C\u00fcmleler, kendini olu\u015fturan s\u00f6zc\u00fcklerin anlamlar\u0131na, c\u00fcmlede bulunduklar\u0131 yerlere, t\u00fcrlerine g\u00f6re de\u011fi\u015fik \u00f6zellikler g\u00f6sterir. \u0130\u015fte bu \u00f6zelliklere g\u00f6re c\u00fcmleler de\u011fi\u015fik gruplar alt\u0131nda incelenir. Bu gruplar\u0131 biz d\u00f6rde ay\u0131rabiliriz.
\nA. Y\u00fcklemlerine G\u00f6re C\u00fcmleler
\nB. \u00d6\u011fe Dizili\u015flerine G\u00f6re C\u00fcmleler
\nC. Anlamlar\u0131na G\u00f6re C\u00fcmleler
\nD. Yap\u0131lar\u0131na G\u00f6re C\u00fcmleler<\/p>\n
A. Y\u00dcKLEMLER\u0130NE G\u00d6RE C\u00dcMLELER
\nBuna \u201cy\u00fckleminin t\u00fcr\u00fcne g\u00f6re\u201d de denilebilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc c\u00fcmleyi y\u00fcklemine g\u00f6re incelerken y\u00fcklemi olu\u015fturan s\u00f6zc\u00fcklerin t\u00fcr\u00fcne bak\u0131l\u0131r.
\n1. Fiil C\u00fcmlesi: Y\u00fcklem durumunda bulunan s\u00f6z, \u00e7ekimlenmi\u015f bir fiilse, c\u00fcmle fiil c\u00fcmlesidir.
\n\u00d6rnek: \u201cSo\u011fuk g\u00fcnler art\u0131k geride kald\u0131.\u201d c\u00fcmlesinde \u201ckald\u0131\u201d y\u00fcklemdir. Bu y\u00fcklem \u201ckalmak\u201d fiilinin bilinen ge\u00e7mi\u015f zamanda \u00e7ekimlenmesiyle olu\u015ftu\u011fundan, c\u00fcmle, y\u00fcklemine g\u00f6re fiil c\u00fcmlesi olur.<\/p>\n
2. \u0130sim C\u00fcmlesi: Y\u00fcklem \u00e7ekimli bir fiil de\u011filse, ister isimden ister edattan isterse fiilimsiden olu\u015fsun isim c\u00fcmlesi say\u0131l\u0131r. Yani ad\u0131na aldan\u0131p sadece ismin y\u00fcklem oldu\u011fu c\u00fcmleler olarak anlamamak laz\u0131m bunu.
\n\u00d6rnek: \u201cBu roman, yazar\u0131n okudu\u011fum ilk kitab\u0131yd\u0131.\u201d c\u00fcmlesinde y\u00fcklem \u201ckitab\u0131yd\u0131\u201d s\u00f6z\u00fc \u00fczerine kuruludur ve \u201ckitap\u201d ismi \u201cidi\u201d ekfiilini alarak y\u00fcklem olmu\u015ftur. Elbette y\u00fcklem bu c\u00fcmlede \u201cyazar\u0131n okudu\u011fum ilk kitab\u0131yd\u0131\u201d \u015feklinde bir isim ve s\u0131fat tamlamas\u0131ndan olu\u015fan s\u00f6z \u00f6be\u011fidir.<\/p>\n
B. \u00d6\u011eE D\u0130Z\u0130L\u0130\u015e\u0130NE G\u00d6RE C\u00dcMLELER
\nT\u00fcrk\u00e7e\u2019de c\u00fcmleyi olu\u015fturan \u00f6\u011feler belli bir mant\u0131k dizili\u015fine g\u00f6re s\u0131ralan\u0131r. Hatta tamlamay\u0131 olu\u015fturan s\u00f6zc\u00fcklerin bile bir s\u0131raya g\u00f6re dizilmesi gerekir. Bu dizili\u015flerde en \u00f6nemli unsur y\u00fcklemdir. \u00c7\u00fcnk\u00fc dilimizde y\u00fcklemin daima sonda bulunmas\u0131 gerekir. \u0130\u015fte \u00f6\u011felerin bu s\u0131ralan\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re, c\u00fcmleler iki grupta incelenir.
\n1. Kurall\u0131 C\u00fcmle: Y\u00fcklemi sonda bulunan, yani \u00f6\u011felerin T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin kurallar\u0131na g\u00f6re s\u0131raland\u0131\u011f\u0131 c\u00fcmlelerdir.
\n\u00d6rnek: \u201cBuralarda eskiden \u00e7ok g\u00fczel evler vard\u0131.\u201d c\u00fcmlesinde \u201cvard\u0131\u201d y\u00fcklemi sonda bulundu\u011fu i\u00e7in c\u00fcmle kurall\u0131d\u0131r.
