Yer\u2019in olu\u015fumu sorunu,y\u00fczy\u0131llar boyunca insan\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcren ve d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrmeye devam etmekte olan,\u00f6nemli bir bilimsel sorundur.Ger\u00e7i Yer\u2019in olu\u015fumu konusunda,bug\u00fcn ge\u00e7mi\u015fe oranla ,daha \u00e7ok \u015fey bilmekteyiz.Ancak yine de,problemle ilgili g\u00f6r\u00fc\u015fler,hipotez d\u00fczeyindedir. Bunlar\u0131n delilleri g\u00fc\u00e7l\u00fc olmakla birlikte,kesin birtak\u0131m sonu\u00e7lara ula\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fclemez.Yer\u2019in ya\u015f\u0131n\u0131n 4,5 ile 5 milyar y\u0131l dolay\u0131nda oldu\u011fu san\u0131lmaktad\u0131r.Bunun 10 milyar y\u0131l\u0131 buldu\u011funu ileri s\u00fcren kaynaklara da rastlan\u0131r.
\n Yer\u2019in nas\u0131l olu\u015ftu\u011fu sorusunu cevaplamay\u0131 ama\u00e7layan teoriler ve bunlar\u0131n eksikliklerini daha iyi anlayabilmek i\u00e7in G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019nin nas\u0131l olu\u015ftu\u011fu sorusuna k\u0131saca de\u011finmek gerekir.G\u00fcne\u015f sistemi bu sistemden \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck bir sistemdir.Fakat g\u00fcne\u015f sistemini de i\u00e7ine alan daha b\u00fcy\u00fck bir dev sistem vard\u0131r.Bu sistemde pek \u00e7ok sisteme ay\u0131\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.Bu sistemlerin herbirine Galaksi denir.Yer\u2019in de i\u00e7inde yer ald\u0131\u011f\u0131 insal\u0131\u011f\u0131n Galaksi\u2019sine (Yun.s\u00fct demektir.),T\u00fcrk\u00e7e bir terim ola Samanyolu denir.Bat\u0131 kaynaklarda Samanyolu,S\u00fctl\u00fc yol diye ge\u00e7er.(Yani bu anlama gelir.)<\/p>\n
Samanyolu\u2019nda baz\u0131 kaynaklara g\u00f6re 100 milyar,baz\u0131 kaynaklara g\u00f6rede 200 milyar g\u00f6k cismi vard\u0131r.Ku\u015fkusuz bunlardan biri de \u015fimdiki bilgilerimize g\u00f6re insan bar\u0131nd\u0131ran tek g\u00f6k cismi olan D\u00fcnya\u2019m\u0131zd\u0131r.Yer Samanyolu\u2019nun merkezi kabul edilen G\u00fcne\u015f\u2019ten149,6 milyon km. uzakt\u0131r. \u00c7ap\u0131 hemen hemen 300 milyon km yi bulan y\u00f6r\u00fcnge ad\u0131 verilen bir d\u00fczlem \u00fczerinde dolan\u0131r.Bu d\u00fczleme,eliptik d\u00fczlem (tutunma d\u00fczlemi) denir.Bunun \u00fczerindeki dolan\u0131m\u0131n\u0131,bir y\u0131lda 365 g\u00fcn 6 saatte tamamlar.<\/p>\n
************************************************** *<\/p>\n
Yer\u2019in olu\u015fumu ile Samanyolu\u2019nun olu\u015fumu,ayn\u0131 esaslara ve b\u00fcy\u00fck bir ihitimalle de ayn\u0131 zaman dilimine rastlanmaktad\u0131r.Bu konudaki ilk teori \u00fcnl\u00fc Fran\u0131z g\u00f6k bilimci Laplace (Lapla\u015f;1749-1827) taraf\u0131ndan 1796 y\u0131l\u0131nda ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.Teori\u2019i ilme,Nebula kram\u0131 diye ge\u00e7mi\u015ftir.<\/p>\n
Laplace\u2019\u0131n varsay\u0131m\u0131na g\u00f6re,G\u00fcne\u015f ve gezegenler ile Samanyolun\u2019dakidi\u011fer g\u00f6k cisimleri, olu\u015fum tarihinin (4.7 ile 5 milyar y\u0131l) ilk evresinde,k\u00fctle \u00e7ekimi etkisi alt\u0131nda s\u0131k\u0131\u015farak d\u00f6nmeye ba\u015flayan,bir toz k\u00fcmesinin birle\u015fmesi sonunucu olu\u015fm\u0131\u015ftur.\u0130leri s\u00fcr\u00fclen bu teoriye Birle\u015fme hipotezi ad\u0131 verilir.Teorinin kab\u00fcl\u00fcne g\u00f6re,nebula s\u0131k\u0131\u015ft\u0131k\u00e7a,halkalar te\u015fkil etmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.Olu\u015fan halkalar\u0131n giderek yo\u011fu\u015fmas\u0131 sonucu,gezegenler olu\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.Dolay\u0131s\u0131yla i\u00e7 gezegenler(Yer ile G\u00fcne\u015f aras\u0131ndakiler) \u00f6nce ,d\u0131\u015f gezegenler ise ,daha sonra olu\u015fmu\u015ftur.<\/p>\n
K\u0131saca s\u00f6ylersek,Laplace\u2019\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re Samanyolu ,milyarlarca y\u0131l \u00f6nce ,bir gaz ve toz k\u00fcmesi idi.Ekseni \u00e7evresinde bir bulutsu,k\u00fctle \u00e7ekimi etkisi alt\u0131nda \u00e7evresine gaz ve toz sa\u00e7abilir.<\/p>\n
Esas k\u00fctleden uzakla\u015fan ve yine etkisi alt\u0131nda kalarak d\u00f6nmeye,yani dolan\u0131ma devam eden k\u00fcmeler zamanla yo\u011fu\u015fabilir.Gezegenler,bu esasa g\u00f6re olu\u015fmu\u015ftur.
