Tan\u0131m: Uyaklarla elde edilen ses ve s\u00f6z oyunlar\u0131yla ve \u00e7e\u015fitli \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlarla birbirine ba\u011flanm\u0131\u015f \u00e7o\u011funlukla i\u00e7 ahenk olarak \u015fiir \u015fekil olarak d\u00fczyaz\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcml\u00fc birbirini tutmaz ger\u00e7ekd\u0131\u015f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncelerin s\u0131ralanmas\u0131yla meydana getirilmi\u015f s\u00f6zl\u00fc bir halk edebiyat\u0131 \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr.
\nKonu: Tekerlemenin belirli bir ana konusu yoktur. Birbirine ayk\u0131r\u0131d\u00fc\u015f\u00fcnceleri ger\u00e7ekd\u0131\u015f\u0131 olmayacak durumlar\u0131biraraya getirip mant\u0131k d\u0131\u015f\u0131bir tak\u0131m sonu\u00e7lara vararak \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131bir etki yarat\u0131r. B\u00f6yle olunca da dinleyenleri \u015fa\u015f\u0131rtmak e\u011flendirmek keyiflendirmek i\u00e7in ba\u015fvurulan ahenkli bir s\u00f6z kurgusu olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar.
\n Bu \u00f6zellikleriyle tekerlemenin ilgiyi s\u0131cak tutup anlat\u0131lacak olan anlat\u0131ya veya yap\u0131lacak olan eyleme dinleyicileri kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131haz\u0131rlamak gibi bir i\u015flevi de vard\u0131r. Masal tekerlemelerinin bunun yan\u0131 s\u0131ra bir ba\u015fka i\u015flevi de masal\u0131n ger\u00e7ekd\u0131\u015f\u0131 hayal \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011funu an\u0131msatmas\u0131d\u0131r.
\nT\u00fcrleri:<\/p>\n
1. Masal tekerlemeleri
\n 2. Oyun tekerlemeleri
\n 3. T\u00f6ren tekerlemeleri
\n 4. Ba\u011f\u0131ms\u0131z (yaln\u0131zca s\u00f6z oyunu de\u011feri ta\u015f\u0131yan) tekerlemeler<\/p>\n
\u015eimdi bu t\u00fcrlerden en \u00e7ok bilineni olan “masal tekerlemesi” \u00fcst\u00fcnde dural\u0131m.
\n Masal tekerlemesi: Masal\u0131n ba\u015f\u0131nda ortas\u0131nda uygun yerlerde ve sonunda s\u00f6ylenen yerine g\u00f6re uzunca ya da \u00e7ok k\u0131sa (kimi kez birka\u00e7 kelimelik) kal\u0131pla\u015fm\u0131\u015fbir tak\u0131m s\u00f6zlere verilen add\u0131r. Masallar\u0131n \u00e7o\u011funlukla ba\u015f\u0131nda ve sonunda bazen de ortas\u0131nda yer alan bu tekerlemeler anlat\u0131ma ayr\u0131bir renk vermek ve dinleyenlerin ilgisini \u00e7ekmek i\u00e7in anlat\u0131c\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck yard\u0131mc\u0131s\u0131d\u0131r. Bunlar bazen uzun (\u00f6zellikle ba\u015ftakiler) bazen de \u00e7ok k\u0131sa s\u00f6z kal\u0131plar\u0131d\u0131r.
\n Masalc\u0131 as\u0131l masala ba\u015flamadan \u00f6nce bir tak\u0131m kar\u0131\u015f\u0131k \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 ak\u0131ld\u0131\u015f\u0131 olaylar\u0131 sanki kendisi ya\u015fam\u0131\u015fgibi anlat\u0131r ve bir dengine getirip as\u0131l masal\u0131n konusuna ge\u00e7iverir.
\nTekerlemeler temelde \u015fu \u00fc\u00e7 \u00f6zellik \u00fcst\u00fcne kurulurlar:<\/p>\n
a. S\u00f6z yinelemeleri
\n b. Uyaklar
\n c. Ola\u011fan\u00fcst\u00fcl\u00fckler
\n\u015eimdi a\u015fa\u011f\u0131daki iki \u00f6rnekten birincisini bu \u00fc\u00e7 a\u00e7\u0131dan inceleyelim.