\n2. Devrik C\u00fcmle: Y\u00fcklemi sonda bulunmayan c\u00fcmlelerdir.
\n\u00d6rnek: \u201cBu kitab\u0131 iki y\u0131l \u00f6nce okumu\u015ftum ben.\u201dc\u00fcmlesinde y\u00fcklem \u201cokumu\u015ftum\u201d \u00f6\u011fesidir. Ondan sonra \u201cben\u201d \u00f6znesi geldi\u011finden y\u00fcklem sonda de\u011fildir. \u00d6yleyse c\u00fcmle devriktir.
\nBaz\u0131 c\u00fcmlelerde ise c\u00fcmlenin temel \u00f6\u011fesi olan y\u00fcklemin bulunmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Ger\u00e7i \u201c\u00f6\u011fe dizili\u015fine g\u00f6re\u201d dendi\u011finde sadece kurall\u0131, devrik anla\u015f\u0131l\u0131r, ancak y\u00fcklemin bulunmamas\u0131 da c\u00fcmlede \u00f6\u011fe dizili\u015fini etkiler. Y\u00fcklemin bulunmad\u0131\u011f\u0131 c\u00fcmlelere ise eksiltili c\u00fcmle denir.
\n3. Eksiltili C\u00fcmle: Y\u00fcklemi bulunmayan c\u00fcmlelerdir. Yarg\u0131n\u0131n ne oldu\u011fu okuyucunun yorumuna b\u0131rak\u0131l\u0131r.
\n\u00d6rnek: \u201cKar\u015f\u0131m\u0131zda geni\u015f ve yemye\u015fil bir ova\u2026 Onun tam ortas\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fck ama \u00e7ok g\u00fczel bir g\u00f6l\u2026\u201d c\u00fcmlelerinde y\u00fcklem yoktur. \u00dc\u00e7 noktalar y\u00fcklemin eksik oldu\u011funu g\u00f6sterir. Ancak biz c\u00fcmlede \u201cvard\u0131, g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu, bulunuyordu\u201d gibi bir yarg\u0131n\u0131n verilmek istendi\u011fini anl\u0131yoruz. \u00d6yleyse bu c\u00fcmleler eksiltili c\u00fcmlelerdir.<\/p>\n
C. ANLAMINA G\u00d6RE C\u00dcMLELER
\nElbette her c\u00fcmlenin bir anlam\u0131 vard\u0131r. Ancak c\u00fcmleler bu anlam\u0131 de\u011fi\u015fik yap\u0131larla bildirir. Bazen bir yarg\u0131y\u0131 haber verir. Bazen anlam\u0131, soruyla bildirir. Bazense bir duyguyu aktararak ifade eder. \u0130\u015fte bu bildirme \u015fekillerine g\u00f6re c\u00fcmleyi \u00fc\u00e7 grupta inceliyoruz.
\n1. Haber C\u00fcmlesi: Bir yarg\u0131y\u0131 olumlu ya da olumsuz bi\u00e7imde aktaran c\u00fcmlelerdir. Bir eylemin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, yap\u0131labilece\u011fini, bir varl\u0131\u011f\u0131n bulundu\u011funu ifade eden c\u00fcmleler olumlu, tersini ifade edenler olumsuzdur. Olumlu c\u00fcmlelerde mant\u0131k\u00e7a istenen bir durumun bulunmas\u0131 gerekir.
\n A\u015fa\u011f\u0131daki y\u00fcklemleri inceleyerek bunu a\u00e7\u0131klayal\u0131m.
\nOlumlu: geldi, ko\u015fmal\u0131, var, paral\u0131, g\u00fczel
\nOlumsuz: gelmedi, ko\u015fmamal\u0131, paras\u0131z, g\u00fczel de\u011fil
\nG\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi olumlu y\u00fcklemler \u201c-ma, -me\u201d olumsuzluk ekiyle, \u201cde\u011fil\u201d olumsuzluk edat\u0131yla, \u201c-s\u0131z\u201d gibi olumsuz anlam veren eklerle olumsuz hale getirilebiliyor. Baz\u0131 c\u00fcmlelerde ise yap\u0131ca yukar\u0131daki olumsuzluklar bulundu\u011fu halde c\u00fcmle anlamca olumlu olabilir. Bu, \u00e7o\u011fu kez iki olumsuzlu\u011fun bir arada bulundu\u011fu yarg\u0131larda g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n
\u00d6rnek: \u201cAsl\u0131nda o seni tan\u0131m\u0131yor de\u011fildi.\u201d c\u00fcmlesinde \u201ctan\u0131m\u0131yor de\u011fil\u201d y\u00fckleminde iki olumsuzluk vard\u0131r ve bunlar y\u00fcklemin \u201ctan\u0131yor\u201d \u015feklinde olumlu bir yarg\u0131 vermesini sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131r.