\n Bulutsu, ya da birle\u015fme teorisi;uzun y\u0131llar ge\u00e7erlili\u011fini korumu\u015ftur.Bundan sonra,gel-git kuramlar\u0131 diye ilme ge\u00e7en,Laplace teorisini redetmeyen,fakat matamatiksel yanl\u0131\u015fl\u0131klar\u0131n bulundu\u011funu do\u011frulayan bir dizi teori ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Gel-git teorilerinin en g\u00fcveniliri,\u00fcnl\u00fc \u0130ngiliz fizik\u00e7i ve g\u00f6k bilimcisi James Jeans taraf\u0131ndan 1901\u2019de ilri s\u00fcr\u00fclenidir.Ger\u00e7i,matamatiksel olarak ispat\u0131 yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r.Ancak yine de akla en yak\u0131nd\u0131r.O\u2019na g\u00f6re gezegenler ve Yer G\u00fcne\u015f\u2019in \u00e7ekim b\u00f6lgesine girerek ge\u00e7en bir g\u00f6k cisminin,yan, y\u0131ld\u0131z\u0131n,\u00e7ekim g\u00fcc\u00fc etkisi ile,G\u00fcne\u015f \u2018ten kopardo\u011f\u0131 puro \u015fekilli maddelerden olu\u015fmu\u015ftur.<\/p>\n
************************************************** **<\/p>\n
Gezegenler ve G\u00fcne\u015f sistemi Galaksisi\u2019ndeki di\u011fer g\u00f6k cisimlerinin G\u00fcne\u015f\u2019ten koptu\u011fu yani kopar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc asl\u0131nda s\u00f6z konusu gel-git varsay\u0131mlar\u0131na dayan\u0131r.Ancak hem bu g\u00f6r\u00fc\u015f de kan\u0131tlanm\u0131\u015f de\u011fildir,hem de,buna kar\u015f\u0131 savunulan,bir patlama-da\u011f\u0131lma teorisi vard\u0131r.<\/p>\n
G\u00fcne\u015f\u2019in manyetik \u00e7ekim g\u00fcc\u00fc,di\u011fer G\u00f6kada cisimlerine g\u00f6re,\u00e7ok y\u00fcksektir.\u0130lk evrede olu\u015fmu\u015f dev bir G\u00fcne\u015f\u2019in n\u00fckleer enerji \u00fcretme evresinden sonra patlamas\u0131 sonucu,farkl\u0131 b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerdeki k\u00fctleler onun \u00e7ekim alan\u0131na da\u011f\u0131l\u0131p,belli y\u00f6r\u00fcngeler \u00fczerinde d\u00f6nmeye ba\u015flayabilirler.
\n B\u00fct\u00fcn modern teoriler,b\u00fct\u00fcn gezegenlerin,gaz ve ince toz bulutundan olu\u015ftu\u011funu G\u00fcne\u015f\u2019in,ilk evrede bu t\u00fcr bir madde toplulu\u011fu oldu\u011funu kabul ederler.<\/p>\n
Ancak \u015funu iyi biliyoruz ki,evrenin s\u0131rr\u0131,hen\u00fcz \u00e7ok bilinmeyenli bir denklem olma \u00f6zelli\u011fni korumaktad\u0131r.G\u00fcne\u015f ve gezegenlerin asl\u0131 k\u0131zg\u0131n gaz ve toz k\u00fcmesi de olsa,bilim ve teknik esasta var olup da bilinmeyenleri ke\u015ffetme \u00e7abas\u0131ndad\u0131r.\u00d6rne\u011fin nebulalar\u0131n maddeleri nas\u0131l olu\u015fmu\u015ftur;ya da uzay nerede ba\u015flar nerede biter;daha sonrs ne ba\u015flar ve o da nerede biter gibi sonsuz denilen sorular\u0131n cevab\u0131 hen\u00fcz verilmemi\u015ftir.Ama bu g\u00fc\u00e7l\u00fckler,m\u00fcspet ilmi reddetmeyi gerektirmez.\u00c7\u00fcnk\u00fc ilim,sab\u0131rla d\u00fc\u015f\u00fcnme-ara\u015ft\u0131rma ve maraktan do\u011far;geli\u015fir ve olgunla\u015f\u0131r.Pe\u015fin yarg\u0131lar ve mistik d\u00fc\u015f\u00fcncelerin,objektif ilim kurallar\u0131 aras\u0131nda yer yoktur.<\/p>\n
G\u00fcne\u015f sistemi elemanlar\u0131ndan biri olan D\u00fcnya,sahip oldu\u011fu ba\u015fl\u0131ca \u00fc\u00e7 do\u011fal k\u00fcreden olu\u015fur.Bunlar ;kat\u0131 yer kabu\u011fu veya ta\u015fk\u00fcre ,yakla\u015f\u0131k %71\u2019lik pay\u0131 sularla kapl\u0131 bulunan suk\u00fcre,800-900 km hatta dah \u00e7ok seyrelmi\u015f \u015fekilde,8000 km y\u00fcksekli\u011fe kadar devam eden,havak\u00fcredir.Bu do\u011fal k\u00fcrelerin hayat veren \u015fartlar sunmas\u0131,bitkiler-hayvanlar ve insanlar\u0131n,t\u00fcremesi ve ya\u015famas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.Co\u011frafi yery\u00fcz\u00fc terimi ile tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu \u00fc\u00e7 do\u011fal k\u00fcrenin kesi\u015fmesi,madde ve enerji de\u011fi\u015fimi s\u00fcrecinin olu\u015fmas\u0131na ve bu do\u011fal s\u00fcre\u00e7 de,hayat imkanlar\u0131n\u0131n do\u011fmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
************************************************** **<\/p>\n
Yer ,d\u0131\u015ftan i\u00e7e-y\u00fczeyden merkezine do\u011fru,ba\u015fl\u0131ca \u00fc\u00e7 farkl\u0131 b\u00f6l\u00fcmden olu\u015fur.