\n \u00d6rnek 1: “Evvel zaman i\u00e7inde kalbur saman i\u00e7inde cinler cirit oynarken eski hamam i\u00e7in-
\n de. Ente\u015feden mente\u015feden bir karpuzcu \u00e7\u0131kt\u0131\u015fu k\u00f6\u015feden. Karpuzcudan karpuz ald\u0131m bakt\u0131m
\n bakt\u0131m bakakald\u0131m. Sonra ald\u0131m b\u0131\u00e7a\u011f\u0131 elime karpuzun i\u00e7ine dald\u0131m. Ba\u015flad\u0131m oymaya ha
\n oyuyorum ha oyuyorum ha oydum ha oyuyorum bir t\u00fcrl\u00fc sonunu bulam\u0131yorum. En so-<\/p>\n
nunda bir k\u00fc\u00e7\u00fck delik yapt\u0131m o delikten i\u00e7eri dald\u0131m. Aman efendim neler g\u00f6r\u00fcyorum neler… Ad\u0131yla san\u0131yla ye\u015filiyle al\u0131ylaz\u00fcmr\u00fcd\u00fcanka dedikleri durup durmuyor mu tam kar\u015f\u0131mda?
\n Kafda\u011f\u0131’n\u0131n \u00fczerinden s\u00fcz\u00fclerek bana do\u011fru geliyor geliyor ha geliyor derken tam yan\u0131ma
\n inecekken bir de bakt\u0131m uzakla\u015ft\u0131 yeniden u\u00e7u\u015fa vard\u0131. O u\u00e7arken ben ko\u015farken ben ko\u015far-
\n ken o u\u00e7arken vara vara bir da\u011fa vard\u0131k… Bir ulu da\u011fki aman efendim ne da\u011f ne da\u011f… Da\u011f
\n \u00fcst\u00fcnde bir ba\u011f ba\u011f dibinde bir da\u011f daha nice tepe nice da\u011f. Derken derken bir de bakt\u0131m ki
\n bir de\u011firmen de\u011firmende var \u00fc\u00e7 merdiven. Merdivenlerden bir tanesi ta\u015f bir tanesi toprak
\n bir tanesi tahta. Ta\u015fmerdivenlerden \u00e7\u0131kt\u0131m tahta merdivenlerden indim toprak merdivenle-
\n re basa basa de\u011firmene girdim. Girdim ki ne g\u00f6reyim… De\u011firmencinin biri de\u011firmen d\u00f6nde-
\n riyor kar\u0131s\u0131da oturmu\u015fy\u00fcn e\u011firiyor. \u0130kisinin aras\u0131nda var bir kara kedi aman ne kedi ne ke-
\n di… O kedideki g\u00f6zler o kedideki ka\u015flar o kedideki burun o kedideki t\u00fcyler ve o t\u00fcylerdeki p\u0131-
\n r\u0131lt\u0131. \u00d6yle bir p\u0131r\u0131lt\u0131ki burdan bakan \u00f6telerdeki \u00f6teyi \u00c7ini ma\u00e7ini g\u00f6r\u00fcyor. Kara kedinin boy-
\n nunda da bir kocaman ben var. Aman efendim o nas\u0131l bir ben ki ne ben… O bene bakt\u0131ktan son-
\n ra art\u0131k ne de\u011firmenciyi g\u00f6rd\u00fcm ne kar\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcm ne ona bakt\u0131m ne buna \u00e7\u0131kt\u0131m \u00e7arda-
\n \u011fa ta\u015fatt\u0131m \u00e7ayla\u011fa sonra da ald\u0131m benli kediyi d\u00fc\u015ft\u00fcm yollara. Yollarda tozu dumana kat-
\n t\u0131m kedinin de ensesine bir toka att\u0131m ba\u015flad\u0131 miyavlamaya \u00f6yle bir miyavlad\u0131 \u00f6yle bir mi-
\n yavlad\u0131ki c\u00fcmle alemi ba\u015f\u0131na toplad\u0131. Kad\u0131n erkek \u00e7oluk \u00e7ocuk her biri ba\u015f\u0131ma bir ta\u015fatt\u0131 t\u00fc-
\n m\u00fc bir a\u011f\u0131zdan ba\u011fr\u0131\u015ft\u0131 korkudan \u015fa\u015f\u0131rd\u0131m Kafda\u011f\u0131’ndan a\u015f\u0131rd\u0131m. G\u00f6r\u00fcnd\u00fc da\u011flar \u00fcz\u00fcm-
\n l\u00fc ba\u011flar. O ba\u011flara varal\u0131m da\u011fa ta\u015fa konal\u0131m hemen \u015fimdi \u015furac\u0131kta duyulmad\u0131k i\u015fitil-
\n medik g\u00fczelce bir masal kural\u0131m….”