\nBaz\u0131 c\u00fcmlelerde ise olumsuzluk, soru yoluyla sa\u011flan\u0131r.
\n\u00d6rnek: \u201cBen onu unutabilir miyim hi\u00e7?\u201d c\u00fcmlesinde y\u00fcklem olumlu oldu\u011fu halde c\u00fcmlenin anlam\u0131 soru yoluyla olumsuz hale getirilmi\u015ftir.
\nBaz\u0131 c\u00fcmlelerde olumsuzluk ba\u011fla\u00e7larla sa\u011flan\u0131r.
\n\u00d6rnek: \u201cNe konuyu biliyor ne soruyu soruyor. c\u00fcmlelerinde ne\u2026 ne\u2026. ba\u011flac\u0131,
\n\u00d6rnek: \u201cSanki o seni seviyor da.\u201dc\u00fcmlesinde \u201csanki\u201d ba\u011flac\u0131 c\u00fcmleye olumsuz anlam katm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
2. Soru C\u00fcmlesi: Cevap almak amac\u0131yla haz\u0131rlanan c\u00fcmlelerdir. Bunlar de\u011fi\u015fik soru s\u00f6zc\u00fckleriyle sa\u011flan\u0131r.
\n\u00d6rnek: \u201cSiz de bizimle gelir misiniz?\u201d
\n\u201cSana bu ceketi kim alm\u0131\u015ft\u0131?\u201d
\n\u201cNe zaman bizi ziyaret edeceksiniz?\u201d c\u00fcmleleri birer soru c\u00fcmlesidir.
\n Soru c\u00fcmlelerinde de olumluluk-olumsuzluk olabilir. Bunu y\u00fcklemin yap\u0131ca olumlu ya da olumsuz olmas\u0131 belirler.
\n\u00d6rnek: \u201cBu olay\u0131 o da biliyor mu?\u201d c\u00fcmlesinde y\u00fcklem olumlu oldu\u011fundan c\u00fcmle olumlu soru c\u00fcmlesidir.
\n\u00d6rnek: \u201cD\u00fcnk\u00fc davete o da gelmedi mi?\u201dc\u00fcmlesi y\u00fcklemi olumsuz oldu\u011fu i\u00e7in, olumsuz soru c\u00fcmlesidir.<\/p>\n
3. \u00dcnlem C\u00fcmlesi: Yarg\u0131y\u0131 bir duygu aktararak ortaya koyan c\u00fcmlelerdir. \u00c7o\u011fu zaman k\u0131zg\u0131nl\u0131k, sevinme, al\u0131nma, heyecan gibi bir duygu aktar\u0131r ya da seslenme bildirir.
\n\u00d6rnek: \u201cNe g\u00fczel bir kitap bu!\u201d
\n\u00d6rnek: \u201cHey, bana baksana sen!\u201dc\u00fcmleleri \u00fcnlem c\u00fcmlesidir.<\/p>\n
Bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda baz\u0131 kaynaklarda istek c\u00fcmlesi, \u015fart c\u00fcmlesi, emir c\u00fcmlesi, gereklilik c\u00fcmlesi gibi anlam\u0131na g\u00f6re c\u00fcmleler de verilmi\u015ftir. Ancak bu, c\u00fcmlenin yap\u0131s\u0131yla ilgili olmayan sadece anlama ba\u011fl\u0131 \u00f6zelliktir. E\u011fer bunu g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131rsak, her c\u00fcmleye bir ad bulmak gerekebilir.
\n\u00d6rnek: \u201cKonu\u015fabilirsin ama biraz al\u00e7ak sesle.\u201d c\u00fcmlesi \u015fart,
\n\u00d6rnek: \u201c\u015eimdi bir so\u011fuk su olsa da i\u00e7sek.\u201d c\u00fcmlesi istek,
\n\u00d6rnek: \u201cYar\u0131na kadar bu \u00f6devler bitecek.\u201d c\u00fcmlesi emir,
\n\u00d6rnek: \u201cBug\u00fcn\u00fcn i\u015fini yar\u0131na b\u0131rakmamal\u0131s\u0131n.\u201dc\u00fcmlesi gereklilik anlam\u0131 veren c\u00fcmlelerdir.<\/p>\n
D. YAPILARINA G\u00d6RE C\u00dcMLELER
\nHer c\u00fcmle bir yarg\u0131 bildirir. Ancak baz\u0131 c\u00fcmlelerde birden fazla yarg\u0131 bildiren unsur bulunur. Bunlar bazen iki ayr\u0131 y\u00fcklemle, bazen yan c\u00fcmleciklerle sa\u011flan\u0131r. C\u00fcmlenin yap\u0131s\u0131na ge\u00e7meden \u00f6nce yap\u0131y\u0131 belirleyen temel ve yan c\u00fcmleleri g\u00f6relim.
