\u011f\u0131 ile birbirine ba\u011fl\u0131 ailelerin meydana getirdi\u011fi sosyal ve siyas\u00ee birlikler olarak disiplinli ve kendilerini m\u00fcdafaa i\u00e7in daima silahl\u0131 kabileler (boylar) halinde ya\u015f\u0131yor ve devlet bu kabile birliklerinin (bodunlar) kendi aralar\u0131nda s\u0131k\u0131 i\u015fbirli\u011fi yapmalanndan do\u011fuyordu. Devlet, bu kurulu\u015fu icab\u0131 ve bilhassa ordunun Mo-tun taraf\u0131ndan tanziminden sonra merkezden idare edilen bir “asker\u00ee te\u015fkilat” niteli\u011fi kazanmas\u0131 sebebi ile asker\u00ee karakterde idi ve gerekli \u015fartlar (bozk\u0131rda e\u011fitilmi\u015f olmak, at ve silah) haz\u0131r oldu\u011fu i\u00e7in de f\u00fct\u00fchata a\u00e7\u0131kt\u0131. Bu y\u00f6nden de “k\u00f6yl\u00fc” \u00c7in devletinden ayr\u0131l\u0131yordu. \u00c7in’de esas rejim “feodalite” oldu\u011fu halde , Hun devletinde merkeziyet\u00e7ilik dikkati \u00e7ekecek kadar belirli idi. K\u00fc\u00e7\u00fck memurlar ve baz\u0131 m\u00fc\u015favirler belki \u00c7inli idi, fakat emirlerindeki silahl\u0131 kuvvetlerle ayn\u0131 zamanda birer kumandan olan b\u00fct\u00fcn y\u00fcksek g\u00f6revliler ile birinci derecede sorumlu makam sahipleri hep Hun as\u0131ldan olduklar\u0131 gibi, devlet te\u015fkilat\u0131n\u0131n da (mesela, sa\u011fsol veya do\u011fubat\u0131 taksimat\u0131 vb.) \u00c7inlilik ile hi\u00e7 ilgisi yoktu ; Mo-tun taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilen ve toplulukta kabilecilik gayretlerini k\u0131rarak adeta devlete mill\u00ee topluluk havas\u0131n\u0131 getiren ordudaki 10’lu tertip de T\u00fcrk idi . Esasen devletin mill\u00ee karakterinin korunmas\u0131na dikkat edildi\u011fine dair baz\u0131 davran\u0131\u015flar g\u00f6ze \u00e7arp\u0131yordu: Mesela Paiteng’de imparator idaresindeki \u00c7in ordusunu ku\u00e7atan Mo-tun’un, \u00c7in i\u00e7lerine dalarak bozk\u0131rdan uzakla\u015fmas\u0131na zevcesi ve herhalde devlet meclisi taraf\u0131ndan engel olunmu\u015ftu. \u00eenan\u00e7 y\u00f6n\u00fcnden de ne Mo\u011fol totemcili\u011fi, ne de \u00c7in toprak tanr\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile ilgisi bulunmayan bozk\u0131r T\u00fcrk G\u00f6kTanr\u0131 itikad\u0131ndaki Hun devleti’nin meydana geli\u00e7inde “\u00c7in imparatorlu\u011fu”nun model oldu\u011funa dair yayg\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f normal \u00f6l\u00e7\u00fclerdeki kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 k\u00fclt\u00fcr tesirleri d\u0131\u015f\u0131nda do\u011fru say\u0131lmamal\u0131d\u0131r. Zira bu d\u00fc\u00e7\u00fcncenin gerek\u00e7esinde ileri s\u00fcr\u00fclen, “Hiungnu h\u00fck\u00fcmdar\u0131n\u0131n, t\u0131pk\u0131 \u00c7in imparatoru gibi G\u00f6k’\u00fcn (Tanr\u0131’n\u0131n) o\u011flu olarak g\u00f6r\u00fcnmek ve \u00c7in’dekine benzer saray erkan\u0131na sahip olmak l\u00fcz\u00fcmu” Hun devleti i\u00e7in zar\u00fcr\u00ee de\u011fildi. \u00d6nce, devlet \u00c7in topraklannda de\u011fil, “Hiungnu”lar sahas\u0131nda kurulmu\u015ftu;dolay\u0131siyle \u00c7in me\u00e7r\u00fciyet prensiplerini bu devlette aramakta isabet yoktur. Ikincisi, Mo-tun’un “G\u00f6k’\u00fcn oglu” diye bir unvan tak\u0131nd\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u00fcphelidir, \u00e7\u00fcnk\u00fc onu tavsif eden: T’engli Koto (ayn\u0131 \u00c7ince i\u015faretin bug\u00fcnk\u00fc s\u00f6yleni\u00e7i ile, Ch’engli kut’u) Tan\/\u0131u91 tabirindeki \u00e7imdiye kadar “o\u011ful” manas\u0131na geldi\u011fi san\u0131lan ikinci kelimenin “kut” (siyas\u00ee iktidar) demek oldu\u011fu anla\u00e7\u0131lm\u0131\u00e7t\u0131r (bk. a\u015f. K\u00fclt\u00fcr: Kut). \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, \u00c7in devletinde “G\u00f6k’\u00fcn o\u011flu” kavram\u0131 da aslen \u00c7in de\u011fil, T\u00fcrk men\u00e7elidir. (Tafsilen bk. a\u015f. K\u00fclt\u00fcr: H\u00fck\u00fcmranl\u0131k). B\u00fct\u00fcn bunlardan dolay\u0131, Mo-tun zaman\u0131nda kesin \u015feklini ald\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclen B\u00fcy\u00fck Hun devleti, etnik y\u00f6nden ve hakimiyet anlay\u0131\u00e7\u0131, sosyal yap\u0131s\u0131, idar\u00ee ve asker\u00ee k\u00fcrulu\u00e7lar\u0131 (sosyopolitik \u00fcniteler, devlet meclisi= toy, sa\u011fsol te\u00e7kilat\u0131, bilge elig’ler vb.) dini ve d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u00e7\u00fc ile, T\u00fcrk milletinin tarih ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde feyizli etkilerini iki bin y\u0131l s\u00fcrd\u00fcren bir ana kaynak durumundad\u0131r. Bu itibarla, T\u00fcrk ve d\u00fcnya tarihinde \u00e7ok b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131r.