\n 1-)Kabuk B\u00f6lgesi
\n 2-)Manto B\u00f6lgesi
\n a)\u00dcst Manto
\n b)Alt Manto
\n 3-)\u00c7ekirdek B\u00f6lgesi
\n a)D\u0131\u015f \u00c7ekirdek
\n b)\u0130\u00e7 \u00c7ekirdek<\/p>\n
************************************************** **<\/p>\n
Bunlardan Kabuk b\u00f6lgesi,yakla\u015f\u0131k 30 ile 40 km lik ortalama bir kal\u0131nl\u0131k g\u00f6sterir.Bu de\u011ferler,y\u00fcksek s\u0131ra da\u011flar\u0131n derinliklerinde,70-75 km ye dek ula\u015f\u0131r. Okyanus kabuklar\u0131nda ise,yakla\u015f\u0131k 5 ile 10 km ye iner.Yap\u0131s\u0131n\u0131n,daha \u00e7ok granit ve bazaltik oldu\u011fu kabul edilmektedir.<\/p>\n
Sismik hareketlerin odak noktalar\u0131,genel olarak bu b\u00f6lge i\u00e7indedir.Metalik madenler daha \u00e7ok masif bir yap\u0131 g\u00f6steren granitik ve bazaltik b\u00f6lgelerede do\u011fal gaz ile hampetrol ve k\u00f6m\u00fcrler ise,bu kabuk i\u00e7indeki tortul b\u00f6lgelerinde rezerve olmu\u015ftur.<\/p>\n
Kabuk b\u00f6l\u00fcm\u00fcn alt\u0131nda,derini\u011fi 2900 km dolay\u0131nda kabul edilen Manto yer al\u0131r.Yakla\u015f\u0131k 800-900 km lik d\u0131\u015f b\u00f6l\u00fcme d\u0131\u015f manto,2000 kmye varan derinli\u011fe kadarki b\u00f6l\u00fcme ise,alt manto denilir.Radyometrik dalgalara uyar\u0131 vermesi nedeni ile bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcn de,kat\u0131 yap\u0131da oldu\u011fu kesindir.<\/p>\n
Teorik olarak,mantodan sonra,Yer\u2019in \u00e7ekirde\u011fi diye adland\u0131r\u0131lan b\u00f6l\u00fcm gelir.Art\u0131k bu b\u00f6lge,ak\u0131\u015fkan-s\u0131v\u0131ms\u0131 bir maddeden olu\u015fur.\u00c7\u00fcnk\u00fc,elektrmanyetik dalgalara uyar\u0131 vermez.Bu b\u00f6lge de,d\u0131\u015f manto(kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131 5000 km ye uzan\u0131r.)ve i\u00e7 manto diye ikiye ayr\u0131l\u0131r.B\u00f6ylece,\u00fczerinde dola\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z kat\u0131 b\u00f6lgeden D\u00fcnya\u2019n\u0131n merkezine dek,ortalama 6370 km lik bir derinlik bulundu\u011fu kabul edilmektedir. <\/p>\n
Yer\u2019in i\u00e7 yap\u0131 b\u00f6lgelerini olu\u015fturan maddelerin,oran y\u00fcksekli\u011fine g\u00f6re de adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Nitekim kabuk b\u00f6lgesinin hakim maddeleri,daha \u00e7ok silisyum ve al\u00fcminyumdur.Bu madde adlar\u0131n\u0131n ilk hecelerini kullanan kimi g\u00f6k bilimci jeofizik\u00e7i ve co\u011frafyac\u0131lar,yerin kabuk b\u00f6lgesini Sial diye adland\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
************************************************** **<\/p>\n
Yer\u2019in manto b\u00f6lgesinin bile\u015fiminde,en y\u00fcksek paylar,silisyum ve magnezyum elementlerine aittir.Bu nedenle de,Sima diye adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yanarda\u011f p\u00fcsk\u00fcrmeleri,bu b\u00f6l\u00fcmden kaynaklan\u0131r.Dolay\u0131s\u0131yla magma diye adland\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n
Ayn\u0131 \u015fekilde, \u00e7ok daha a\u011f\u0131r madenlerden olu\u015fan \u00e7ekirdek b\u00f6lgesinin hakim maddeleri,nikel ve demir madenleridir.Bundan dolay\u0131,Nife \u015feklinde adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Derinliklere inildik\u00e7e,belli basamaklarda s\u0131cakl\u0131k de\u011ferleri \u00e7ok belirgin bir \u015fekilde artar.Bu s\u0131cakl\u0131\u011fa,jeotermi denir.Jeotermide,her 33 m derinli\u011fe inildik\u00e7e,yakla\u015f\u0131k 1 C art\u0131\u015f olur.Bu art\u0131\u015f \u00e7izgilerine,jeotermi basama\u011f\u0131 denir.<\/p>\n
Jeotermi basama\u011f\u0131,genel olarak her 33 m de 1 C de\u011fi\u015fmekle birlikte,bu de\u011fi\u015fim,Yer\u2019in baz\u0131 i\u00e7 b\u00f6lgelerinde 145 m bulur.<\/p>\n