\nTemel C\u00fcmle: Bir c\u00fcmlenin y\u00fcklemi temel c\u00fcmledir. C\u00fcmlenin bildirmek istedi\u011fi as\u0131l yarg\u0131 da bu c\u00fcmleyle verilir. Di\u011fer \u00f6\u011feler temel c\u00fcmleyi a\u00e7\u0131klayan tamamlay\u0131c\u0131 \u00f6\u011felerdir.
\n\u00d6rnek: \u201cAk\u015fama gelece\u011fim.\u201d c\u00fcmlesinde \u201cgelece\u011fim\u201d y\u00fcklemi temel \u00f6\u011fe, \u201cak\u015fama\u201d s\u00f6z\u00fc de onun tamamlay\u0131c\u0131 \u00f6\u011fesidir. <\/p>\n
Yan C\u00fcmle: Tam bir yarg\u0131 bildirmeyen, temel c\u00fcmlenin bir \u00f6\u011fesi durumunda bulunan ve kendi i\u00e7inde de\u011fi\u015fik tamamlay\u0131c\u0131 \u00f6\u011feler de alabilen s\u00f6z \u00f6be\u011fidir. Yan c\u00fcmleler iki \u015fekilde yap\u0131labilir: Fiilimsilerle ve \u00e7ekimli fiillerle.
\n \u2022 Fiilimsilerle yap\u0131lanlar: C\u00fcmle i\u00e7inde temel c\u00fcmlenin bir \u00f6\u011fesi olan ya da bir \u00f6\u011fenin tamamlay\u0131c\u0131s\u0131 olan fiilimsiler yan c\u00fcmlecik yapar.
\n\u00d6rnek: \u201c\u00d6\u011fretmen s\u0131n\u0131fa girince herkes aya\u011fa kalkt\u0131.\u201dc\u00fcmlesinde \u201caya\u011fa kalkt\u0131\u201d y\u00fcklemdir. \u201cNe zaman aya\u011fa kalkt\u0131?\u201d sorusuna \u201c\u00d6\u011fretmen s\u0131n\u0131fa girince\u201d cevab\u0131 geliyor. C\u00fcmlede zarf t\u00fcmleci olan bu \u00f6\u011fe \u201cgirince\u201d ba\u011ffiili \u00fczerine kuruludur. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi fiilimsi, bir \u00f6\u011fe durumundad\u0131r. \u00d6yleyse zarf t\u00fcmleci bir yan c\u00fcmleciktir.
\n\u00d6rnek: \u201cBana foto\u011fraf\u0131n\u0131 g\u00f6nderen okuruma te\u015fekk\u00fcr ederim.\u201d c\u00fcmlesinde ise \u201cte\u015fekk\u00fcr ederim\u201d y\u00fcklemdir. \u201cKime te\u015fekk\u00fcr ederim?\u201d sorusuna \u201cBana foto\u011fraf\u0131n\u0131 g\u00f6nderen okuruma\u201d dolayl\u0131 t\u00fcmleci cevap verir. C\u00fcmlede \u201cg\u00f6nderen\u201d s\u0131fat-fiilini g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu s\u00f6z \u201cokur\u201d isminin s\u0131fat\u0131 durumundad\u0131r. Yani dolayl\u0131 t\u00fcmlecin tamamlay\u0131c\u0131 \u00f6\u011fesidir. Tamamlad\u0131\u011f\u0131 \u00f6\u011feyle birlikte yan c\u00fcmle yapm\u0131\u015f ve dolayl\u0131 t\u00fcmle\u00e7 g\u00f6revini \u00fcstlenmi\u015ftir.
\n\u00d6rnek: \u201cKaradeniz\u2019de denize fazla a\u00e7\u0131lmak tehlikelidir.\u201d
\n\u00d6rnek: \u201cDavetime gelmeyi\u015fine \u00e7ok \u00fcz\u00fcld\u00fcm.\u201d
\n\u00d6rnek: \u201cOnunla nerede bulu\u015faca\u011f\u0131n\u0131z\u0131 biliyor musunuz?\u201d
\n\u00d6rnek: \u201cBabas\u0131n\u0131 g\u00f6rmeden okuluna gitmezdi.\u201d
\n\u00d6rnek: \u201cKap\u0131y\u0131 a\u00e7ar a\u00e7maz kar\u015f\u0131mda onu g\u00f6rd\u00fcm.\u201d c\u00fcmlelerinde alt\u0131 \u00e7izili s\u00f6z \u00f6bekleri fiilimsiyle yap\u0131lan yan c\u00fcmleciklerdir.<\/p>\n
\u2022 \u00c7ekimli Fiillerle yap\u0131lanlar : Fiilin y\u00fcklem olabilmesi i\u00e7in \u00e7ekimli olmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftik. Ancak her \u00e7ekimli fiil y\u00fcklem olmaz, bazen c\u00fcmlenin tamamlay\u0131c\u0131 \u00f6\u011fesi olur. \u0130\u015fte bu durumda, yani \u00e7ekimli bir fiilin bir \u00f6\u011fe oldu\u011fu durumda, bu fiil yan c\u00fcmlecik olur.