\n Bir masal ba\u015flang\u0131\u00e7 tekerlemesi olan bu tekerlemeyi anlat\u0131m y\u00f6n\u00fcnden canl\u0131 ve ilgin\u00e7 k\u0131lan ba\u015fl\u0131ca \u00f6geler \u015f\u00f6yle saptanabilir:<\/p>\n
a. Yinelemeler:<\/p>\n
i\u00e7inden i\u00e7inden i\u00e7inden – 3
\n karpuz karpuz – 2
\n bakt\u0131m bakt\u0131m – 2
\n ha oyuyorum ha oyuyorum – 2
\n neler neler – 2
\n geliyor geliyor – 2
\n o u\u00e7arken o u\u00e7arken – 2
\n ben ko\u015farken ben ko\u015farken – 2
\n vara vara – 2
\n ne ne – 2
\n da\u011f da\u011f – 2
\n nice nice – 2
\n ba\u011f ba\u011f – 2
\n da\u011f da\u011f da\u011f da\u011f da\u011f – 5
\n derken derken – 2
\n bir tanesi bir tanesi bir tanesi – 3
\n merdivenlerden merdivenlerden – 2
\n basa basa – 2
\n kedi kedi kedi – 3
\n kedideki kedideki kedideki kedideki – 4<\/p>\n
o o o o o – 5 ben ben ben ben ben – 5
\n ne ne ne ne – 4
\n g\u00f6rd\u00fcm g\u00f6rd\u00fcm – 2
\n miyavlad\u0131 miyavlad\u0131 – 2
\n b. Uyaklar:<\/p>\n
ente\u015feden-mente\u015feden-k\u00f6\u015feden
\n ald\u0131m-bakakald\u0131m-dald\u0131m
\n oyuyorum-bulam\u0131yorum
\n ad\u0131yla-san\u0131yla-ye\u015filiyle-al\u0131yla
\n derken-inecekken
\n u\u00e7arken-ko\u015farken
\n ba\u011f-da\u011f
\n derken-de\u011firmen-merdiven
\n \u00e7\u0131kt\u0131m-indim-indim-girdim
\n d\u00f6nd\u00fcr\u00fcyor-e\u011firiyor
\n \u00e7arda\u011fa-\u00e7ayla\u011fa-yollara
\n \u00e7\u0131kt\u0131m-att\u0131m-katt\u0131m-att\u0131m
\n miyavlad\u0131-toplad\u0131-att\u0131
\n \u015fa\u015f\u0131rd\u0131m-a\u015f\u0131rd\u0131m
\n da\u011flar-ba\u011flar
\n varal\u0131m-konal\u0131m-kural\u0131m
\n c. Ola\u011fan\u00fcst\u00fcl\u00fckler:<\/p>\n
Eski hamamda cinlerin cirit oynamas\u0131.
\n Karpuzun i\u00e7inde Z\u00fcmr\u00fcd\u00fcanka’n\u0131n durmas\u0131.
\n Karpuzun i\u00e7inde \u00e7\u0131k\u0131lan yolculu\u011fun bir da\u011fda sonu\u00e7lanmas\u0131.