Bu veriler esas al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda,\u00f6rne\u011fin 40 km derinlikte s\u0131cakl\u0131k yakla\u015f\u0131k 1200 C ,60 km de 2000 C ve i\u00e7 \u00e7ekirdek\u2019te,yakla\u015f\u0131k 200 000 C dolay\u0131nda bulunmaktad\u0131r.Ku\u015fkusuz,derinliklere do\u011fru s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n art\u0131\u015f\u0131 kesin olmakla birlikte,hesaplanan bu de\u011ferler,teorik sonu\u00e7lard\u0131r.\u00c7\u00fcnk\u00fc Yer\u2019in i\u00e7 yap\u0131s\u0131 konusunda,\u015fimdilik k\u0131smen iyi tan\u0131na bilen i\u00e7 b\u00f6lge,kabuk b\u00f6lgesi\u2019dir.\u00d6te yandan Yer i\u00e7i s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7mek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.Bu nedenle de,\u015fimdilik kayd\u0131yla bu konuda en iyi bilinen husus,Yer\u2019in derin noktalar\u0131nda s\u0131cakl\u0131k derecelerinin,\u00e7ok y\u00fcksek olu\u015fu ger\u00e7e\u011fidir.Zaten,yanarda\u011f p\u00fcsk\u00fcrmeleri,gayzer,su-buhar ve kapl\u0131ca gibi s\u0131cak sularda,bu a\u00e7\u0131k\u00e7a do\u011frulamaktad\u0131r.<\/p>\n
************************************************** **<\/p>\n
G\u00fcne\u015f sistemi ve bu arada Yer\u2019in olu\u015fumu milyarlarca y\u0131ll\u0131k bir zaman s\u00fcrecinde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir.Bu s\u00fcrece,k\u0131saca G\u00fcne\u015f Sistemi ve Yer\u2019in ya\u015f\u0131 denir.
\n Yer yuvarla\u011f\u0131n\u0131n olu\u015fumu ile u\u011fra\u015fan,bu sorunu ayd\u0131nlatmaya \u00e7al\u0131\u015fan ilimler,jeoloji yani yerbilimi alanlar\u0131,jeofizik,jeodezi ve k\u0131smen de co\u011frafya gibi ilimlerdir.Jeoloji,yer yuvarla\u011f\u0131 \u00fczerinde ve do\u011fal olaylar\u0131 inceleyen bir bilimdir.Bu bilimin,\u00f6zellikle Paleco\u011frafya ve Paleontoloji bilimleri yerin yap\u0131s\u0131n\u0131 incelerler.<\/p>\n
Bunlardan Paleoco\u011frafya:yani jeoloji zamanlar ve devrelerinin co\u011frafya ilmi,Yer tarihi boyunca her bir jeoloji devrinde olu\u015fmu\u015f k\u0131talar,okyanuslar,da\u011f sistemleri ve jeosenklinaller gibi co\u011frafi \u00fcnitelerin da\u011f\u0131l\u0131mlar\u0131n\u0131 inceleyen bir bilim dal\u0131d\u0131r.Nitekim Paleoco\u011frafi ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131na g\u00f6re Arkeen veya Arkeozik devrelerde g\u00fcn\u00fcm\u00fcze dek,Yer\u2019in Paleoco\u011frafyas\u0131\u2019nda \u00e7ok b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fiklikler olmu\u015ftur.<\/p>\n
Yer\u2019in tarihi ge\u00e7mi\u015fi ve geli\u015fimini ayd\u0131nlatan bir di\u011fer bilim alan\u0131 da Paleontoloji\u2019dir.<\/p>\n
Bu dal\u0131n ana u\u011fra\u015f\u0131 konusu,fosil kal\u0131nt\u0131lar\u0131d\u0131r.Yer kabu\u011funda do\u011fal s\u00fcre\u00e7lerle olu\u015fmu\u015f fiziksel-kimyasal de\u011fi\u015fikliklere u\u011frad\u0131\u011f\u0131 halde,katmanlar aras\u0131nda korunarak g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fm\u0131\u015f zoolojik vefitolojik her t\u00fcrl\u00fc kal\u0131nt\u0131lara fosil denir.Terim,jeoloji ilmi terimi oldu\u011fu kadaraleobiyoloji,Paleobotanik, Jeomorfoloji,paleontoloji ve paleoco\u011frafya terimidir de.Yine terimle ilgili olarak,fiziksel-kimyasal de\u011fi\u015fmeler ge\u00e7irip ta\u015fla\u015fan hayvansal ve bitkisel kal\u0131nt\u0131lar\u0131n bu nihayi \u015fekline,fosille\u015fme denir.<\/p>\n
Fosiller,\u00e7ok de\u011fi\u015fik \u00f6zelliklerinin laboratuvar metodlarla incelenmesi sonucu,ait olduklar\u0131 jeolojik zaman ve devirlerinin de\u011fi\u015fik co\u011frafi \u00f6zellikleri hakk\u0131nda,ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme metodu ile de olsa,baz\u0131 bilimsel sonu\u00e7lara var\u0131la bilmektedir.<\/p>\n
Yeryuvarla\u011f\u0131n\u0131n yap\u0131,bile\u015fim ve geli\u015fimini inceleyen bilim demek olan jeofizik de,Yer\u2019in yap\u0131s\u0131 ve ya\u015f\u0131n\u0131n belirlenmesine yard\u0131mc\u0131 olan bir ilimdir.