\n Mo-tun’un o\u011flu tanhu Kiok (Chiy\u00fc. \/K\u00f6k?\/ veya Laoshang M.\u00d6. 174160) Hun imparatorlu\u011funun bu b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc muhafaza etme\u011fe \u00e7al\u0131\u00e7t\u0131. Yurtlanndan oynatt\u0131\u011f\u0131 Y\u00fce\u00e7i’lerin Afganistan’a giderek Baktria (Belh) b\u00f6lgesinde vaktiyle \u00eeskender taraf\u0131ndan kurulmu\u00e7 olan Grek hakimiyetine son verdikleri tarihte (M.\u00d6. 166), kalabal\u0131k ordusu ile \u00c7in’e girerek ba\u015fkent Ch’angan yak\u0131mndaki imparator saray\u0131n\u0131 yakan Kiok, bu seferdeki gayesine uygun olarak \u00c7in ile iktisad\u00ee ili\u00e7kilerini dostane bir \u015fekilde s\u00fcrd\u00fcrmek i\u00e7in, bir \u00c7in prensesi ile evlendi. \u015e\u00fcphesiz \u00c7in saray\u0131 ile devam ettirilen akrabal\u0131k siyas\u00ee mahiyette bir davran\u0131\u00e7tan ibaretti. Fakat bu suretle ileride, \u00c7in ile temas halindeki hemen b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk devletleri bak\u0131m\u0131ndan k\u00f6t\u00fc neticeler verecek olan bir \u00e7\u0131\u011f\u0131r derinle\u00e7tirilmi\u00e7 oldu. \u00c7\u00fcnk\u00fc hanedanlar aras\u0131ndaki bu yak\u0131nla\u00e7malar, her zaman, \u00c7in hile makinesinin harekete ge\u00e7mesi i\u00e7in f\u0131rsat te\u00e7kil etmekte idi. Hun merkezinde \u00c7inli prensesin himayesinden faydalanan \u00c7in diplomat ve vazifelileri Hun imparatorlu\u011fu topraklar\u0131nda serbest\u00e7e gezip dola\u00e7\u0131yorlar, T\u00fcrkler ve tabi kavimler aras\u0131nda k\u00f6t\u00fc propaganda yap\u0131yorlar, devleti sinsice kuvvetten d\u00fc\u015f\u00fcrme\u011fe \u00e7al\u0131\u00e7\u0131yorlard\u0131. Bundan ba\u00e7ka, ticaret mah olarak memlekete sokulup Hun ileri gelenleri aras\u0131nda reva\u00e7 bulan \u00c7in ipe\u011fi, l\u00fcks zevki yolu ile rehaveti artt\u0131rmakta idi. Kiok devrinde fazla hissedilmeyen bu menf\u00ee durumlar onun o\u011flu K\u00fcn\u00e7in (Ch\u00fcnch’en) zaman\u0131nda (M.\u00d6. 160-126) ger\u00e7ek bir huzursuzluk kayna\u011f\u0131 olarak kendini g\u00f6sterdi. Keza Han s\u00fclalesine damad olan bu tanhu, babas\u0131 ve dedesi \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde dirayetli ve asker ruhlu bir h\u00fck\u00fcmdar olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Hun iktidar\u0131nda sars\u0131nt\u0131lar belirdi. \u00c7inlilerin bu devirde (\u00eemparator Chingti: 157-141) s\u0131n\u0131r boylannda ufak \u00e7aptaki ak\u0131nlar\u0131 durdurdu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. \u00eelk defa imparator Wuti (M.\u00d6. 141-87) kalabal\u0131k ordular te\u015fkil ederek Hun hakimiyetinin y\u0131k\u0131lmas\u0131n\u0131 hedef tutan planlar\u0131n\u0131 tatbike giri\u015fti. Propaganday\u0131 artt\u0131rd\u0131. Gayelerinden biri de, \u00c7in i\u00e7in b\u00fcy\u00fck gelir kayna\u011f\u0131 olan ipe\u011fe bat\u0131 b\u00f6lgelerinde yeni pazarlar bulmak ve \u00ee\u00e7 Asya\u00eeran \u00fczerinden Akdeniz k\u0131y\u0131lar\u0131na ula\u015fan me\u015fhur “\u0130pekyolu”nu emniyet alt\u0131na almakt\u0131. Dolay\u0131siyle Orta ve Bat\u0131 Asya’da yabanc\u0131lar\u0131n kudretini k\u0131rmas\u0131 laz\u0131md\u0131. Bilindi\u011fi gibi, a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 M.S. 