Osmanl\u0131lar’da E\u011fitim ve \u00d6\u011fretim<\/p>\n
Isl\u00e2m \u00fclkelerindeki ilm\u00ee hayatin gelismesinde XI. asrin m\u00fcstesna bir yeri vardir. Zira bu asirdan itib\u00e2ren sistemli bir egitim ve \u00f6gretim mahalli olarak medreseler, halkin k\u00fclt\u00fcrel ve din\u00ee anlayis bakimindan yetisip gelismesinde faal bir rol oynamaya basladilar. Osmanlilar d\u00f6neminde ise medreseler, hem program,hem de mimar\u00ee sahada b\u00fcy\u00fck bir yenilik ve ilerleme kayd ettiler. Bu bakimdan, Osmanli sehirlerinin fizik\u00ee gelismesinde de medreselerin \u00f6nemli bir yeri oldugu s\u00f6ylenebilir.
\n Osmanlilar, medrese egitimi ve dolayisiyla ilim ve bu sahanin adamlarina deger verdiklerinden, bunlarin tahsil ve egitim konusunda karsilasabilecekleri her t\u00fcrl\u00fc sikintiyi ortadan kaldirmaya \u00e7alismislardi. Bu devlette ilim ve mensuplarina itibar edilip saygi g\u00f6sterildigi i\u00e7in Iran, Turan, Horasan, Dagistan, Hindistan, Buhara, Haleb, Sam, Misir ve Karaman gibi bir\u00e7ok Isl\u00e2m \u00fclkesinden bilginler Istanbul’a akin etmisti. Bu akin sebebiyle devletin merkezi olan Istanbul, yavas yavas Isl\u00e2m d\u00fcnyasinin ilim merkezi haline gelir.
\n Osmanlilar, medreselerdeki egitim ve \u00f6gretim faaliyetlerini vakiflar vasitasiyla devam ettirdiler. Fatih Sultan Mehmed’in, Istanbul’u feth eder etmez “Sahn-i Sem\u00e2n” medreselerini tesis ettirmesi ve bunlarin giderlerini saglamak i\u00e7in vakif kurmasindan sonra, devlet merkezi oldugu gibi ilim merkezi haline de gelen Istanbul’da basta h\u00fck\u00fcmdarlar olmak \u00fczere sultanlar, vezirler, ilim adamlari, bazi saray mensuplari ve madd\u00ee durumu iyi olan halk tarafindan pek\u00e7ok medrese insa olunmustu. Yalniz Mimar Sinan’in bas mimarligi sirasinda Istanbul’da insa edilen medreselerin sayisi, 6’si S\u00fcleymaniye medreseleri olmak \u00fczere 55’i bulmaktadir. XVII. asrin son \u00e7eyregi basinda ise Istanbul’daki medrese sayisinin 126’ya ulastigi g\u00f6r\u00fclmektedir. Fetihten XIX. asra kadar Istanbul’da insa edilen medrese sayisi 500’\u00fc asmaktadir. Ancak bunlarin b\u00fcy\u00fck bir kismi yangin ve deprem gibi tabi\u00ee \u00e2fetlere maruz kalarak yikilip yok olmus veya terk edilmistir.
\n Orta ve y\u00fcksek \u00f6gretimi ger\u00e7eklestiren Osmanli medreselerinin ilki, Orhan Gazi tarafindan 731 (1330) tarihinde Iznik’te a\u00e7ilmisti. Orhan Gazi, bu medrese i\u00e7in vakiflar kurmustu. Geliri, medrese, m\u00fcderris ve talebeye tahsis edilen vakif k\u00f6yler, her t\u00fcrl\u00fc “Tek\u00e2lif-i \u00d6rfiyye”den (\u00d6rf\u00ee vergiler) muaf idiler. Nitekim Orhan Gazi’den \u00e7ok daha sonraki tarihlere uzanan 27 Cemayizelevvel 1136 (23 Subat 1724) tarihli bir “arz” (arsiv belgesi), Iznik’e bagli Kozluca K\u00f6y\u00fc’n\u00fcn, adi ge\u00e7en medreseye vakfedildigini g\u00f6stermektedir.