\n \u00d6rne\u011fin,geli\u015ftirilen jeofizik metodlar ile,yeralt\u0131 yap\u0131 \u00f6zelliklerinin incelenmesi giderek kolayla\u015fmo\u015ft\u0131r.\u00d6zellikle Sial b\u00f6l\u00fcm\u00fc hakk\u0131nda,art\u0131k bu sayede ge\u00e7mi\u015fe g\u00f6re \u00e7ok \u015fey bilinmektedir.Bununla ilgili bir metod,radyoaktivite teorisi olarak ilme ge\u00e7mi\u015ftir.<\/p>\n
************************************************** **<\/p>\n
radyasyon,s\u0131cakl\u0131k veya \u0131\u015f\u0131n yaymak demektir.Bu fiziksel olaya k\u0131saca \u0131\u015f\u0131n\u0131mda denir.Radyoaktif ise,n\u00fckleer s\u0131cakl\u0131k veya \u0131\u015f\u0131n\u0131m etkinli\u011fi demektir.Terim,k\u0131saca radyoaktivite diye de ifade edilir.<\/p>\n
Radyasyon\u2019dan kaynaklanan yani n\u00fckleer \u0131\u015f\u0131n\u0131m yayma derecesinin \u00f6l\u00e7meye yarayan jeofiziksel alete radyometre denir.A.B.D\u2019li jeofizik\u00e7i J.Jolly,
\n Rodyoaktiviteli,kaya\u00e7lar\u0131n par\u00e7alanma ayr\u0131\u015fma hareketlerinin,yeryuvar\u0131 i\u00e7inde \u0131s\u0131nmaya yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131;bunun deriniklerindeki kaya\u00e7larda daha y\u00fcksek \u0131s\u0131nmalar ve ergimelerle sonu\u00e7land\u0131\u011f\u0131n\u0131,Magma veya Sima\u2019n\u0131n esas olu\u015fma nedenin bu jeofiziksel de\u011fi\u015fime dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131;yeryuvar\u0131 kabu\u011funun yani kabuk b\u00f6lgesinin de,asl\u0131nda bu olaylar\u0131n eseri oldu\u011funu ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n
Bu g\u00f6r\u00fc\u015flere,radyoaktivite teorisi denir.Teori kan\u0131tlanm\u0131\u015f olmazsada zamanla yap\u0131lan bir t\u00fcr jeofizik ilmi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve radyometrenin kullan\u0131lmas\u0131 ile kaya\u00e7lar\u0131n ya\u015flar\u0131n\u0131n belirlenmesi metodlar\u0131na,radyometrik metodlar denir.Bu t\u00fcr metodlarla yap\u0131lan zaman belirlenmesi sonu\u00e7lar\u0131na g\u00f6re Yer\u2019in ya\u015f\u0131 sorunu konusunda daha \u00e7ok \u015fey bilmekteyiz.<\/p>\n
\u00c7ok teknik bir dizi problem te\u015fkil etmesine ra\u011fmen kaya\u00e7lar\u0131n ya\u015f\u0131n\u0131n belirlenmesi temelde \u015fu esasa dayan\u0131r:<\/p>\n
En y\u00fcksek radyment,uranyum metalidir.Yer kabu\u011funun bile\u015fiminde b\u00fct\u00fcn kaya\u00e7lardai,onlardan olu\u015fmu\u015f topraklarla ve denizlerin sular\u0131nda bulunur.Ekonomik olarak i\u015fletilmeyi\u015fini rezerv ve ten\u00f6rler belirler.<\/p>\n
Uranyum atomlar\u0131n\u0131 olu\u015fturan partik\u00fcller,binlerce-hatta milyonlarca y\u0131ll\u0131k bir zaman s\u00fcrecinde \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrler ve sekiz elementin olu\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flar:
\n Uranitit,peblend,carnotit,otunit…gibi.Bu\u0131lardan en sonuncusu,kur\u015fun bile\u015fi\u011fidir.Bu olu\u015fum ve de\u011fi\u015fim \u00e7ok,uzun bir zaman s\u00fcrecinde ger\u00e7ekle\u015fir.\u00d6rne\u011fin,1 g uranyum\u2019un radyoaktivitesini yitirerek 1 g kur\u015fun\u2019a d\u00f6n\u00fc\u015fmesi i\u00e7in ge\u00e7mesi gereken zaman s\u00fcrecinin,7.6 milyar y\u0131l olaca\u011f\u0131 hesaplanmaktad\u0131r.<\/p>\n
S\u00f6z konusu etti\u011fimiz bu olu\u015fum s\u00fcresinden yararlana uranyum ve kur\u015fun elementleri bulunan kaya\u00e7lar\u0131n ya\u015flar\u0131n\u0131 ger\u00e7e\u011fe yak\u0131n bir \u015fekilde hesaplaya bilmektedirler.Ger\u00e7ekten de bu yap\u0131daki kaya\u00e7lar\u0131n incelenmesi bile\u015fimlerindeki uanyum\u2019un,ka\u00e7 y\u0131lda kur\u015fun2a d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc ve dolay\u0131s\u0131yla da,
\n Ya\u015flar\u0131n\u0131n hesaplanmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.Bu yolda ya\u015flar\u0131 hesaplanm\u0131\u015f kaya\u00e7lar\u0131n,3.5 ile 5 milyar y\u0131l\u2019\u0131 buldu\u011fu anla\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Bu metodla yap\u0131lan hesaplamalar,Yer\u2019in kabuk b\u00f6lgesi\u2019nin ilk \u015fekillenmeye ba\u015flamas\u0131n\u0131n en az 4.5\u20145 milyar y\u0131l eskiye dek uzand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir.Bunun 3.5-4.6 milyar y\u0131l olabilece\u011fini hesaplam\u0131\u015f bilim adamlar\u0131nada rastlan\u0131r<\/p>\n
************************************************** **<\/p>\n
YER KABU\u011eUNUN MALZEMELER\u0130 (KAYA\u00c7LAR) :
\n 1) P\u00fcsk\u00fcr\u00fck Ta\u015flar :
\n a)\u0130\u00e7 p\u00fcsk\u00fcr\u00fck ta\u015flar : Yer kabu\u011fu alt\u0131ndaki mantonun yer kabu\u011funun \u00e7atlak ve k\u0131r\u0131k k\u0131s\u0131mlar\u0131ndan t\u0131kanarak so\u011fumas\u0131yla olu\u015fan ta\u015flard\u0131r. (Granit)
\n b)D\u0131\u015f p\u00fcsk\u00fcr\u00fck ta\u015flar : Yer kabu\u011fu alt\u0131ndaki mantonun yer kabu\u011funun \u00e7atlak ve k\u0131r\u0131k k\u0131sm\u0131ndan yery\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kmas\u0131 ve so\u011fumas\u0131 ile olu\u015fur. (Bazalt ve andezit) 2) Tortul ta\u015flar : Di\u011fer y\u00fcz\u00fcne d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7ler taraf\u0131ndan getirilen maddelerin tortulanmas\u0131yla (\u00dcst \u00fcste birikmesiyle) olu\u015fur. \u0130\u00e7erisinde yer yer fosiller bulunur.