\n\u00d6rnek: \u201cO da gelirse gideriz.\u201dc\u00fcmlesinde \u201cgideriz\u201d y\u00fcklemdir; \u201cO da gelirse\u201d zarf t\u00fcmlecidir. Bu t\u00fcmleci olu\u015fturan \u201cgelirse\u201d s\u00f6z\u00fc \u201cgelmek\u201d fiilinin geni\u015f zaman\u0131n\u0131n \u015fart\u0131yla \u00e7ekimlenmi\u015ftir. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi \u00e7ekimli bir fiil temel c\u00fcmlenin \u00f6\u011fesi durumundad\u0131r ve yan c\u00fcmlecik olu\u015fturmu\u015ftur.
\n\u00d6rnek: \u201cO bana, ben de gelece\u011fim, dedi.\u201d c\u00fcmlesinde ise \u201cdedi\u201d y\u00fcklemdir; \u201cben de gelece\u011fim\u201d s\u00f6z\u00fc ise nesnedir. Bu \u00f6\u011fe ayn\u0131 zamanda \u201cgelece\u011fim\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn \u00e7ekimli olmas\u0131ndan dolay\u0131 bir c\u00fcmle \u00f6zelli\u011fi de g\u00f6steriyor. Bu y\u00fczden nesne g\u00f6revindeki bu c\u00fcmle, bir yan c\u00fcmlecik olu\u015fturmu\u015ftur. <\/p>\n
\u015eimdi c\u00fcmleleri yap\u0131lar\u0131na g\u00f6re inceleyerek konuyu daha da peki\u015ftirelim.<\/p>\n
1. Basit C\u00fcmle: \u0130\u00e7inde yan c\u00fcmlecik bulunmayan c\u00fcmlelerdir. Bu c\u00fcmleler tek bir yarg\u0131 bildirir.
\n\u00d6rnek: \u201cBu s\u0131cakta evde oturulur mu?\u201d c\u00fcmlesi basit bir c\u00fcmledir. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u201coturulur mu\u201d y\u00fckleminden ba\u015fka yarg\u0131 bildiren \u00f6\u011fe yoktur. Yan c\u00fcmlecik kullan\u0131lmayan bir c\u00fcmle basit demektir.
\n\u00d6rnek: Basit c\u00fcmle demek, k\u0131sa c\u00fcmle demek de\u011fildir.
\n\u00d6rnek: \u201cBah\u00e7enin ana kap\u0131s\u0131ndan, \u00fcst\u00fc ba\u015f\u0131 peri\u015fan, zavall\u0131 bir adam, elinde eski, y\u0131rt\u0131k bir torbayla i\u00e7eriye girdi.\u201d c\u00fcmlesi uzun bir c\u00fcmledir. Ancak tek bir yarg\u0131 bildirdi\u011finden, yani i\u00e7inde yan c\u00fcmlecik bulunmad\u0131\u011f\u0131ndan basittir.
\n\u00d6rnek: \u201cKalabal\u0131ktan biri yava\u015f\u00e7a k\u00fcrs\u00fcye do\u011fru ilerledi.\u201d
\n\u00d6rnek: \u201c\u0130ri iri \u015feftalileri b\u00fcy\u00fck bir zevkle dal\u0131ndan kopard\u0131.\u201d
\n\u00d6rnek: \u201cS\u00f6zlerime i\u00e7ten i\u00e7e g\u00fcl\u00fcyorlard\u0131.\u201d c\u00fcmleleri yap\u0131s\u0131na g\u00f6re basit c\u00fcmlelerdir.<\/p>\n
2. Bile\u015fik C\u00fcmle: Tek bir y\u00fcklemi olan ve i\u00e7inde yan c\u00fcmlecik bulunan c\u00fcmlelerdir. Yan c\u00fcmlenin \u00f6zelli\u011fine ve y\u00fckleme ba\u011flan\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re de\u011fi\u015fik gruplara ayr\u0131l\u0131r.
\na. Giri\u015fik C\u00fcmle: Yan c\u00fcmleci\u011fin fiilimsi oldu\u011fu c\u00fcmlelerdir.
