Y\u0131ld\u0131r\u0131mlar, insanlar\u0131n her zaman ilgisini \u00e7ekmi\u015f ve hayat\u0131n\u0131 etkilemi\u015ftir. Tarih boyunca bu konu \u00fczerinde \u00e7e\u015fitli efsaneler olu\u015fmu\u015ftur. Ancak bilimsel anlamda y\u0131ld\u0131r\u0131m ile ilgili ilk tan\u0131mlamalar 17.yy.\u2019da ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lk olarak Descartes, y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131n bulutlar\u0131n \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131yla s\u0131k\u0131\u015fan havan\u0131n \u0131\u015f\u0131k ve \u0131s\u0131 etkisinin meydana geldi\u011fini ve \u0131s\u0131n\u0131n g\u00fcr\u00fclt\u00fcye neden oldu\u011funu s\u00f6yleyerek y\u0131ld\u0131r\u0131m ile ilgili ilk teoriyi ortaya atm\u0131\u015ft\u0131r. 18.yy. ortalar\u0131nda Rahip Nollet Fizik Dersleri adl\u0131 kitab\u0131nda elektrikle y\u0131ld\u0131r\u0131m etkisini anlatm\u0131\u015ft\u0131r. Bu tarihlerde Fizik\u00e7i Jalbert, y\u0131ld\u0131r\u0131m olay\u0131 ile sivri u\u00e7lar\u0131n ilgisini dile getirmi\u015ftir. Ayn\u0131 y\u0131llarda Romans, y\u0131ld\u0131r\u0131m olay\u0131n\u0131n elektriksel bir olay oldu\u011funu s\u00f6yleyerek, y\u0131ld\u0131r\u0131mda elektrikten bahsetmi\u015ftir. Franklin 1725 y\u0131l\u0131nda balon deneyi yaparak bulutlar\u0131n elektrik y\u00fckl\u00fc oldu\u011funu ispat etmi\u015ftir. 1929 y\u0131l\u0131nda \u0130ngiliz Doktor Simson ve Frans\u0131z Mathias taraf\u0131ndan yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarla y\u0131ld\u0131r\u0131m konusu a\u00e7\u0131klanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\n Y\u0131ld\u0131r\u0131m, bulut ile yer aras\u0131ndaki elektrik y\u00fcklerinin h\u0131zl\u0131 bo\u015falmas\u0131 olay\u0131 olarak ifade edilmektedir. Atlaman\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesi i\u00e7in, havada as\u0131l\u0131 duran bulutlar ile yer aras\u0131ndaki hava iyi bir iletken olmad\u0131\u011f\u0131ndan, yakla\u015f\u0131k 100.000.000 voltluk bir gerilim olu\u015fmas\u0131 gerekmektedir. Bulutlar\u0131n y\u0131ld\u0131r\u0131m \u00fcretmesi i\u00e7in \u00f6nce elektrik y\u00fckleri ile \u015farj olmas\u0131 gerekmektedir. Bulutlar\u0131n \u015farj olmas\u0131 i\u00e7in f\u0131rt\u0131na bulutunun yere yak\u0131n olan k\u0131sm\u0131 negatif y\u00fckle y\u00fcklenir (Bu durum her zaman i\u00e7in ge\u00e7erli de\u011fildir). Bu arada yer pozitif y\u00fckle y\u00fcklenir. Y\u00fcklenme hem bulut hem de yery\u00fcz\u00fcnde birbirine ters kutuplar olarak ger\u00e7ekle\u015fir. Aradaki potansiyel fark\u0131 art\u0131nca yal\u0131tkan olan havan\u0131n delinmesiyle buluttaki veya yerdeki y\u00fcksek voltaj de\u015farj olur. Bu de\u015farjlarda 2000 ile 200.000 amper aras\u0131 ak\u0131m olu\u015fmaktad\u0131r. Atmosfer olaylar\u0131nda bulut ile bulut aras\u0131nda olu\u015fan bo\u015falmaya \u015fim\u015fek, bulutla yer aras\u0131nda olu\u015fan bo\u015falmaya y\u0131ld\u0131r\u0131m denir.