\n a) Mekanik tortullar : D\u0131\u015f g\u00fc\u00e7lerin etkisiyle getirilen \u00e7ak\u0131l, kum, kil gibi malzemelerin yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn \u00e7ukur yerlerine birikmesiyle olu\u015fur. (Kum ta\u015f\u0131, k\u0131l ta\u015f\u0131)
\n b) Kimyasal tortullar : Suda erimi\u015f halde bulunan minerallerin suyun ge\u00e7ti\u011fi yere \u00e7\u00f6kelmesi veya tortulanmas\u0131 ile olu\u015furlar. (Kire\u00e7 ta\u015f\u0131, al\u00e7\u0131 ta\u015f\u0131)
\n c) Organik tortular : Hayvan, bitki gibi canl\u0131 kal\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131n \u00fcst \u00fcste birikip kat\u0131la\u015fmas\u0131 ile olu\u015fan ta\u015flard\u0131r. (Tebe\u015fir)
\n 3) Ba\u015fkala\u015fm\u0131\u015f ta\u015flar : Tortul ve p\u00fcsk\u00fcr\u00fck ta\u015flar\u0131 y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131k ve bas\u0131n\u00e7 alt\u0131nda kalarak de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011framas\u0131 ile olu\u015fur. (Mermer olu\u015fumu) <\/p>\n
************************************************** **<\/p>\n
\u0130\u00c7 ve DI\u015e KUVVETLER
\n – Enerjisini yerin i\u00e7inden alan kuvvetlere i\u00e7 kuvvetler denir. (da\u011f olu\u015fumu, k\u0131ta olu\u015fumu ve volkanizma d\u0131r.)
\n – Enerjisini g\u00fcne\u015ften alan kuvvetlere ise d\u0131\u015f kuvvetler denir. (akarsular, r\u00fczgarlar, dalgalar)
\n – \u0130\u00e7 ve d\u0131\u015f kuvvetler birbiriyle s\u00fcrekli m\u00fccadele halindedir.
\n – \u0130\u00e7 kuvvetler yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn kabart\u0131lar\u0131n\u0131 meydana getirirken; d\u0131\u015f kuvvetler ise bunlar\u0131 a\u015f\u0131nd\u0131rarak ortadan kald\u0131rmaya ve seviyesine yak\u0131n az engebeli d\u00fczl\u00fcklere (peneplen) d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcrler.
\n – D\u0131\u015f kuvvetlerin yer y\u00fcz\u00fcn\u00fcn y\u00fcksek kesimlerinin a\u015f\u0131nd\u0131rmas\u0131yla elde etti\u011fi malzemeler yer y\u00fcz\u00fcn\u00fcn \u00e7ukur yerlerinde (okyanus, deniz) biriktirmesi ile jeoseklinaller olu\u015fur. Bunlar\u0131n kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131 binlerce metreyi bulur.
\n Yer kabu\u011funun hareketleri :
\n – Yer kabu\u011fu bir b\u00fct\u00fcn de\u011fildir. \u00c7atlaklardan ve k\u0131r\u0131k bo\u015fluklardan olu\u015fur. Yer kabu\u011fu bir birinden ayr\u0131 par\u00e7alardan olu\u015fur. Bu her bir par\u00e7aya levha denir. Bu levhalar manto \u00fczerinde y\u00fczer haldedirler. Yakla\u015f\u0131k y\u0131lda 1-2 cm hareket ederler. <\/p>\n
************************************************** **<\/p>\n
DA\u011e OLU\u015eUMU ve T\u00dcRK\u0130YE\u2019DE DA\u011e OLU\u015eUMU
\n 1) Da\u011f Olu\u015fumu : – Okyanus ve deniz diplerinde biriken kal\u0131n tortul tabakalar (jeosenklinal) k\u0131talar\u0131n\u0131n levha birbirine yakla\u015fmas\u0131 sonucu yan bas\u0131n\u00e7lara maruz kal\u0131rlar. – Bu yan bas\u0131n\u00e7lar sonucunda jeosenklinal e\u011fer esnek yap\u0131daysa k\u0131vr\u0131larak y\u00fckselir ve yer y\u00fcz\u00fcn\u00fcn k\u0131vr\u0131m da\u011flar\u0131n\u0131 olu\u015fturur. (Toros da\u011f\u0131) – Jeosenklinal e\u011fer sert yap\u0131daysa veya \u00f6nceden y\u00fckselmi\u015f k\u0131vr\u0131m da\u011flar\u0131 tekrar yan bas\u0131n\u00e7lara maruz kal\u0131rsa k\u0131r\u0131lma olur. Y\u00fckselen b\u00f6l\u00fcmlere horst, al\u00e7akta kalan k\u0131s\u0131mlara ise grabent denir. Y\u00fcksekte kalan horstlar da\u011f\u0131 olu\u015ftururken, al\u00e7akta kalan k\u0131s\u0131mlar, daha sonra akarsular\u0131n geli\u015fmesiyle ovalar\u0131 olu\u015fturur. (Ege b\u00f6lgesi k\u0131y\u0131 kesimleri. Burada yer alan boz da\u011flar k\u0131r\u0131lma sonucu olu\u015fan horstlard\u0131r. Bu da\u011flar aras\u0131nda bulun ve \u00fczerinde ayn\u0131 isimli akars\u0131lar\u0131n ge\u00e7ti\u011fi bak\u0131r\u00e7ay, b.menderes , ovalar\u0131nda birer \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fc (grabent) alanlar\u0131d\u0131r.)