\n\u00d6rnek: \u201c\u00c7ocuklar\u0131n sa\u011fl\u0131kl\u0131 b\u00fcy\u00fcmesi i\u00e7in gayret g\u00f6sterilmeli.\u201d c\u00fcmlesinde \u201cgayret g\u00f6sterilmeli\u201d y\u00fcklemdir. Di\u011fer s\u00f6z \u00f6be\u011fi zarf t\u00fcmlecidir. Bu t\u00fcmle\u00e7 i\u00e7indeki \u201cb\u00fcy\u00fcmesi\u201d isim-fiili yan c\u00fcmle yapm\u0131\u015ft\u0131r. Fiilimsi hangi \u00f6\u011fe i\u00e7indeyse, g\u00f6revi o \u00f6\u011feyle \u00f6zde\u015ftir. Bu c\u00fcmlede zarf t\u00fcmleci i\u00e7inde oldu\u011fundan kendisi de zarf t\u00fcmlecidir.
\n\u00d6rnek: \u201c\u00c7i\u00e7ekleri koparan \u00e7ocuklar\u0131 sonunda yakalad\u0131m.\u201d c\u00fcmlesinde \u201cyakalad\u0131m\u201d y\u00fcklemdir. \u201c\u00c7i\u00e7ekleri koparan \u00e7ocuklar\u0131\u201d nesnedir. Nesne i\u00e7indeki \u201ckoparan\u201d s\u0131fat-fiili yan c\u00fcmlecik yapm\u0131\u015f, yan c\u00fcmleci\u011fin g\u00f6revi de nesnedir.
\n\u00d6rnek: \u201cKimsenin kalbini k\u0131rmadan g\u00f6revini yapt\u0131.\u201d c\u00fcmlesinde \u201cyapt\u0131\u201d y\u00fcklem, \u201ckimsenin kalbini k\u0131rmadan\u201d zarf t\u00fcmlecidir. \u201cK\u0131rmadan\u201d fiilimsi oldu\u011fundan yan c\u00fcmleciktir.
\n\u00d6rnek: Bazen yan c\u00fcmlecik y\u00fcklemin i\u00e7inde de olabilir.
\n\u00d6rnek: \u201cKimsenin bilmedi\u011fi, \u0131ss\u0131z g\u00fczel bir yerdi.\u201d c\u00fcmlesi bir s\u0131fat tamlamas\u0131 oldu\u011fundan, oldu\u011fu gibi y\u00fcklemdir. Y\u00fcklem i\u00e7indeki \u201cbilmedi\u011fi\u201d s\u0131fat-fiili s\u0131fat g\u00f6revindedir. Yani y\u00fcklemin temel unsuru olan \u201cyer\u201d isminin tamamlay\u0131c\u0131 \u00f6\u011fesi oldu\u011fundan yan c\u00fcmleciktir.<\/p>\n
Baz\u0131 c\u00fcmlelerde ise fiilimsi y\u00fcklem g\u00f6revindedir.
\n\u00d6rnek: \u201cRomanc\u0131n\u0131n g\u00f6revi okuyucuyu ayd\u0131nlatmakt\u0131r.\u201d c\u00fcmlesinde \u201cayd\u0131nlatmakt\u0131r\u201d fiilimsisi, temel c\u00fcmleyi olu\u015fturdu\u011fundan c\u00fcmlede yan c\u00fcmlecik yoktur. C\u00fcmle basit bir c\u00fcmledir.<\/p>\n
b. \u015eart C\u00fcmlesi: Temel c\u00fcmleye \u015fart ko\u015fan bir yan c\u00fcmlecikten olu\u015fan c\u00fcmlelerdir. Yan c\u00fcmle daima -se, -sa \u015fart kipiyle \u00e7ekimlenir.
\n\u00d6rnek: \u201cBir ki\u015fi daha olursa kadroyu tamaml\u0131yoruz.\u201d c\u00fcmlesinde \u201ctamaml\u0131yoruz\u201d y\u00fcklemdir. \u201cBir ki\u015fi daha olursa \u201d \u00f6\u011fesi ise \u015fart bildiren yan c\u00fcmleciktir.
\n\u00d6rnek: \u201cS\u0131nava iyi haz\u0131rlanm\u0131\u015fsa, onu mutlaka kazan\u0131r.\u201dc\u00fcmlesinde \u201ckazan\u0131r\u201d y\u00fcklemdir, \u201cs\u0131nava iyi haz\u0131rlanm\u0131\u015fsa\u201d \u00f6\u011fesi ise temel c\u00fcmleye \u015fart ko\u015fan bir yan c\u00fcmleciktir.<\/p>\n
\u015eart anlam\u0131 veren her c\u00fcmle yap\u0131ca \u015fart c\u00fcmlesi de\u011fildir.