\n Y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131 olu\u015fturan f\u0131rt\u0131na bulutunun olu\u015fumu a\u00e7\u0131klanabilmekle birlikte bu bulutun nas\u0131l elektrikle y\u00fcklendi\u011fi konusunda kesin bilgilere ula\u015f\u0131lamam\u0131\u015ft\u0131r. Hava ak\u0131mlar\u0131, yere yak\u0131n hava tabakalar\u0131n\u0131n iyice \u0131s\u0131nmas\u0131 ile olu\u015fmaktad\u0131r. \u00c7ok b\u00fcy\u00fck y\u00fcksekliklerden a\u015fa\u011f\u0131 inen so\u011fuk hava ile bu hava tabakas\u0131 yer de\u011fi\u015ftirir. Nem ise y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131kta buharla\u015fma ile meydana gelir. Hava, yukar\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda so\u011fur ve belirli bir y\u00fckseklikte su buhar\u0131na doyaca\u011f\u0131 bir s\u0131cakl\u0131\u011fa eri\u015fir. Daha fazla y\u00fckselmesi konzenzasyona sebep olur ve bulut olu\u015fur. Y\u0131ld\u0131r\u0131m bulutunun olu\u015fumunda \u00fc\u00e7 a\u015fama s\u00f6z konusudur; gen\u00e7lik, olgunluk ve ya\u015fl\u0131l\u0131k.
\n Gen\u00e7lik a\u015famas\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131 do\u011fru ve kenarlardan ortaya do\u011fru hava ak\u0131mlar\u0131 artar. Bu durum yakla\u015f\u0131k 10-15 dakika s\u00fcrer. Olgunluk a\u015famas\u0131nda ya\u011fmurlar olu\u015fur. S\u0131f\u0131ra yak\u0131n s\u0131cakl\u0131k derecelerinde iyice azalan bulut kald\u0131rma kuvveti \u015fiddetli ya\u011fmurlara sebep olur. Ayn\u0131 anda yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya hareket eden so\u011fuk r\u00fczgarlar g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bunlar yere ula\u015ft\u0131klar\u0131nda \u015fiddetli f\u0131rt\u0131nalara sebep olurlar. Bu a\u015fama yakla\u015f\u0131k 15-30 dakika s\u00fcrer. Yakla\u015f\u0131k 30 dakika s\u00fcren ya\u015fl\u0131l\u0131k a\u015famas\u0131nda ise hava ak\u0131mlar\u0131 sona erer.
\n Y\u0131ld\u0131r\u0131m bulutlar\u0131nda elektrik y\u00fcklerinin olu\u015fu ile \u00e7e\u015fitli teoriler bulunmakla birlikte tam olarak a\u00e7\u0131klanamam\u0131\u015ft\u0131r. Bu teorilerden biri Simpson ve Lomonosow\u2019un teorisidir. Onlara g\u00f6re bulutlardaki y\u00fckler hava ak\u0131m\u0131 yard\u0131m\u0131yla olu\u015fmaktad\u0131r. S\u0131cak ve so\u011fuk havan\u0131n yer de\u011fi\u015ftirmesi sonucunda olu\u015fan hava ak\u0131m\u0131 bulutlardaki su damlac\u0131klar\u0131n\u0131 harekete ge\u00e7irir. Hareket halindeki su damlac\u0131klar\u0131, birbirleriyle s\u00fcrt\u00fcnmek suretiyle y\u00fckl\u00fc hale gelirler. Bulutlardaki hava ak\u0131mlar\u0131 su damlac\u0131klar\u0131n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131na ve tekrar birle\u015fmesine sebep olurlar. Yap\u0131lan laboratuar \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda da\u011f\u0131lan su damlac\u0131klar\u0131ndan k\u00fc\u00e7\u00fck damlac\u0131klar\u0131n negatif, b\u00fcy\u00fck damlac\u0131klar\u0131n ise pozitif olarak y\u00fcklendi\u011fi g\u00f6zlenmi\u015ftir. Bu bilgilere g\u00f6re b\u00fcy\u00fck su damlac\u0131klar\u0131 yani pozitif y\u00fckl\u00fc damlac\u0131klar bulutun alt kademelerinde ve r\u00fczgar h\u0131z\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu b\u00f6l\u00fcmlerde olmal\u0131lar. K\u00fc\u00e7\u00fck negatif y\u00fckl\u00fc su damlac\u0131klar\u0131 ise r\u00fczgar taraf\u0131ndan itilmeli ve bulutun daha yukar\u0131 k\u0131s\u0131mlar\u0131ndan da\u011f\u0131lmal\u0131lar.