\n Kara kedinin t\u00fcylerinin par\u0131lt\u0131s\u0131ndan \u00c7in’in ma\u00e7inin g\u00f6r\u00fclmesi.
\n Ensesine vurulan kedinin c\u00fcmle alemi ba\u015f\u0131na toplamas\u0131.
\n Masal kahraman\u0131n\u0131n Kafda\u011f\u0131’n\u0131 a\u015fmas\u0131.
\n Bu tekerlemede yer alan toplam s\u00f6zc\u00fck say\u0131s\u0131: 314
\n Yinelenen s\u00f6zc\u00fck say\u0131s\u0131: 61
\n Kendi i\u00e7lerinde uyaklanan s\u00f6zc\u00fck say\u0131s\u0131: 44
\n Ola\u011fan\u00fcst\u00fc olay say\u0131s\u0131: 6
\n Bu say\u0131sal veriler tekerlemedeki anlat\u0131m\u0131n neden bu kadar renkli ve canl\u0131 oldu\u011fu-
\n nu yeterince a\u00e7\u0131kl\u0131yor san\u0131r\u0131z.
\n \u00d6rnek 2: “Bir varm\u0131\u015f bir yokmu\u015f evvel zaman i\u00e7inde kalbur saman i\u00e7inde o zaman idi ki
\n bitten binek pireden yedek \u00e7avdardan kalkan \u00e7\u00f6pten karg\u0131olurmu\u015f. Bu hal ile d\u00fc\u015ft\u00fcm yola
\n vara vara vard\u0131m bir \u00c7aml\u0131bel’e. \u00c7aml\u0131bel’de \u00e7amur dizde yetmi\u015fkarga beni g\u00f6r\u00fcnce hep bir
\n a\u011f\u0131zdan gelen a\u011fam\u0131z giden a\u011fam\u0131z demezler mi? Armudu ta\u015flayal\u0131m dibinde k\u0131\u015flayal\u0131m
\n uzun s\u00f6zden birisi ala tav\u015fan derisi m\u00fcsaade ederseniz masala ba\u015flayal\u0131m.”<\/p>\n
“Bir varm\u0131\u015fbir yokmu\u015f” veya “evvel zaman i\u00e7inde kalbur saman i\u00e7inde” diye ba\u015fla-
\n yan bu tekerlemeler masal olaylar\u0131n\u0131n ge\u00e7tikleri zaman\u0131n bir “bilinmeyen zaman”
\n oldu\u011funu ve \u00e7ok eskilere dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131anlatmas\u0131bak\u0131m\u0131ndan i\u015flevseldir. Ayr\u0131ca yi-
\n ne ba\u015ftan s\u00f6ylenen bu t\u00fcr tekerlemeler masal\u0131n ger\u00e7ek olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 e\u011flendirmek
\n ders vermek amac\u0131yla uyduruldu\u011fu konusunda dinleyenleri uyarmak i\u015flevini de
\n ama\u00e7lar.
\n Sonunda s\u00f6ylenenlerin i\u015flevi ise her \u015feyin olumlu masal kahramanlar\u0131n\u0131n g\u00f6nl\u00fcn-
\n ce sonu\u00e7lan\u0131p mutlu sona var\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmek ve dinleyenlere de iyimserlik umut
\n a\u015f\u0131lay\u0131p “iyilerin iyilik k\u00f6t\u00fclerin k\u00f6t\u00fcl\u00fck bulaca\u011f\u0131” iletisini vermektir.Bu nedenle
\n de \u00e7o\u011fu zaman \u00f6zetleyici tek bir c\u00fcmleden olu\u015fur. “Onlar ermi\u015fmurad\u0131na biz \u00e7\u0131kal\u0131m
\n kerevetine” gibi. Bazen de anlat\u0131c\u0131 masal\u0131n sonunda anlatan dinleyen ve s\u00f6yleyen
\n aras\u0131nda payla\u015f\u0131lmak \u00fczere g\u00f6kten \u00fc\u00e7 elma d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc varsayar. Ayr\u0131ca kendisinin
\n de orada bulunarak bu olaylara tan\u0131k oldu\u011funu belirtir. \u00d6rne\u011fin: “Bu masal\u0131anlatan
\n da d\u00fc\u011f\u00fcnde oynaya oynaya bug\u00fcne kadar gelmi\u015f”.