\n 2) K\u0131ta Olu\u015fumu : – Yer kabu\u011funun geni\u015f tabanl\u0131 al\u00e7alma ve y\u00fckselme hareketleridir. Bu al\u00e7alma ve y\u00fckselme hareketleri \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imlerde olabilir. – K\u0131talar\u0131n y\u00fckselmesi sonucunda su seviyesi geri \u00e7ekilir. Bu olaya denizlerin \u00e7ekilmesi yani reogresyon denir. Tam tersi durumuna da transregsiyon denir.
\n 3) Volkanizma : – Yer kabu\u011fu alt\u0131ndaki k\u0131zg\u0131n ma\u011fman\u0131n yer kabu\u011funun \u00e7atlak ve k\u0131r\u0131k yerlerinden yery\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kmas\u0131na denir. – Bu s\u0131rada yery\u00fcz\u00fcne kat\u0131 gaz ve ak\u0131c\u0131 maddeler \u00e7\u0131kar\u0131r. (karbondioksit, ta\u015f, kaya) – Lavlar\u0131n \u00fcst \u00fcste birikmesiyle zamanlar volkanik da\u011flar meydana gelir. (K.A\u011fr\u0131, Tendirek, Nemrut vb.) – Volkan k\u00fcllerinin y\u0131ll\u0131k birikmesiyle t\u00fcf tabakalar\u0131 olu\u015fur.
\n 4) Deprem : – Yerkabu\u011funu olu\u015fturan katmanlar\u0131n yerlerinden oynamalar\u0131yla hissedilen sars\u0131nt\u0131lard\u0131r. – Olu\u015fumlar\u0131na g\u00f6re yerel depremler ve tektonik depremler olarak ikiye ayr\u0131l\u0131r. – Yerel depremler k\u0131sa s\u00fcrede ve dar alanda etkili olan y\u0131k\u0131c\u0131 etkileri az olan sars\u0131nt\u0131lard\u0131r. – Tektonik depremler daha \u015fiddetli etkili alan\u0131 daha fazla dolay\u0131s\u0131yla tahrip g\u00fcc\u00fc daha fazla oland\u0131r.<\/p>\n
************************************************** **<\/p>\n
YERY\u00dcZ\u00dcN\u00dcN B\u0130\u00c7\u0130MLENMES\u0130 (DI\u015e KUVVETLER)
\n 1) Mekanik (Fiziksel) \u00c7\u00f6z\u00fcnme : – G\u00fcnl\u00fck s\u0131cakl\u0131k fark\u0131n\u0131n fazla oldu\u011fu yerlerde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. – G\u00fcnl\u00fck s\u0131cakl\u0131\u011fa ba\u011fl\u0131 olarak ta\u015flar\u0131n \u0131s\u0131n\u0131p sonra so\u011fumas\u0131 sonucu olu\u015fur. (\u00c7\u00f6llerde g\u00f6r\u00fclebilir)
\n 2) Kimyasal \u00c7\u00f6z\u00fcnme : – Suyun ta\u015flar\u0131 eritmesi, a\u015f\u0131nd\u0131rmas\u0131, ve \u00e7\u00fcr\u00fctmesi sonucu olu\u015fur. – S\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n etkisiyle bu \u00e7\u00f6z\u00fcnme daha da artar. – Nemli b\u00f6lgelerde daha da yayg\u0131nd\u0131r.
\n 3) Biyolojik \u00c7\u00f6z\u00fcnme : Bitki k\u00f6klerinin, kayalar\u0131n\u0131n \u00e7atlaklar\u0131na girerek zamanla b\u00fcy\u00fcmesi ve bunun sonucu geni\u015fleyerek kayalar\u0131n \u00e7atlamas\u0131na denir. <\/p>\n
************************************************** **<\/p>\n
TOPRAK OLU\u015eUMU ve TOPRAK T\u00dcRLER\u0130
\n – Topra\u011f\u0131n olu\u015fmas\u0131 i\u00e7in \u00f6nce kayalar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcnmesi gerekir.
\n – Canl\u0131 kal\u0131nt\u0131lar\u0131yla olu\u015fabilir.
\n – Topra\u011f\u0131n olu\u015fumuna etki eden fakt\u00f6rler; iklim, bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fc, yer \u015fekilleri, ta\u015flar\u0131n \u00f6zelli\u011fidir.