\n Ilk d\u00f6nem Osmanli ilim hayati hakkinda bilgi veren D’Ohsson’a g\u00f6re Osmanli Devleti’ndeki ilm\u00ee faaliyetler, daha Osman Gazi d\u00f6neminde baslamisti. O, bu konuda su bilgileri vermektedir: “Osman Gazi, S\u00f6g\u00fct’te yeni imparatorlugun temelini atarken hazine ve silah ile beraber ilm\u00ee ve k\u00fclt\u00fcrel faaliyetlere karsi da gayet m\u00fctesebbis idi. Ilm\u00ee y\u00f6nden ilerlemeyi ve en azindan eski medreseleri olduklari gibi muhafaza etmeyi arzu ederdi. Veliahdi ve oglu Orhan Gazi, Iznik’te imparatorluk camiini y\u00fckseltirken orada bir de, bir asri m\u00fctecaviz bir zaman boyunca Osmanli medreselerinin en y\u00fcksegi olarak bakilacak olan bir medrese yaptirdi. Yeni kurulmus (731\/1330) ve kendi ismi ile adlandirilmis olan bu medresenin idaresi, Isl\u00e2m \u00e2lemindeki diger b\u00fct\u00fcn medreseler gibi m\u00fcderris titri altinda Seyh Davud-i Kayser\u00ee’ye verildi.”
\n Iznik, bir ilim merkezi olarak \u00f6nemini XV. y\u00fczyilda da korumus ve bu y\u00fczden sehre “\u00e2limler yuvasi” \u00fcnvani verilmisti. Iznik Medresesinin yetistirdigi \u00fcnl\u00fc \u00e2limlerden biri de Osmanlilarin ilk Seyh\u00fclisl\u00e2mi Molla Fenar\u00ee’dir. Osmanlilarin, ilk birbu\u00e7uk asir i\u00e7inde yaptirmis olduklari medreselerin derece ve sinif itibariyle en m\u00fchimleri Iznik, Bursa ve Edirne’de idi. Devletin kurulusu esnasinda Iznik Medresesi, beyligin birinci sinif medresesi idi. Bu medresede yapilan egitim ve g\u00f6r\u00fclen \u00f6gretimin derecesi hakkinda kesin bir bilgiye sahip olmamakla beraber, m\u00fcderrisligine (\u00d6gretim \u00dcyeligi’ne) tayin edilmis olan sahislar, bunlarin hayatlari ve eserleri, dolayisiyla ilm\u00ee kapasiteleri tedkik edilecek olursa bu medresenin olduk\u00e7a y\u00fcksek seviyede bir egitim ve \u00f6gretim kurumu oldugu d\u00fcs\u00fcn\u00fclebilir. Ger\u00e7ekten Kahire’de ihtisasini yapip memleketine d\u00f6nen ve orada bir\u00e7ok talebe yetistiren Davud-i Kayser\u00ee (\u00f6l. H. 751\/M. 1350)’nin s\u00f6hretini duyan Orhan Gazi, onu Kayseri’den getirterek Iznik’te yaptirdigi medreseye m\u00fcderris olarak tayin eder. Iznik medresesinin ilk m\u00fcderrisi olan Davud-i Kayser\u00ee, Muhyiddin Arab\u00ee’nin \u00fcvey oglu Sadreddin Konev\u00ee’nin halifelerinden tefsir sahibi ve Muhyiddin Arab\u00ee’nin “Fus\u00fbsu’l-Hikem” adli eserini serheden Kemaleddin Abdurrezzak el-K\u00e2s\u00ee (\u00f6l. 1329)’nin halifesi olup y\u00fcksek tahsilini Misir’da yapmisti. Davud’un halefleri olan Taceddin el-K\u00fcrd\u00ee ve Alaeddin el-Esved de devrin b\u00fcy\u00fck bilginleri arasinda sayiliyorlardi. Bu nokta g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutulursa Iznik Orhaniye medresesini y\u00fcksek seviyeli egitim ve \u00f6gretim veren bir m\u00fcessese olarak kabul etmek gerekir.
\n Bursa’nin fethinden sonra orada da medreseler kurulur. Bundan dolayi Iznik ikinci dereceye inerek Bursa’daki Sultan Medresesi birinci dereceyi alir. Orhan Gazi’den sonra oglu Murad (Murad H\u00fcd\u00e2vendig\u00e2r), Bursa \u00c7ekirge’de eski Kaplica civarinda bir c\u00e2mi, medrese ve im\u00e2ret yaptirarak, bu konuda babasindan asagi olmadigini g\u00f6stermisti.