1. bin sonlar\u0131na kadar T\u00fcrk\u00c7in m\u00fccadelelerinin temel sebeplerinden biri, bu kervan yoluna hakimiyet meselesi olmu\u015ftur . Wuti’nin \u00eepekyolu \u00fczerindeki memleket ve kavimleri \u00f6\u011frenmek ve Hunlara kar\u015f\u0131 onlarla i\u015fbirli\u011fi sa\u011flamak maksad\u0131 ile bat\u0131ya g\u00f6nderdi\u011fi y\u00fcksek r\u00fctbeli bir asker olan \u00c7angk’ien(Changch’ien)’in, gizli vazifesini yaparken Hunlar taraf\u0131ndan bir s\u00fcre g\u00f6zalt\u0131nda tutulmas\u0131na ra\u011fmen, buralarda ge\u00e7irdi\u011fi uzun m\u00fcddet i\u00e7inde (M.\u00d6. 138126) edindi\u011fi bilgiyi, temaslar\u0131n\u0131 ve h\u00fck\u00fcmete tavsiyelerini ihtiva eden m\u00fchim rapor imparatoru memnun etmi\u015f ve sonraki \u00c7in siyaseti i\u00e7in ba\u015fl\u0131ca rehber vazifesini g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr96. Bu arada \u00c7inliler \u00e7ok ehemmiyetli bir ba\u015far\u0131 daha elde etmi\u015flerdi ki, o da ordular\u0131n\u0131 T\u00fcrk us\u00fcl\u00fcne g\u00f6re yeti\u015ftirmeleri ve Hun silahlan ile te\u00e7hiz etmeleri idi. Daha Mo-tun’dan \u00e7ok \u00f6nceleri, 318 andla\u015fmas\u0131 ile ilgili olup Hunlara kar\u015f\u0131 asker\u00ee g\u00fcc\u00fcn\u00fc takviyeye \u00e7al\u0131\u015fan Chao (\u015eansi’de) krall\u0131\u011f\u0131nda Wuling (M.\u00d6. 325298) zaman\u0131nda ba\u015flay\u0131p, daha sonra, kuzey \u00c7in’de feodal h\u00fck\u00fcmetlerin yerini alan b\u00fcy\u00fck Ch’in devletinin imparatoru Shihhuangti zaman\u0131nda h\u0131zla devam eden bu asker\u00ee \u0131slahat hareketleri, Han imparatoru Wuti’nin kumandanlar\u0131ndan
\nWeits’ing ile Hun tarz\u0131nda 140 bin ki\u015filik bir s\u00fcvari kuvveti \u00e7\u0131karan Ho K’\u00fcping taraf\u0131ndan b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131ya ula\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. M.\u00d6. 127-117 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Ordos’daki Hunlara kar\u015f\u0131 kazand\u0131klar\u0131 zaferler Hun a\u011f\u0131rl\u0131k merkezinin Gobi’den kuzeye, Orhun nehri b\u00f6lgesine kaymas\u0131na sebep olmu\u015ftu.
\n Hunlar art\u0131k eskisi gibi de\u011fildiler. Ak\u0131nlan duraklam\u0131\u015f, bilhassa Tanhu Ts\u00fctiho\u00fc (Chut’eho) zaman\u0131ndan itibaren (M.\u00d6. 101-96) 40y\u0131l devam\u0131nca, zengin g\u00fcneybat\u0131 topraklar\u0131n\u0131n (Tanr\u0131 da\u011flar\u0131Cungarya, Turfan, yarkent, Ku\u00e7a vb.) d\u00fc\u015fman istilas\u0131na u\u011framas\u0131 ile devlet geliri azalm\u0131\u015f, o zamana kadar \u00c7in’den vergi ve hediye olarak sa\u011flanan mal\u00ee destek kesilmi\u015fti. \u00ee\u00e7 huzursuzluk, idarecilerle ba\u015fbu\u011flar\u0131n aras\u0131n\u0131 a\u00e7ma\u011fa y\u00f6nelen kesif \u00c7in propagandas\u0131 ile gittik\u00e7e derinle\u015fiyordu. Hun prenslerinin birbirleri ile olan anla\u015fmazl\u0131klar\u0131 m\u00fccadeleyi \u015fiddetlendirdi. \u00eektisad\u00ee darl\u0131k ve asker\u00ee g\u00fc\u00e7s\u00fczl\u00fck kar\u015f\u0131s\u0131nda, madd\u00ee yard\u0131m temin edilir d\u00fc\u015f\u00fcncesi ile \u00e7\u0131kar yol olarak Tanhu Hohanyeh (M.\u00d6. 