\n Y\u0131ld\u0131r\u0131m bulutundaki y\u00fcklerin yukar\u0131da anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u015fekilde meydana geldi\u011fi kabul edilecek olursa bulutun alt k\u0131s\u0131mlar\u0131 pozitif y\u00fckl\u00fc olaca\u011f\u0131ndan y\u0131ld\u0131r\u0131m de\u015farj\u0131 da pozitif kutbiyette olacakt\u0131r. Yap\u0131lan g\u00f6zlemler pozitif kutbiyetteki y\u0131ld\u0131r\u0131m de\u015farjlar\u0131n\u0131n %10-15 civar\u0131nda oldu\u011funu, de\u015farjlar\u0131n yakla\u015f\u0131k %85-90\u2019\u0131n\u0131n negatif kutbiyette ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini g\u00f6stermektedir. Dolay\u0131s\u0131yla Simpson ve Lomonosow\u2019un teorileri y\u0131ld\u0131r\u0131m bulutlar\u0131ndaki elektrik y\u00fcklerinin meydana geli\u015fini tam olarak a\u00e7\u0131klayamamaktad\u0131r.
\n Bu konudaki di\u011fer bir teori de Elster ve Geitel taraf\u0131ndan ortaya konulmu\u015ftur. Onlara g\u00f6re bulutlar\u0131n, y\u00fcklenmesi tesir yoluyla elektriklenme ile a\u00e7\u0131klanmaktad\u0131r. D\u00fcnya y\u00fczeyindeki elektrik y\u00fck\u00fc \u20135×105 C kabul edilirse bu y\u00fck\u00fcn i\u00e7inde bulunan su damlac\u0131klar\u0131 alt u\u00e7lar\u0131 pozitif, \u00fcst u\u00e7lar\u0131 negatif olmak \u00fczere kutuplan\u0131r. Yer \u00e7ekimi etkisiyle a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru d\u00fc\u015fen b\u00fcy\u00fck su damlac\u0131klar\u0131 havan\u0131n olduk\u00e7a yava\u015f hareket eden iyonlar\u0131na yakla\u015f\u0131rlar ve bu s\u0131rada su damlac\u0131\u011f\u0131n\u0131n pozitif alt ucu havan\u0131n negatif iyonunu absorde ederken pozitif iyonu da iter. B\u00f6ylece a\u011f\u0131r su damlac\u0131klar\u0131 negatif elektrikli par\u00e7ac\u0131klar haline gelir. Ayn\u0131 \u015fekilde kutuplanan k\u00fc\u00e7\u00fck su damlac\u0131klar\u0131 yukar\u0131ya do\u011fru hareket ederken havan\u0131n pozitif iyonlar\u0131n\u0131 absorde ederler ve negatif iyonlar\u0131 iterler. Bu durumda hafif su damlac\u0131klar\u0131 da pozitif elektrikli par\u00e7ac\u0131klar haline gelirler.