\n Yildirim Bayezid, Hisar disinda bir c\u00e2mi ve medrese yaptirmakla Bursa’nin bir ilim ve irfan merkezi haline gelmesini ve sehrin hisar disina tasmasi ile genislemesini sagladi. \u00c7elebi Sultan Mehmed’in Bursa’da kurdugu medrese, digerlerine nazaran ayri bir hususiyete sahiptir. “Sultaniye Medresesi” denilen bu tahsil kurumunda ilk m\u00fcderris Mehmed Sah Efendi (\u00f6l. 839\/1435)’dir. Molla Semseddin Fenar\u00ee’nin oglu olan bu zatin ilk dersinde \u00f6grencilerden baska Bursa’nin belli basli \u00e2limleri de hazir bulunmus, yeni m\u00fcderris Mehmed Sah Efendi de medreselerde okutulan ilimlere dair sorulan suallere cevap vermisti. Sultaniye m\u00fcderrislerinin, b\u00f6yle umum\u00ee sekilde ders vermeleri bir gelenek haline gelmistir. Bilhassa Bursa Sultaniyesi kurulduktan sonra Iznik medresesi, ikinci dereceye d\u00fcsm\u00fcst\u00fc. Buna karsilik bir ilim merkezi olarak Bursa ilk siraya y\u00fckselmisti. Bu durum, Sultan II. Murad’in Edirne’de \u00dc\u00e7 Serefeli C\u00e2mii yanindaki Saatli medresesini kurana kadar devam eder. Edirne devlet merkezi olduktan sonra II. Murad zamaninda 841 (1437) yilinda baslanarak bazi \u00e2rizalar sebebiyle 851 (1447) senesinde tamamlanan \u00dc\u00e7 Serefeli C\u00e2mii yanindaki medrese ile D\u00e2ru’l-Hadis, o tarihte Osmanli \u00fclkesindeki medreselerin \u00fcst\u00fcnde yer aldi. B\u00f6ylece, Bursa’daki Sultaniye Medresesi, gerek egitim ve \u00f6gretim, gerekse tahsisati bakimindan ikinci dereceye d\u00fcst\u00fc. \u00dc\u00e7 Serefeli medrese m\u00fcderrisine o tarihe kadar hi\u00e7 bir medrese \u00f6gretim \u00fcyesine verilmeyen y\u00fcz ak\u00e7a yevmiye verildi. Halbuki bundan \u00f6nce Iznik medresesi m\u00fcderrisinin yevmiyesi otuz, Bursa’daki Sultan Medresesi m\u00fcderrisinin ise g\u00fcnde (yevmiye) elli ak\u00e7a idi.
\n G\u00f6r\u00fcld\u00fcg\u00fc gibi Bursa’nin fethinden hemen sonra orada da \u00e7esitli medreseler kuruldu. Suurlu ve ne yaptigini bilen bir politika sonucu sinirlari yavas yavas genisleyen Osmanli Devleti’nde, pek\u00e7ok devlet ricali, mektep, medrese, im\u00e2ret ve c\u00e2mi gibi farkli sahalara hizmet veren kurumlari a\u00e7makta adeta birbirleri ile yarisiyorlardi. \u00d6rnek olmasi bakimindan sadece Istanbul’un 1453 yilindaki fethinden sonra Fatih’in yaptiklarini vermek istiyoruz. Buna g\u00f6re otuz yillik h\u00fck\u00fcmdarligi d\u00f6neminde basta Istanbul, Bursa ve Edirne olmak \u00fczere devletin \u00e7esitli sehirlerinde 85’i kubbeli olarak 300 kadar c\u00e2mi 57 medrese, 59 hamam, 29 bedesten, \u00e7esitli saraylar, hisar, kale, sur ve k\u00f6pr\u00fcler yaptirdigi g\u00f6r\u00fclmektedir. Bunlarin \u00e7ogunun zamanla yikildigina da isaret etmek gerekir.
\n 764 (1363) tarihinde Edirne’nin fethinden sonra, Rumeli’deki fetihlerin daha saglikli ve basarili olabilmesi i\u00e7in devlet merkezi buraya nakledilir. Edirne’nin devlet merkezi olmasi, burada da medreselerin hizla a\u00e7ilip \u00e7ogalmasina sebep olur. Zira biraz \u00f6nce de g\u00f6r\u00fcld\u00fcg\u00fc gibi herkesten \u00f6nce devletin basinda bulunanlar, bulunduklari yerlerde egitim kurumu a\u00e7mayi bir gelenek haline getirmislerdi. B\u00f6yle bir anlayistan dolayidir ki, hemen her zaman devlet merkezinin bulundugu yer, ilm\u00ee faaliyetlerin en \u00e7ok yogunlastigi merkez oluyordu. Nitekim Istanbul’un fethi ve devletin merkezi haline gelmesinden sonra Fatih Sultan Mehmed tarafindan yaptirilan “Sahn-i Sem\u00e2n” medreseleri \u00f6n plana ge\u00e7tiler. Fatih Kanunn\u00e2mesinde “Sahn-i Sem\u00e2n” diye meshur olan medreselere vakfiyesinde “Med\u00e2ris-i Sem\u00e2niye” denilmektedir.