58-31)’in \u00c7in himayesini isteme meyli durumu b\u00fcsb\u00fct\u00fcn kar\u0131\u015ft\u0131rd\u0131. Sol Bilge eli\u011fi (Sol kanat kral\u0131) olan \u00c7i\u00e7i (Chihchih, Tsitki) bu karde\u015finin tanhulu\u011funu tan\u0131mad\u0131. Mesele Hun devlet meclisi (T\u00fcrk\u00e7esi: toy. bk. a\u015f.)’nde a\u011f\u0131r m\u00fcnaka\u00e7alara yol a\u00e7t\u0131. Hohanyeh’in teklifi; istiklalin feda edilmesini “g\u00fcl\u00fcn\u00e7 ve utan\u00e7 verici” bir davran\u0131\u015f sayan ve kendilerinden \u00fclkenin devral\u0131nd\u0131\u011f\u0131 atalara kar\u015f\u0131 h\u00fcrmetsizlik kabul eden \u00c7i\u00e7i taraftarlar\u0131nca reddedildi Tanhu’nun fikrinde direnmesi Hunlar\u0131 ikiye ay\u0131rd\u0131 (M.\u00d6. 55). Devlet birli\u011finin par\u00e7alanmas\u0131 ile \u00c7in \u00fczerindeki Hun tehdidi ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Do\u011fu Asya tarihinde bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 olan bu y\u0131llarda Hun prensleri aras\u0131nda iyice alevlenen a\u00e7\u0131k m\u00fccadele sonunda, rakiplerini ma\u011fl\u00fcp, bu arada tanhuluk merkezini de i\u015fgal ederek Hun imparatoru durumuna y\u00fckselen \u00c7i\u00e7i kar\u00e7\u0131s\u0131nda Hohanyeh, kendine ba\u011fl\u0131 k\u00fctlelerle birlikte, deste\u011fini s\u00fc\u011flad\u0131\u011f\u0131 \u00c7in’in kuzeybat\u0131 s\u0131n\u0131r b\u00f6lgesine (Ordos, Ping\u00e7u) \u00e7ekildi (M.\u00d6. 54)”.
\nDevletini g\u00fc\u00e7lendirmek ve iktisad\u00ee imkanlara kavu\u015fturmak bak\u0131m\u0131ndan hakimiyetini bat\u0131ya do\u011fru yayma\u011f\u0131 uygun g\u00f6ren \u00c7i\u00e7i Tanhu M.\u00d6. 51’de harekete ge\u00e7ti. \u00d6nce Tanr\u0131 da\u011flar\u0131 kuzeyi Is\u0131k g\u00f6l havalisindeki Wusun’lar\u0131n \u0131nukaven\u0131etini k\u0131rd\u0131’^; Tarbagatay b\u00f6lgesindeki Ogurlan, daha kuzeydeki K\u0131rg\u0131zlan ve \u0130rti\u015f etraf\u0131ndaki Tingling’leri tab\u00fcyetine ald\u0131. \u00eeki y\u0131l i\u00e7inde kazand\u0131\u011f\u0131 bu ba\u015fanlardan sonra, Wusun ak\u0131nlar\u0131n\u0131n tedirginli\u011finden kurtulmak isteyen Kangk\u00fc (\u00c7ug\u00fcney Kazakistan bozk\u0131r\u0131 Mavera\u00fcnnehir) kral\u0131n\u0131n arzusu \u00fczerine bu devleti himaye etmek vesilesi ile Aral g\u00f6l\u00fcne kadar b\u00fct\u00fcn bat\u0131 b\u00f6lgesini idaresi alt\u0131na alarak geni\u015f Orta Asya Hun imparatorlu\u011funu ihya etti. \u00c7i\u00e7i, h\u00fck\u00fcmetinin kuzey Mo\u011folistan’daki a\u011f\u0131r\u00fck merkezini de \u00c7uTalas nehirleri aras\u0131na kayd\u0131rarak orada etraf\u0131 surlarla \u00e7evrili yeni bir ba\u015fkent in\u00e7a ettirdi (M.\u00d6. 41)ki, b\u00f6ylece, mevk\u00fc dolay\u0131siyle \u00eeran, Afganistan, Hindistan, Do\u011fu ve Orta Avrupa k\u0131t’alar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan Asya tarihinin bundan sonraki geli\u015fiminde s\u00fcrekli tesiri g\u00f6r\u00fclecek olan T\u00fcrkistan sahas\u0131na, T\u00fcrk halk\u0131n\u0131n iyice n\u00fcf\u00fczunu sa\u011flam\u0131\u015f oluyor (Bat\u0131 Hunlar\u0131) ve Fergane, Baktria (Belh) havalisini kendine ba\u011flad\u0131ktan sonra, \u00c7in kaynaklanna g\u00f6re, Ansi b\u00f6lgesini yani g\u00fcneybat\u0131 s\u0131n\u0131rlar\u0131 ta Anadolu’ya kadar uzanan Parth imparatorlu\u011funun kuzeydo\u011fu k\u0131sm\u0131n\u0131 zaptetmek i\u00e7in planlar haz\u0131rl\u0131yordu.