\n Elster ve Geitel\u2019in teorisine g\u00f6re bulutun alt k\u0131s\u0131mlar\u0131nda negatif y\u00fckler bulunmaktad\u0131r. Teori negatif kutbiyetteki y\u0131ld\u0131r\u0131m de\u015farjlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayabilmedir gibi g\u00f6r\u00fcnse de asl\u0131nda eksik yanlar\u0131 bulunmaktad\u0131r.
\n Bir y\u0131ld\u0131r\u0131m bulutunun su damlac\u0131klar\u0131ndan \u00e7ok buz kristalleri ve kar par\u00e7ac\u0131klar\u0131ndan olu\u015ftu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse, bu buz kristalleri ve kar par\u00e7ac\u0131klar\u0131n\u0131n d\u00fcnyan\u0131n elektrik alan\u0131 ile kutuplanma olas\u0131l\u0131klar\u0131 olduk\u00e7a d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr.
\n Konu \u00fczerine ba\u015fka bir teori de J.I.Frenkel taraf\u0131ndan ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Frenkel\u2019e g\u00f6re havada her iki i\u015faretli iyonlar var oldu\u011fundan, d\u00fcnyan\u0131n negatif elektrik y\u00fckleri ka\u00e7maya ve iyonosferin pozitif elektrik y\u00fckleri ile birle\u015fmeye yatk\u0131nd\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla d\u00fcnyan\u0131n azalan elektrik y\u00fck\u00fcn\u00fc s\u00fcrekli olarak takviye edecek bir olay\u0131n olmas\u0131 gerekmektedir. D\u00fcnyan\u0131n elektrik y\u00fck\u00fcn\u00fcn sabit kalmas\u0131nda en \u00f6nemli rol\u00fc negatif y\u0131ld\u0131r\u0131m de\u015farjlar\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r. Bu teoriye g\u00f6re her iki i\u015faretli iyonlardan olu\u015fan hava ile k\u00fc\u00e7\u00fck su damlac\u0131klar\u0131 veya buz kristallerinden meydana gelen bir ortam g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131n\u0131r ve havan\u0131n negatif iyonlar\u0131n\u0131n daha k\u00fc\u00e7\u00fck su damlac\u0131klar\u0131na ya da buz kristallerine kondu\u011fu var say\u0131l\u0131r. Buna g\u00f6re bulut, negatif y\u00fckl\u00fc su damlac\u0131klar\u0131 ve pozitif iyonlu havadan olu\u015fur (negatif iyonlar su damlac\u0131klar\u0131 taraf\u0131ndan yutulmu\u015ftur).
\n Sonu\u00e7 olarak ara\u015ft\u0131rmalar y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131n olu\u015fumu s\u0131ras\u0131nda bilinen d\u00f6rt \u00e7e\u015fit y\u0131ld\u0131r\u0131m tipi oldu\u011funu ortaya koymaktad\u0131r; (-) ini\u015fli, (-) \u00e7\u0131k\u0131\u015fl\u0131, (+) ini\u015fli ve (+) \u00e7\u0131k\u0131\u015fl\u0131. Bu y\u0131ld\u0131r\u0131m tipleri elektrik y\u00fcklerinin bo\u015falma y\u00f6n\u00fc ve y\u00fck\u00fcn negatif veya pozitif olmas\u0131na g\u00f6re belirlenir. Yukar\u0131ya \u00e7\u0131kan y\u0131ld\u0131r\u0131mlar yerde biriken y\u00fcklerin buluta do\u011fru bo\u015falmas\u0131 \u015feklinde olu\u015furken, a\u015fa\u011f\u0131 inen y\u0131ld\u0131r\u0131mlar ise buluttaki y\u00fck\u00fcn topra\u011fa do\u011fru bo\u015falmas\u0131 ile olu\u015fur.