\n Fatih k\u00fclliyesi kurulunca sekiz b\u00fcy\u00fck medreseye “sahn” adi verilmisti. Bu tabiri her ne kadar ilk tomar Arap\u00e7a vakfiyede bulamiyorsak da Fatih’in tashihinden ve k\u00fclliye m\u00fcderrislerinin tedkikinden ge\u00e7en meshur kanunn\u00e2mede bu tabiri g\u00f6r\u00fcyoruz. O halde bu tabir, Fatih’ten g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar gelmektedir. Fatih k\u00fclliyesi b\u00fcy\u00fck medreselerinden her birini m\u00e2na itibariyle birer fak\u00fclte sayabiliriz. Vakfiyelerinde buralara akl\u00ee ve nakl\u00ee ilimlerde m\u00fctehassis m\u00fcderrislerin (profes\u00f6r) tayin olunacagi a\u00e7ik\u00e7a belirtildigine g\u00f6re buralarda tip, fikih (Isl\u00e2m hukuku), hey’et (astronomi) ve il\u00e2hiyat okutuluyordu. Bu b\u00fcy\u00fck medreselerin odalarinda birer y\u00fcksek ilim talebesi (danismend) oturuyordu. Bunlar, seviyesi y\u00fcksek dersleri okuyunca branslarina g\u00f6re daha sonra hekim (doktor), fakih, fen adami, maliye ve devlet memuru oluyorlardi. Bu sahn medreselerine musila-i sahn olan Tetimmeler de, adeta bug\u00fcnk\u00fc lise tahsilini bitirerek geldiklerine g\u00f6re Semaniye Medreselerine alem olan sahn tabiri y\u00fcksek bir tahsil derecesini g\u00f6steriyordu.
\n Osmanli medreselerindeki egitim ve \u00f6gretim usul\u00fc, diger Isl\u00e2m devletlerinde oldugu gibi bir metod takip etmis olup, medreselerin sayilari arttik\u00e7a bunlar da derece ve siniflarina g\u00f6re bir d\u00fczene tabi tutulmuslardi. Bunun i\u00e7indir ki ilk defa Sultan II. Murad, daha sonra da F\u00e2tih Sultan Mehmed tarafindan medreselerin bir siniflandirilmaya tabi tutuldugu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Fatih medreselerinin (Sahn-i Sem\u00e2n) yapilmasi, Osmanli \u00fclkesindeki medrese teskil\u00e2ti i\u00e7in bir yenilik sayilmaktadir. Onun i\u00e7in kisa ve \u00f6zet bir sekilde de olsa bu medreselerden bahsetmek istiyoruz.
\n Fatih’in kanunn\u00e2mesinde “Sahn-i Sem\u00e2n” diye adlandirilan medreselere “Sem\u00e2niye medreseleri” de denilmektedir. Fatih Sultan Mehmed, Istanbul’u feth ettikten sonra, Imparator J\u00fcstinyen’in esi Teodora tarafindan yaptirilan Havariy\u00fbn kilisesi yerine c\u00e2mi yaptirir. Daha sonra c\u00e2minin dogu ve bati kismina “Sahn-i Sem\u00e2n” denilen sekiz medrese yapti ki, bunlar y\u00fcksek tahsil i\u00e7indi. Bunlarin arkalarinda da “Tetimme” adi verilen ve sahn medreselerine \u00f6grenci yetistiren sekiz medrese daha yaptirir. Vakfiyedeki bilgi ve \u00c2li’nin kaydina g\u00f6re burasi Istanbul’un ortasina denk geldigi i\u00e7in buraya sahn denmistir. Tarih\u00ee rivayetlere g\u00f6re bu medresenin programini Vezir Mahmud Pasa ile matematik ve astronomi \u00e2limi Ali Kus\u00e7u tertip etmislerdir. D\u00f6rd\u00fc c\u00e2miin dogu kisminda, d\u00f6rd\u00fc de bati tarafinda bulunan bu medreselerden her birinin ondokuz odasi vardi. Sekiz m\u00fcderristen her birinin birer odasi ve elli ak\u00e7a yevmiyesi vardi. Ayrica, beser ak\u00e7a yevmiye ile bir oda, ekmek ve \u00e7orba verilmek \u00fczere sekiz medreseden her birine birer “muid” (asistan) verildi. Her medresenin onbes odasina ikiser ak\u00e7a yevmiye (burs, kredi), im\u00e2retten ekmek ve \u00e7orba (yemek) verilmek \u00fczere birer “danismend” konuldu. Geri kalan iki oda da kapicilarla ferras denilen temizlik is\u00e7ilerine tahsis olundu.