\n Fakat \u00c7i\u00e7i’nin hakimiyeti uzun s\u00fcrmedi. Topraklan \u00e7ok geni\u015fti ve Hun devleti bu b\u00f6lgelerde hen\u00fcz iyice yerle\u015fmi\u015f, idar\u00ee nizam\u0131 kurmu\u015f, tabi k\u00fctleler ve kom\u015fulan ile normal m\u00fcnasebetlerini geli\u015ftirmi\u015f de\u011fildi. \u00c7i\u00e7i’nin harekat\u0131n\u0131 ad\u0131m ad\u0131m takip eden \u00c7in, Wu’sun’lar\u0131, Kangk\u00fc devletini kendine \u00e7ekme\u011fi bildi ve derhal sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7ti. Etraftan ald\u0131klar\u0131 yard\u0131m ve 70 bin ki\u015fi civar\u0131ndaki ordular\u0131 ile bask\u0131n \u00e7eklinde Hun topraklar\u0131na girerek s\u00fcr’atle ilerleyen \u00c7in’liler taraf\u0131ndan ku\u00e7at\u0131lan, Talas \u0131rma\u011f\u0131 \u00fczerindeki surlu Hun ba\u015fkenti tamamiyle tahrip edildi (M.\u00d6. 36). Ba\u00e7kentte hayrete de\u011fer bir m\u00fcdafaa yap\u0131lm\u0131\u015f, sokaklarda kanl\u0131 sava\u015flar verilmi\u015f, hatta tanhuluk saray\u0131 i\u00e7inde oda oda \u00e7arp\u0131\u00e7\u0131lm\u0131\u00e7 ve \u00c7i\u00e7i, o\u011flu ve hatunlar dahil, saray mensuplar\u0131ndan 1518 ki\u015fi ellerinde k\u0131l\u0131\u00e7, devletleri u\u011fruna hayatlar\u0131n\u0131 feda etmi\u015flerdi.
\n \u00c7i\u00e7i’nin bat\u0131ya uzakla\u015fmas\u0131ndan sonra kendini toplayan ve \u00c7in h\u00fck\u00fcmeti ile anla\u015fma yaparak (M.\u00d6. 43), devlet meclisinin karar\u0131 ile ba\u015fkentini Orhun b\u00f6lgesine nakleden, fakat M.\u00d6. 36’dan itibaren tekrar \u00c7in tabili\u011fine giren Hohanyeh (\u00f6lm. M.\u00d6. 31)’e ba\u011fl\u0131 k\u00fctleler, onun evlatlan taraf\u0131ndan bir m\u00fcddet idare edildikten sonra, tekrar toparlanma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015flar ve kudretli bir devlet adam\u0131 oldu\u011fu anla\u015f\u0131lan Yu (Hotodzsisi) Tanhu zaman\u0131nda (M. 1846) \u00c7in’e kar\u015f\u0131 istiklallerini elde ederek do\u011fuda Man\u00e7urya’ya, bat\u0131da Ka\u015fgar’a kadar olan geni\u015f b\u00f6lgeyi tekrar idarelerine alma\u011fa muvaffak olmu\u00e7lard\u0131. Fakat Yu’nun \u00f6l\u00fcm\u00fcnden itibaren i\u00e7 anla\u015fmazl\u0131klara d\u00fc\u015fmeleri ve uzun s\u00fcren k\u0131tl\u0131k y\u0131llannm sebebiyet verdi\u011fi \u00e7ok say\u0131da hayvan k\u0131r\u0131m\u0131 ile \u00fclkede ba\u00e7g\u00f6steren a\u00e7l\u0131k Hunlar\u0131 m\u00fc\u00e7k\u00fcl duruma soktu. Yu’nun o\u011flu Tanhu P’unu’ya kar\u015f\u0131 m\u00fccadele a\u00e7arak kuzeydeki Hun kabileleri aras\u0131na \u00e7ekilen
\n Pi (P’unu’nun ye\u011feni)’nin orada kendini tanhu ilan etmesi hadisesi (M. 48) Hunlar\u0131 tekrar ve art\u0131k bir daha birle\u015fememek \u00fczere ikiye ay\u0131rd\u0131: Kuzey Hunlan (Kuzey veya d\u0131\u015f Mo\u011folistan’da) ve G\u00fcney Hunlan (G\u00fcney veya i\u00e7Mo\u011folistan’da).