\n\u00d6rnek: \u201cYar\u0131n gelmek \u00fczere \u015fimdi da\u011f\u0131labilirsiniz.\u201d c\u00fcmlesinde \u015fart anlam\u0131 olmas\u0131na ra\u011fmen c\u00fcmle yap\u0131s\u0131na g\u00f6re \u015fart c\u00fcmlesi de\u011fildir. \u201cGelmek\u201d s\u00f6z\u00fc fiilimsi oldu\u011fundan c\u00fcmle giri\u015fik bile\u015fik c\u00fcmledir.<\/p>\n
c. \u0130lgi C\u00fcmlesi: \u00c7ekimlenmi\u015f bir fiilden olu\u015fan yan c\u00fcmleci\u011fin, temel c\u00fcmleye \u201cki\u201d ba\u011flac\u0131yla ba\u011fland\u0131\u011f\u0131 c\u00fcmlelerdir. Temel c\u00fcmle \u00e7o\u011fu zaman \u201cki\u201d den \u00f6nceki \u00f6\u011fedir.
\n\u00d6rnek: \u201cAnlad\u0131m ki o da beni seviyormu\u015f.\u201d c\u00fcmlesinde \u201canlad\u0131m\u201d y\u00fcklemdir. \u201cNeyi anlad\u0131m?\u201d diye sorarsak \u201co da beni seviyormu\u015f\u201d s\u00f6z\u00fc gelir; bu nesnedir. Asl\u0131nda bir c\u00fcmle olabilen s\u00f6z \u00f6be\u011fi nesne g\u00f6revinde kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in yan c\u00fcmlecik olu\u015fturmu\u015ftur. Y\u00fckleme \u201cki\u201d ba\u011flac\u0131yla ba\u011fland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in c\u00fcmle ilgi bile\u015fik c\u00fcmlesidir.<\/p>\n
d. \u0130\u00e7 \u0130\u00e7e Bile\u015fik C\u00fcmle: C\u00fcmle i\u00e7inde bulunan ba\u015fka bir c\u00fcmlenin y\u00fcklemin bir \u00f6\u011fesi durumunda bulundu\u011fu ya da bir \u00f6\u011fenin tamamlay\u0131c\u0131s\u0131 oldu\u011fu c\u00fcmlelerdir.
\n\u00d6rnek: \u201c\u0130\u00e7eriye girerken duydu\u011fum, d\u0131\u015far\u0131da bekle, s\u00f6z\u00fc beni korkuttu.\u201d c\u00fcmlesinde \u201ckorkuttu\u201d y\u00fcklemdir. \u201cKorkutan ne?\u201d sorusuna \u201cd\u0131\u015far\u0131da bekle, s\u00f6z\u00fc\u201d cevap veriyor. \u00d6zne olan bu \u00f6\u011fenin i\u00e7inde bulunan \u201cd\u0131\u015far\u0131da bekle\u201d s\u00f6z \u00f6be\u011fi asl\u0131nda bir c\u00fcmle olabilir; \u00e7\u00fcnk\u00fc \u201cbekle\u201d, \u00e7ekimlenmi\u015f bir fiildir. C\u00fcmle olabilecekken temel c\u00fcmlenin \u00f6\u011fesi durumunda bulunan bu \u00f6\u011fe, bir yan c\u00fcmleciktir.
\n C\u00fcmlenin y\u00fcklemine g\u00f6re g\u00f6sterdi\u011fi durum da \u00e7o\u011fu zaman yap\u0131yla birlikte adland\u0131r\u0131l\u0131r.
\n\u00d6rnek: \u201cBu konuyu iyi bilmek \u00e7ok \u00f6nemlidir.\u201d c\u00fcmlesi y\u00fcklem isim soylu oldu\u011fu i\u00e7in isim c\u00fcmlesi, \u201cbilmek\u201d yan c\u00fcmleci\u011finden dolay\u0131 bile\u015fik c\u00fcmledir. \u0130kisini birden ifade edecek olursak, c\u00fcmle bile\u015fik isim c\u00fcmlesidir.<\/p>\n
3. S\u0131ral\u0131 \u2013 Ba\u011fl\u0131 C\u00fcmle: En az iki y\u00fcklemi bulunan c\u00fcmlelerdir.
\n\u00d6rnek: \u201cKalkt\u0131, gitti.\u201d c\u00fcmlesinde \u201ckalkt\u0131\u201d ve \u201cgitti\u201d y\u00fcklemleri birbirinin \u00f6\u011fesi durumunda bulunmayan ayr\u0131 y\u00fcklemlerdir ve s\u0131ral\u0131 c\u00fcmle olu\u015fturmu\u015flard\u0131r.
\n E\u011fer y\u00fcklemler birbirlerine bir ba\u011fla\u00e7la ba\u011flanm\u0131\u015flarsa buna ba\u011fl\u0131 c\u00fcmle denir.