\n Sahn medreselerinin arka taraflarinda y\u00fcksek tahsile, yani Sahn-i Sem\u00e2n medreselerine danismend yetistirmek \u00fczere “Tetimme” veya “Musila-i Sahn’ ismiyle sahn medreselerinden k\u00fc\u00e7\u00fck olarak sekiz medrese daha insa edilmisti. Bu medrese, derece itibariyle orta tahsil seviyesinde idi.
\n Sahn medresesi talebelerine danismend, Tetimme talebesine de Suhte (galat olarak softa) deniyordu. Tetimmelerden her h\u00fccreye \u00fc\u00e7 \u00f6grenci konmustu. Bu odalardan her birisine ihtiya\u00e7larina sarf edilmek ve mum parasi olmak \u00fczere 5’er ak\u00e7a tahsis edildigi gibi yemekleri de im\u00e2retten veriliyordu.
\n Bilindigi gibi egitim ve \u00f6gretim, hi\u00e7 bir devletin vazge\u00e7emeyecegi bir mecburiyettir. Bununla beraber her devlet, vatandasini, kendi sartlari, ihtiya\u00e7lari ve ileriye d\u00f6n\u00fck hedeflerini g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde bulundurarak yetistirmeye \u00e7alisir. Osmanli Devleti de vatandasini kendi durum ve sartlarina uygun bir sekilde yetistirmeye gayret etmistir. Bu gayenin tahakkuku i\u00e7in de egitim ve \u00f6gretim m\u00fcesseseleri kurmustur. Devletin kurulusu ile baslayip, yikilisina kadar \u00e7esitlenerek gelisen bu m\u00fcesseseler, devlet ve \u00e7ogunlukla vakiflar vasitasiyla kuruluyorlardi. Bu m\u00fcesseseleri, klasik ve yeni diye iki gruba ayirabilecegimiz gibi, \u00f6rg\u00fcn ve yaygin egitim m\u00fcesseseleri diye de ayirmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n
\u00d6RG\u00dcN EGITIM M\u00dcESSESELERI <\/p>\n
Bu m\u00fcesseseler, belirli yas ve bilgi seviyesindeki insanlari, yine belirli zaman ve disiplinlere g\u00f6re yetistirmek \u00fczere kurulmus bulunan m\u00fcesseselerdir. Bu kuruluslarin, sivil ve asker\u00ee olmak \u00fczere iki sahada sekillendiklerini g\u00f6r\u00fcyoruz. Bir bakima, \u00f6zel egitim ve ihtisas konusuna girdigi i\u00e7in asker\u00ee m\u00fcesseseleri daha sonraya birakip sivil egitim kurumlarindan bahsetmek istiyoruz. Bu arada, yaygin egitim m\u00fcesseseleri diyebilecegimiz, c\u00e2mi ve tekke gibi kurumlardan bir \u00f6nceki ciltte bahsedildigi i\u00e7in burada bunlara temas edilmeyecektir. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Osmanl\u0131lar’da E\u011fitim ve \u00d6\u011fretim Isl\u00e2m \u00fclkelerindeki ilm\u00ee hayatin gelismesinde XI. asrin m\u00fcstesna bir yeri vardir. Zira bu asirdan itib\u00e2ren sistemli bir egitim ve \u00f6gretim mahalli olarak medreseler, halkin k\u00fclt\u00fcrel ve din\u00ee anlayis bakimindan yetisip gelismesinde faal bir rol oynamaya basladilar. Osmanlilar d\u00f6neminde ise medreseler, hem program,hem de mimar\u00ee sahada b\u00fcy\u00fck bir yenilik ve ilerleme kayd …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1403,1406],"tags":[1692,135,1778,1540,1776,1777,1628],"class_list":["post-537","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-odevler","category-sosyal-bilgiler-odevleri","tag-fatih-sultan-mehmed","tag-islam","tag-mimar-sinan","tag-orhan-gazi","tag-osmanlilarda-egitim-ve-ogretim","tag-sahn-i-seman","tag-yildirim-bayezid"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/537","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=537"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/537\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=537"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=537"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=537"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}