\n B\u00f6ylece M. 48’de ayn siyas\u00ee vas\u0131flar\u0131 kesinlik kazanan iki Hun devleti aras\u0131ndaki b\u00fcy\u00fck fark, G\u00fcney’dekinin \u00c7in tab\u00fcyetini devam ettirmesi, Kuzey devletinin ise istiklalini daima korumas\u0131 idi. Bundan ba\u015fka, G\u00fcney Sibirya, Cungarya \u00f6tesine kadar Bat\u0131 ve \u0130\u00e7Asya’da iktisad\u00ee ehemmiyeti bilinen b\u00fct\u00fcn \u015fehirdevletleri de Kuzey Hun devletinin idaresinde idi. Dolay\u0131siyle siyas\u00ee ve asker\u00ee \u00c7in sald\u0131nlann\u0131n ana hedefini te\u015fkil ediyordu. Daha Hun imparatorlu\u011funun b\u00f6l\u00fcnmesi ile sonu\u00e7lanan i\u00e7 m\u00fccadeleleri ustaca istismar eden \u00c7in, Hunlara ba\u011fl\u0131 do\u011fudaki Mo\u011folTunguz kan\u015f\u0131m\u0131 Wuhuan ve Sienpi (Hsienbi) k\u00fctlelerini k\u0131\u015fk\u0131rtm\u0131\u00e7, bunlar\u0131n s\u00fcrekli bask\u0131lar\u0131 neticesinde Hun devleti, do\u011fu Mo\u011folistan’da kontrol\u00fc kaybederken, bat\u0131 b\u00f6lgesinde de tahrik\u00e7i \u00c7in siyaseti ile kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u00e7t\u0131. Bu sebeple, en tesirlisi Yarkent “k\u0131rall\u0131\u011f\u0131” olmak \u00fczere, \u015ean\u015fan (loulan, Lobnor’un g\u00fcneyi), Turfan vb. b\u00f6lgelerdeki ayaklanmalar ile u\u011fra\u015fmak zorunda kal\u0131nd\u0131 (4660 y\u0131llar\u0131) Hun devletinin buralarda, bilhassa \u00c7in’in s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc tutumu ile Yarkent kral\u0131 Kien’in \u00e7ok merhametsiz davran\u0131\u015f\u0131ndan peri\u015fan d\u00fc\u015fen halk taraf\u0131ndan kurtar\u0131c\u0131 gibi kar\u015f\u0131lanmas\u0131 ve duruma hakim olduktan sonra, yeniden bask\u0131 alt\u0131na ald\u0131\u011f\u0131 \u00c7in’i s\u0131n\u0131r kasabalar\u0131nda serbest ticarete mecbur etmesi (61-65) \u00c7in’i tam kararl\u0131l\u0131k i\u00e7inde ve do\u011frudan do\u011fruya askeri harekatla Hun devletini \u00e7\u00f6kertmek haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131na sevketti. \u0130mparator Mingti (5875), \u00c7’engti (75-89) ve Hoti (89-105) devirlerinin \u00fcnl\u00fc generali Pan \u00c7’ao’nun y\u00fcksek kumandasmda kalabal\u0131k \u00c7in ordular\u0131n\u0131n 30 y\u0131l s\u00fcren harekat\u0131 sonunda Kangk’\u00fc’ye kadar (Ka\u00e7gar, Hami, Yarkent, Hoten dahil) say\u0131s\u0131 50’yi bulan zengin ve kervan yolu \u00fczerinde oldu\u011fu i\u00e7in, iktisad\u00ee y\u00f6nden \u00f6nemli \u00e7ehir \u00c7in idaresine ge\u00e7ti. Bilhassa 73-74, 89-90-91 y\u0131llar\u0131 harekat\u0131nda a\u011f\u0131r kay\u0131plara u\u011frayan Hunlar \u0130\u00e7-Asya’da hakimiyetlerini kaybederken, do\u011fuda da Sienpi’lerin h\u00fccumlanna (en \u015fiddetlisi 8991 aras\u0131nda) maruz bulunuyorlard\u0131. \u00eeki cephede s\u00fcrekli sava\u015flar vermek zorunda kalan Kuzey Hun devleti, son tanhular\u0131n ba\u015fanl\u0131 m\u00fcdafaalar\u0131na ra\u011fmen, kuvvetten d\u00fc\u00e7t\u00fc, durum aleyhte geli\u015fti. Hakimiyetlerini G\u00fcney Sibirya’ya ve Cungarya’ya kadar geni\u015fletme\u011fe muvaffak olan Sienpi’lerin h\u00fck\u00fcmdan Tanshihhuai (a\u00e7. yk. 147-156) taraf\u0131ndan nihayet saf d\u0131\u015f\u0131 edilen Kuzey Hunlann\u0131n (ihtimal Tanhu Avitokhol zaman\u0131nda topraklar\u0131 d\u00fc\u015fman kabilelerin istilas\u0131na u\u011frad\u0131. Siyas\u00ee iktidarlann\u0131n zay\u0131flama\u011fa y\u00fcz tuttu\u011fu tarihlerde esasen memleketi terk etme\u011fe ba\u015flayan Hunlar (b\u00fcy\u00fck \u00e7apta g\u00f6\u00e7ler 91’de ve 155’e dogru.) dan, Ku\u00e7a civar\u0131nda kalan Y\u00fcepan-Y\u00fcebanlar d\u0131\u015f\u0131ndaki kalabal\u0131k k\u00fctleler bat\u0131ya \u00e7ekilmi\u015flerdi ki, bunlar\u0131n \u015fimdiki G\u00fcney Kazakistan bozk\u0131r\u0131ndaki soyda\u015flar\u0131na (\u00c7i\u00e7i Hunlar\u0131) kat\u0131ld\u0131klar\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.