\n a) Ta\u015f\u0131nm\u0131\u015f Topraklar :
\n – D\u0131\u015f kuvvetlerin ta\u015f\u0131y\u0131p getirdi\u011fi malzemelerin birikmesiyle olu\u015fur.
\n – \u00dc\u00e7 \u00e7e\u015fittir;
\n Al\u00fcvyonlar : Kum ve \u00e7ak\u0131l gibi maddelerin olu\u015fumuyla olu\u015fan topraklard\u0131r.
\n Morenler (Buzul Ta\u015flar) : Buzullar\u0131n ta\u015f\u0131y\u0131p biriktirdikleri, \u00fczerleri \u00e7o\u011fu kez par\u0131lt\u0131l\u0131 yada \u00e7izikli ta\u015flardan olu\u015fur.
\n L\u00f6sler : R\u00fczgarlar\u0131n, kurak b\u00f6lgelerden az \u00e7ok ya\u011f\u0131\u015fl\u0131 b\u00f6lgelere ta\u015f\u0131y\u0131p y\u0131\u011fd\u0131klar\u0131, katmanla\u015fm\u0131\u015f ince \u00f6gelerden olu\u015fan toprak.
\n b) Yerli Topraklar : – Bu topraklar, kayalar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc yerde olu\u015fan topraklard\u0131r. \u0130ki gruba ayr\u0131l\u0131r;
\n Nemli B\u00f6lge Topraklar\u0131 : Bu topraklar nemin g\u00fcr oldu\u011fu yerlerde, g\u00fcr bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fcyle kapl\u0131d\u0131r.
\n Kurak ve yar\u0131 kurak b\u00f6lge topraklar\u0131 : Kestane ve kahverengi bozk\u0131r topraklar\u0131d\u0131r yani \u00e7\u00f6l topraklar\u0131. <\/p>\n
************************************************** **<\/p>\n
YER G\u00d6\u00c7MELER\u0130 ve KAYMALAR
\n Yer g\u00f6\u00e7meleri ve yer kaymalar\u0131n\u0131 olu\u015fturan etmenler :
\n Yer g\u00f6\u00e7mesi : Kayalar\u0131n, ta\u015f par\u00e7alar\u0131n\u0131n, topra\u011f\u0131n, b\u00fcy\u00fck k\u00fctleli tabakalar\u0131n birbirine kayarak yer de\u011fi\u015ftirme olay\u0131d\u0131r
\n Yer Kaymas\u0131 : \u00dcstteki ge\u00e7irimli tabakalar\u0131n, alttaki ge\u00e7irimsiz ve kaygan tabakalar \u00fczerinde, e\u011fim do\u011frultusunda kaynamas\u0131d\u0131r. Yer kaymas\u0131n\u0131n yayg\u0131n ad\u0131 heyeland\u0131r.
\n Yer g\u00f6\u00e7meleri e\u011fimin \u00e7oklu\u011fu, \u015fiddetli ya\u011f\u0131\u015f, sebeplerinden olur. Heyelan olu\u015fumunu etkileyen unsurlardan biride; topraklar\u0131n yap\u0131sal \u00f6zelli\u011fidir. Heyelan olaylar\u0131n\u0131n en \u00e7ok g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc mevsim; ilkbahar sonras\u0131 kar erime zaman\u0131d\u0131r. <\/p>\n
************************************************** **<\/p>\n
EROZYON
\n Toprak Erozyonu :
\n Toprak erozyonun olu\u015fturan etmenler;
\n – Topra\u011f\u0131n sular taraf\u0131ndan a\u015f\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131
\n – R\u00fczgarlar
\n – Bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fc
\n – Buzullar
\n – Sel
\n – E\u011fim
\n – Yang\u0131n
\n Korunma yollar\u0131 :
\n A\u011fa\u00e7land\u0131rma, Bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fc, Baraj g\u00f6lleri yapma, Tarlalar e\u011fime yatay s\u00fcr\u00fclmeli , A\u011fa\u00e7 kesimlerine kar\u015f\u0131 tedbirler<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Yer\u2019in olu\u015fumu sorunu,y\u00fczy\u0131llar boyunca insan\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcren ve d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrmeye devam etmekte olan,\u00f6nemli bir bilimsel sorundur.Ger\u00e7i Yer\u2019in olu\u015fumu konusunda,bug\u00fcn ge\u00e7mi\u015fe oranla ,daha \u00e7ok \u015fey bilmekteyiz.Ancak yine de,problemle ilgili g\u00f6r\u00fc\u015fler,hipotez d\u00fczeyindedir. Bunlar\u0131n delilleri g\u00fc\u00e7l\u00fc olmakla birlikte,kesin birtak\u0131m sonu\u00e7lara ula\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fclemez.Yer\u2019in ya\u015f\u0131n\u0131n 4,5 ile 5 milyar y\u0131l dolay\u0131nda oldu\u011fu san\u0131lmaktad\u0131r.Bunun 10 milyar y\u0131l\u0131 buldu\u011funu ileri s\u00fcren kaynaklara da …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1403,1406],"tags":[10997,3607,2988,3225,2828,3615,10998,3931,2778,3022,10591,3605,10996,10728],"class_list":["post-5305","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-odevler","category-sosyal-bilgiler-odevleri","tag-biyolojik-cozunme","tag-dag-olusumu","tag-deprem","tag-gel-git","tag-gunes-sistemi","tag-kita-olusumu","tag-losler","tag-organik-tortular","tag-radyasyon","tag-samanyolu","tag-tasinmis-topraklar","tag-uranyum","tag-yerin-yapisi-ve-olusum-suresi","tag-yeryuvarlagi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5305","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5305"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5305\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5305"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5305"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5305"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}