\n Bu \u00fc\u00e7 elman\u0131n hepsini bir s\u00f6z oyunuyla kendisine ay\u0131ran anlat\u0131c\u0131lar da vard\u0131r. \u00d6rne-
\n \u011fin: “K\u0131rk g\u00fcn k\u0131rk gece d\u00fc\u011f\u00fcn ettiler. Ge\u00e7en g\u00fcn ben de u\u011frad\u0131m. Bana da \u00fc\u00e7 elma ver-
\n diler. Birini bana birini B\u00f6l\u00fckba\u015f\u0131’n\u0131n Y\u0131lmaz’a (Bu masal\u0131 anlatan\u0131n kendi ad\u0131d\u0131r) birini
\n masal\u0131 s\u00f6yleyene”.
\n Baz\u0131masallarda ise istenen bu \u00fc\u00e7 elma “28-K\u00fc\u00e7\u00fck karde\u015f” masal\u0131n\u0131n sonu\u00e7 tekerle-
\n mesinde oldu\u011fu gibi yerini “kuru \u00fcz\u00fcm”e b\u0131rak\u0131r. “Masal\u0131m\u0131z gitti \u015fambayata bir ta-
\n bak kuru \u00fcz\u00fcm gele bu cemaata”.
\n Zaman zaman masal\u0131n ortas\u0131nda yer alan ve kahramanlar\u0131n”Derelerden sel gibi tepe-
\n lerden yel gibi” ge\u00e7tiklerini veya”Az gidip uz gidip dere tepe d\u00fcz gittik”lerini belirten te-
\n kerlemeler ise masal olaylar\u0131n\u0131n ge\u00e7ti\u011fi o uzun zamanlar\u0131 k\u0131saltmak i\u00e7indir. \u00d6rne-
\n \u011fin: “Az gidip uz giden dere tepe d\u00fcz giden o\u011flan sonunda bilmedi\u011fi bir \u00fclkeye varm\u0131\u015f”.
\n Baz\u0131masallar\u0131n sonu da “Onlara k\u00f6m\u00fcr bize uzun \u00f6m\u00fcr”diye biter. Anlat\u0131c\u0131n\u0131n araya
\n girip “\u00f6lenle \u00f6l\u00fcnmez” gibi kendi g\u00f6r\u00fc\u015flerini s\u00f6yleyerek dinleyenleri y\u00f6nlendirdi-
\n \u011fi de olur.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Tan\u0131m: Uyaklarla elde edilen ses ve s\u00f6z oyunlar\u0131yla ve \u00e7e\u015fitli \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlarla birbirine ba\u011flanm\u0131\u015f \u00e7o\u011funlukla i\u00e7 ahenk olarak \u015fiir \u015fekil olarak d\u00fczyaz\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcml\u00fc birbirini tutmaz ger\u00e7ekd\u0131\u015f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncelerin s\u0131ralanmas\u0131yla meydana getirilmi\u015f s\u00f6zl\u00fc bir halk edebiyat\u0131 \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Konu: Tekerlemenin belirli bir ana konusu yoktur. Birbirine ayk\u0131r\u0131d\u00fc\u015f\u00fcnceleri ger\u00e7ekd\u0131\u015f\u0131 olmayacak durumlar\u0131biraraya getirip mant\u0131k d\u0131\u015f\u0131bir tak\u0131m sonu\u00e7lara vararak \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131bir etki yarat\u0131r. …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1403,1405],"tags":[11327,11328,11326,11325,11329,11195,11330],"class_list":["post-5647","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-odevler","category-turkce-odevleri","tag-masal-tekerlemeleri","tag-oyun-tekerlemeleri","tag-tekerleme-cesitleri-nelerdir","tag-tekerleme-nedir","tag-toren-tekerlemeleri","tag-uyak","tag-yinelemeler"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5647","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5647"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5647\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5647"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5647"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5647"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}