\n M. 48’den beri \u00c7in s\u0131n\u0131r b\u00f6lgesinde ya\u015fayan ve kuzeyden gelecek sald\u0131r\u0131lar i\u00e7in \u00c7in’in ileri karakolu bir tampon devlet durumunda olan G\u00fcney Hunlar\u0131 da pek huzurlu de\u011fildi. Kukla tanhulara kar\u015f\u0131 Hun kabileleri s\u0131k s\u0131k ba\u015fkald\u0131r\u0131yorlard\u0131. 94, 124 ve 140 y\u0131llar\u0131nda g\u00f6r\u00fclen ayaklanmalar g\u00fc\u00e7l\u00fckle bast\u0131nlm\u0131\u015f, bunlar\u0131 153, 158 isyanlar\u0131 takipetmi\u015fti. Bu senelerde Kuzey Mo\u011folistan’\u0131 i\u00e7gal eden Sienpi’ler g\u00fcneye do\u011fru bask\u0131lar\u0131n\u0131 art\u0131rarak, Hun devleti i\u00e7in tehlikeli olma\u011fa ba\u015flad\u0131lar (177’den itibaren). 188’de \u00c7in h\u00fck\u00fcmetince tayin edilen tanhunun tamamen \u00c7in’e teslim olma karar\u0131 \u00fczerine Hunlar taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi, devleti ba\u015fs\u0131z b\u0131rakt\u0131. Kabileler di\u011fer tayinli iki tanhuyu da tan\u0131mad\u0131lar ve da\u011f\u0131n\u0131k kabile hayat\u0131na d\u00f6nd\u00fcler. Son tanhunun \u00c7in ba\u00e7kentinde hapsedilmesi ve \u00fclkenin 5 eyalete b\u00f6l\u00fcnerek \u00c7inli asker\u00ee valilerin g\u00f6zetimine verilmesi ile G\u00fcney Hun devleti de sona erdi (M. 216)
\n Bununla beraber, Sienpi bask\u0131s\u0131 y\u00fcz\u00fcnden bilhassa 3. yy.’\u0131n 2. yar\u0131s\u0131nda g\u00fcneye gelmek suretiyle \u00c7in’de say\u0131lar\u0131 gittik\u00e7e artan Hunlar, \u00c7in idaresi alt\u0131nda ve \u00c7inli halk aras\u0131nda varl\u0131klar\u0131n\u0131 koruma\u011f\u0131 bildiler. \u00c7in’de, Han s\u00fclalesi iktidar\u0131n\u0131n zay\u0131flama\u011fa y\u00fcz tuttu\u011fu tarihlerde (180’den itibaren) birbirleri ile m\u00fccadeleye giri\u015fen generallerin tutumu b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fiklik meydana getirmi\u015f, siyas\u00ee birli\u011fin par\u00e7alanmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131 (“16 Devlet” devri). Sui hanedan\u0131n\u0131n birli\u011fi ihya etti\u011fi 589 y\u0131l\u0131na kadar s\u00fcren bu devrede T\u00fcrk k\u00fctleleri, ba\u015fta Tabga\u00e7 (Wei) s\u00fclalesi (bk. a\u015f.) olmak \u00fczere m\u00fcstakil devletler kurmu\u00e7lar ve Han iktidar\u0131n\u0131n son bulmas\u0131 ile M.S. 220’lerde, tekrar sahnede g\u00f6r\u00fcnen G\u00fcney Hun kabile ba\u015fbu\u011flar\u0131n\u0131n idaresinde n\u00fcf\u00fczlann\u0131 art\u0131rarak zamanla hemen b\u00fct\u00fcn Kuzey \u00c7in’i T\u00fcrk hakimiyetine alma\u011f\u0131 ba\u015farm\u0131\u015flard\u0131. Bunu sa\u011flayan kuvvet, yukar\u0131da zikredilen as\u00ee generallerden biri olan Ts’aoTs’ao’nun, sava\u00e7lar\u0131nda yard\u0131mlar\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in \u015eansi b\u00f6lgesine yerle\u015ftirdi\u011fi 19 Hun kabilesi idi. Kalabal\u0131k olan ve her f\u0131rsatta \u00c7in idaresine ba\u015fkald\u0131ran (msl. 271, 294, 296 y\u0131llar\u0131nda) bu T\u00fcrk k\u00fctlesi mill\u00ee benli\u011fini koruyor ve eski tanhu ailesi mensuplar\u0131na kar\u015f\u0131 sayg\u0131 besleme\u011fe devam ediyordu.