\n\u00d6rnek: \u201cArad\u0131m, fakat evde yoktun.\u201d c\u00fcmlesinde \u201carad\u0131m\u201d c\u00fcmlesiyle \u201cevde yoktun\u201d c\u00fcmlesi birbirine \u201cfakat\u201d ba\u011flac\u0131yla ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla ba\u011fl\u0131 c\u00fcmle olu\u015fturmu\u015ftur.
\n\u00d6rnek: \u201cSeni \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131m, \u00e7\u00fcnk\u00fc sana bir haberim var.\u201d
\n\u00d6rnek: \u201cMademki sen de gelecektin, ni\u00e7in bana haber vermedin?\u201d
\n\u00d6rnek: \u201cNe konuyu biliyorsun ne de \u00f6\u011frenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorsun.\u201d c\u00fcmleleri de\u011fi\u015fik ba\u011fla\u00e7larla ba\u011flanan ba\u011fl\u0131 c\u00fcmlelerdir.<\/p>\n
S\u0131ral\u0131 c\u00fcmlelerde y\u00fcklemlerin ortak \u00f6\u011fesi bulunabilir. Bu t\u00fcr c\u00fcmlelere ba\u011f\u0131ml\u0131 s\u0131ral\u0131 c\u00fcmle denir.
\n\u00d6rnek: \u201c\u00d6\u011frenciler kitaplar\u0131n\u0131 ald\u0131lar, \u00e7antalar\u0131na koydular.\u201d c\u00fcmlesinde \u201cald\u0131lar\u201d birinci c\u00fcmlenin y\u00fcklemidir. \u201c\u00d6\u011frenciler\u201d \u00f6zne, \u201ckitaplar\u0131n\u0131\u201d nesnedir. \u0130kinci c\u00fcmlenin y\u00fcklemi \u201ckoydular\u201d d\u0131r. Bu c\u00fcmlenin de \u00f6znesi \u201c\u00f6\u011frenciler\u201d; nesnesi \u201ckitaplar\u0131n\u0131\u201dd\u0131r. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi hem \u201cald\u0131lar\u201d hem \u201ckoydular\u201d y\u00fcklemlerinin \u00f6zneleri ve nesneleri ortakt\u0131r. Bu nedenle c\u00fcmle ba\u011f\u0131ml\u0131 s\u0131ral\u0131 c\u00fcmledir.<\/p>\n
S\u0131ral\u0131 c\u00fcmlede y\u00fcklemlerin hi\u00e7bir ortak \u00f6\u011fesi yoksa c\u00fcmle \u201cba\u011f\u0131ms\u0131z s\u0131ral\u0131 c\u00fcmle\u201d ad\u0131n\u0131 al\u0131r.
\n\u00d6rnek: \u201c\u00c7ocuklar bah\u00e7ede oynuyordu; anneleri onlar\u0131 bekliyordu.\u201d c\u00fcmlesinde \u201coynuyordu\u201d ve \u201cbekliyordu\u201d y\u00fcklemlerinin hi\u00e7bir ortak \u00f6\u011fesinin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Dolay\u0131s\u0131yla c\u00fcmle ba\u011f\u0131ms\u0131z s\u0131ral\u0131 c\u00fcmledir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
C\u00fcmleler, kendini olu\u015fturan s\u00f6zc\u00fcklerin anlamlar\u0131na, c\u00fcmlede bulunduklar\u0131 yerlere, t\u00fcrlerine g\u00f6re de\u011fi\u015fik \u00f6zellikler g\u00f6sterir. \u0130\u015fte bu \u00f6zelliklere g\u00f6re c\u00fcmleler de\u011fi\u015fik gruplar alt\u0131nda incelenir. Bu gruplar\u0131 biz d\u00f6rde ay\u0131rabiliriz. A. Y\u00fcklemlerine G\u00f6re C\u00fcmleler B. \u00d6\u011fe Dizili\u015flerine G\u00f6re C\u00fcmleler C. Anlamlar\u0131na G\u00f6re C\u00fcmleler D. Yap\u0131lar\u0131na G\u00f6re C\u00fcmleler A. Y\u00dcKLEMLER\u0130NE G\u00d6RE C\u00dcMLELER Buna \u201cy\u00fckleminin t\u00fcr\u00fcne g\u00f6re\u201d de denilebilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1403,1405],"tags":[9645,11248,2083,9799,2084,11246,2086,11247,2087,9807,9806],"class_list":["post-5571","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-odevler","category-turkce-odevleri","tag-anlamlarina-gore-cumleler","tag-bilesik-cumle","tag-cumle-turleri","tag-devrik-cumle","tag-isim-cumlesi","tag-oge-dizilislerine-gore-cumleler","tag-soru-cumlesi","tag-temel-cumle","tag-unlem-cumlesi","tag-yapilarina-gore-cumleler","tag-yuklemlerine-gore-cumleler"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5571","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5571"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5571\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5571"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5571"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5571"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}