\n Bulutlar\u0131n negatif y\u00fckl\u00fc oldu\u011fu durumlarda yerin pozitif y\u00fckl\u00fc sivri b\u00f6lgelerinden bulutun negatif y\u00fckl\u00fc b\u00f6lgesine do\u011fru ba\u015flayan \u00f6n bo\u015falmalar \u015feklinde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bo\u015falmalar genelde d\u00fcz araziler \u00fczerindeki y\u00fcksek yap\u0131lardan veya yery\u00fcz\u00fcndeki y\u00fcksek da\u011fl\u0131k kesimlerden ba\u015flar. De\u015farj olgunla\u015ft\u0131\u011f\u0131nda ak\u0131m de\u011feri 10.000amperi bulur.
\n A\u015fa\u011f\u0131 inen y\u0131ld\u0131r\u0131mlarda, bulutun alt k\u0131sm\u0131ndaki enerji yal\u0131tkan havay\u0131 delebilecek yeterli enerji seviyesine geldi\u011finde topra\u011fa do\u011fru bir elektron demeti harekete ge\u00e7er. Birinci demet 10-50 metrelik mesafeyi 50.000 ila 60.000 km\/sn aras\u0131ndaki h\u0131zla kat eder. 30 ile 100 mikron saniye s\u00fcren bir aradan sonra ikinci bir de\u015farj, birinci de\u015farj\u0131n yolunu izler ve birinciden 30 ile 50 metre aras\u0131 daha ileri gider. Daha sonra \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc de\u015farj, ard\u0131ndan d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc de\u015farj meydana gelir. Her bir de\u015farj \u00f6ncekinden 30-50 metre ileri giderek y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131n ucunun yery\u00fcz\u00fcne yakla\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. \u00d6n bo\u015falma yere yakla\u015ft\u0131k\u00e7a elektrik alan\u0131 havan\u0131n delinme dayan\u0131m\u0131 \u00fczerine \u00e7\u0131kacak kadar artar. B\u00f6ylece yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn sivri bir noktas\u0131ndan bir bo\u015falma yukar\u0131ya do\u011fru ilerleyerek \u00f6n bo\u015falma ile birle\u015fir. Yakla\u015f\u0131k 50.000 km\/sn\u2019lik bir h\u0131zla a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131ya do\u011fru iyonizasyonlu ve kanalda depo edilen y\u00fck\u00fc topra\u011fa bo\u015falt\u0131r. Bu de\u015farj esnas\u0131nda 200.000 ampere kadar \u00e7\u0131kan ak\u0131m 100.000.000 voltluk bir gerilim ile topra\u011fa akar. A\u00e7\u0131lan y\u0131ld\u0131r\u0131m kanal\u0131ndan \u00e7ok k\u0131sa bir s\u00fcrede defalarca kez de\u015farj meydana gelir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Y\u0131ld\u0131r\u0131mlar, insanlar\u0131n her zaman ilgisini \u00e7ekmi\u015f ve hayat\u0131n\u0131 etkilemi\u015ftir. Tarih boyunca bu konu \u00fczerinde \u00e7e\u015fitli efsaneler olu\u015fmu\u015ftur. Ancak bilimsel anlamda y\u0131ld\u0131r\u0131m ile ilgili ilk tan\u0131mlamalar 17.yy.\u2019da ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lk olarak Descartes, y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131n bulutlar\u0131n \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131yla s\u0131k\u0131\u015fan havan\u0131n \u0131\u015f\u0131k ve \u0131s\u0131 etkisinin meydana geldi\u011fini ve \u0131s\u0131n\u0131n g\u00fcr\u00fclt\u00fcye neden oldu\u011funu s\u00f6yleyerek y\u0131ld\u0131r\u0131m ile ilgili ilk teoriyi ortaya atm\u0131\u015ft\u0131r. 18.yy. …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[10150,3130,3063,10986],"class_list":["post-6001","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-bulut","tag-elektrik","tag-negatif-yuk","tag-yildirim-ve-olusumu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6001","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6001"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6001\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6001"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6001"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6001"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}