\n19 kabileden bin T-opa (Tabga\u00e7), biri de b\u00fcy\u00fck ‘l Tanhu Mo-tun ailesinin indi\u011fi Tuku veya T’uko idi. Hun Tuku (T’uko) ba\u015fbu\u011fu, eski tanhular neslinden ve Hun elig’lerinden olan Liu Y\u00fcan (Liu, bu devirde Tuku ailesine \u00c7inlilerin verdi\u011fi add\u0131r) \u00e7etin bir h\u00fcrriyet m\u00fccadelesi verdikten sonra, dikkat \u00e7ekici bir siyas\u00ee kavray\u0131\u015fla, 500 sene \u00f6nceki atalar\u0131n\u0131n eski Han s\u00fclalesi ile olan dostluklar\u0131n\u0131 ve “karde\u015f”liklerini de ileri s\u00fcrerek ve hatta kendi s\u00fclalesine “Han” ad\u0131n\u0131 vererek bu \u00c7in b\u00f6lgesinde (merkez: P’ing \u00e7’eng) T\u00fcrk devletini kurma\u011fa muvaffak oldu (304-329. 1. Chao). \u00c7in ba\u015fkenti Loyang’\u0131 zapt etti (311). Kendisinden sonra, \u00c7in’in \u00f6teki ba\u015fkentini de ele ge\u00e7iren karde\u015fi Liu Ts’ung’un geli\u015ftirdi\u011fi bu siyas\u00ee hakimiyet \u015fuuru, idare ba\u015fbu\u011f aileleri aras\u0131nda el de\u011fi\u015ftirmesine ra\u011fmen, devam etti (ba\u015fl\u0131ca Hun s\u00fclaleri: 2. Chao: 329351, Hsia: 407431, Kuzey Liang: 401439 ve bunun devam\u0131: Lo\u00fclan krall\u0131g\u0131, 442460; Turfan civar\u0131nda). Ayn\u0131 \u015fuur Ts\u00fck\u00fc (Chuch’\u00fc) Mengs\u00fcn taraf\u0131ndan kurulmu\u015f olan son Hun devleti “Kuzey Liang”m 439 y\u0131l\u0131nda Tabga\u00e7 h\u00fck\u00fcmdar\u0131 T’aivvu’nun bask\u0131s\u0131 ile ba\u015fkent Gutsang i\u015fgal edilerek y\u0131k\u0131lmas\u0131 \u00fczerine buradan ka\u00e7\u0131p kurtuldu\u011fu anla\u015f\u0131lan T\u00fcrk A\u00e7\u0131na ailesinin temsil etti\u011fi b\u00fcy\u00fck G\u00f6k-T\u00fcrk hakanl\u0131\u011f\u0131na ula\u015ft\u0131.
\n \u00c7in sahas\u0131nda Hun ad\u0131 alt\u0131ndaki siyas\u00ee hayatlar\u0131 b\u00f6ylece tarihe kar\u0131\u015fmakla beraber, M.\u00d6. 1. as\u0131rda \u00c7i-\u00e7i iktidar\u0131n\u0131n y\u0131k\u0131lmas\u0131 neticesinde, etrafa da\u011f\u0131lm\u0131\u015f olarak Sogdiana \/Seyhun-\u00f6tesi\/’n\u0131n do\u011fusunda, Kafkaslar’\u0131n kuzeyinde, hatta Dinyeper nehri civar\u0131nda ve bilhassa Aral g\u00f6l\u00fcn\u00fcn do\u011fu bozk\u0131rlar\u0131nda varl\u0131klar\u0131n\u0131 devam ettiren T\u00fcrk k\u00fctleleri, oradaki di\u011fer T\u00fcrk z\u00fcmreleri ve 1. as\u0131r sonlanndan 2. asr\u0131n 2. yans\u0131na kadar do\u011fudan gelen Hun kal\u0131nt\u0131lan ile \u00e7o\u011falm\u0131\u015flar ve uzunca bir m\u00fcddet sakin bir hayat ya\u00e7amak suretiyle g\u00fc\u00e7lerini art\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Bunlar\u0131n, b\u00fcy\u00fck ihtimalle iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi y\u00fcz\u00fcnden veya son y\u0131llarda geli\u015fen yeni bir g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re110, 350 y\u0131llar\u0131nda do\u011fudan gelen Uar-hun bask\u0131s\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda bat\u0131ya y\u00f6neldikleri ve sonra Avrupa hun \u0130mparatorlu\u011funu kurduklar\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. B\u00fc k\u00fctlelerin bat\u0131ya sibiryaya do\u011fru \u00c7in sahas\u0131ndan uzakla\u015fmalar\u0131ndan dolay\u0131 haklar\u0131nda 2 as\u0131r gibi uzun bir s\u00fcre yaz\u0131l\u0131 bilgi bulunamad\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esine dayan\u0131larak Hiung-nularla ayn\u0131 kavim say\u0131lamayacaklar\u0131 yolundaki ba\u011fz\u0131 iddialara ra\u011fmen, Atilla zaman\u0131nda b\u00fct\u00fcn Avrupada T\u00fcrk hakimiyetini ger\u00e7ekle\u015ftirenlerin bu Asya Hunlar\u0131 neslinden olduklar\u0131 \u00e7e\u015fitli vesikalarla belgelenmektedir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Asya Hunlar\u0131 T\u00fcrk g\u00f6\u00e7lerinin do\u011fu y\u00f6n\u00fcnde devam etti\u011fi as\u0131rlarda \u00c7in’de kurulan Chou devletinin (M.\u00d6. 1050-256) T\u00fcrklerle ilgisi \u00fczerine dikkat \u00e7ekilmi\u015f, h\u00fck\u00fcmdar s\u00fclalesinde G\u00f6k dini, G\u00fcne\u015f ve y\u0131ld\u0131zlann kutlu say\u0131lmas\u0131 gibi inan\u00e7larla, asker\u00ee kuvvette harp arabalann\u0131n bulunmas\u0131 ve devletin daha \u00e7ok T\u00fcrklerle mesk\u00fcn b\u00f6lgede (\u015eensi, Bat\u0131 \u015eansi, Kansu) kurulmu\u015f olmas\u0131 \u00e7e\u015fitli ilim dallar\u0131ndan baz\u0131 bilginleri (F. …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1403,1406],"tags":[1740,1681],"class_list":["post-516","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-odevler","category-sosyal-bilgiler-odevleri","tag-asya-hunlari","tag-mogol"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/516","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=516"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/516\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=516"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=516"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=516"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}