Ya\u011f\u0131\u015fl\u0131 havalar\u0131n pek \u00f6nemsenmeyen, ancak b\u00fcy\u00fck bir tehlike yaratabilen meteorolojik olu\u015fum olarak kabul edebilece\u011fimiz y\u0131ld\u0131r\u0131mlardan iki ayr\u0131 \u015fekilde korunma y\u00f6ntemlerini \u201cPasif Korunma\u201d ve \u201cAktif Korunma\u201d olarak iki ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n
PAS\u0130F KORUNMA:
\n Pasif Yakalama Ucu:
\n Pasif korunma y\u00f6nteminde; y\u0131ld\u0131r\u0131mdan korunma y\u00fcksek noktalara sivri u\u00e7lu metallerin konulup toprak ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131 ile sa\u011flan\u0131r. Bu konuda ilk \u00e7al\u0131\u015fmalar 1760 y\u0131l\u0131nda Franklin taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Korunmas\u0131 gereken binan\u0131n \u00fczerine sivri u\u00e7lu bir demir konularak iletkenlerle topra\u011fa irtibatlanmas\u0131 ile ilk y\u0131ld\u0131r\u0131msavar (paratoner) sistemi kurulmu\u015ftur. Konulan \u00e7ubu\u011fun etkinlik sahas\u0131 \u00e7ubuk boyunu yar\u0131\u00e7ap kabul eden bir daire \u015feklindedir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise koruma \u00e7ap\u0131 \u00e7ubuk boyu olarak kabul edilmektedir. Y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131n sivri uca d\u00fc\u015ferek oradan topra\u011fa verilmesi sa\u011flan\u0131r. B\u00f6ylece d\u00fc\u015fen y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131n binaya ve \u00e7evresine zarar vermesi engellenmi\u015f olur.<\/p>\n
Faraday Kafesi:
\n 1884 y\u0131l\u0131nda Melsens taraf\u0131ndan ortaya at\u0131larak g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de etkin korunma i\u00e7in s\u0131kl\u0131kla kullan\u0131lan \u201cFaraday Kafesi\u201d geli\u015ftirildi. Faraday\u2019\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda iletken bir kafes i\u00e7inde elektrik alan\u0131n\u0131n s\u0131f\u0131r oldu\u011fu belirlenmi\u015ftir. Bu bilgiyi kullanarak, Melsens y\u0131ld\u0131r\u0131mdan korunmas\u0131 istenilen yap\u0131y\u0131 bak\u0131r iletkenlerle yatay ve dikey olarak kafes i\u00e7ine alarak ve \u00e7at\u0131da belirli aral\u0131klarla sivri u\u00e7lar \u00e7\u0131kararak, tabanda da iletkenlerin \u00e7ok noktada topraklama olu\u015fturmas\u0131 suretiyle koruma sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu durumda binan\u0131n her taraf\u0131 e\u015f potansiyel haline gelecek ve bina \u00fczerine d\u00fc\u015fecek bir y\u0131ld\u0131r\u0131m, binaya zarar vermeden bak\u0131r kafes \u00fczerinden topra\u011fa akacakt\u0131r. Faraday kafesinin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 g\u00fcvenlik, g\u00f6zlerinin boyutlar\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. G\u00f6zler k\u00fc\u00e7\u00fcld\u00fck\u00e7e koruma artmaktad\u0131r. Faraday kafesi do\u011fru \u015fekilde uyguland\u0131\u011f\u0131nda \u00e7ok etkin koruma sa\u011flayan bir y\u00f6ntemdir. Ancak ilk kurulum maliyetinin y\u00fcksekli\u011fi ve \u00e7ok do\u011fru uygulama gerektirmesi, bak\u0131r kafesin oksitlenmesi durumunda a\u011f\u0131r bak\u0131m maliyetleri uygulaman\u0131n \u00e7ok yayg\u0131n olmas\u0131n\u0131 engellemektedir.<\/p>\n
AKT\u0130F KORUNMA:
\n Aktif paratonerler (\u00e7ekme u\u00e7lar\u0131) y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131n olu\u015fumunu engellemek veya y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131 \u00fczerine \u00e7ekerek daha g\u00fcvenli bir korunma sa\u011flama amac\u0131yla kullan\u0131lmaktad\u0131r. Aktif paratonerlerde havan\u0131n iletken hale getirilerek y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131n, paratonerin sivri ucunda yakalanmas\u0131 ama\u00e7lanmaktad\u0131r. Aktif paratonerler, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00fc\u00e7 ayr\u0131 bi\u00e7imde bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n
Radyoaktif Paratonerler:
\n Radyoaktif paratonerlerin \u00e7al\u0131\u015fma prensibi, radyoaktif elementler kullan\u0131larak korunmas\u0131 gereken yerde havay\u0131 iyonize ederek daha iletken hale getirme ve y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131 y\u0131ld\u0131r\u0131m \u00e7ekme u\u00e7una \u00e7ekerek, buradan topra\u011fa verme \u015feklindedir.
\n M. Dauzere\u2019nin (1930) y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131n \u00e7ok\u00e7a g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc yerlerde havan\u0131n normal \u015fartlara g\u00f6re daha y\u00fcksek bir iyonizasyona sahip oldu\u011funu g\u00f6zlemlemesi, iyonize edici paratonerlerin kullan\u0131m\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 olmu\u015ftur. Bu konudaki ilk deneyi Szillard yapm\u0131\u015ft\u0131r. Szillard, iletken bir \u00e7ubu\u011fun \u00fczerine radyum koyarak yapt\u0131\u011f\u0131 denemelerde ba\u015far\u0131lar elde etmesi ile radyoaktif paratonerlerin temelini te\u015fkil etmi\u015ftir.
\n Radyoaktif elementin yayd\u0131\u011f\u0131 radyasyon ile havay\u0131 iyonize eden radyoaktif paratonerlerin g\u00f6vdesi i\u00e7inde kur\u015fun bir hazne bulunmaktad\u0131r. Bu k\u00fcresel kur\u015fun haznenin \u00fczerinde \u0131\u015f\u0131man\u0131n engellenmemesi i\u00e7in delikler mevcuttur. Radyo element bu kur\u015fun hazne i\u00e7ine konur. I\u015f\u0131ma, kur\u015fundan ge\u00e7emeyece\u011fi i\u00e7in \u00fcst k\u0131s\u0131mlardaki deliklerden havaya do\u011fru y\u00f6nelecektir. Bu sa\u00e7\u0131lan pozitif iyonlar belli bir \u00e7ap i\u00e7indeki y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131 kendisine \u00e7ekerek koruma sa\u011flayacakt\u0131r. Koruma \u00e7ap\u0131n\u0131n belirlenmesinde kullan\u0131lan radyoaktif elementin miktar\u0131 belirleyici fakt\u00f6rd\u00fcr. Kullan\u0131lan element ne kadar fazla ise koruma \u00e7ap\u0131 da o oranda artar. Radyoaktif madde \u00e7ok fazla artt\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 halde koruma yar\u0131\u00e7ap\u0131nda do\u011fadaki baz\u0131 s\u0131n\u0131rlamalardan dolay\u0131 art\u0131\u015f olmad\u0131\u011f\u0131 belirlendi\u011finden, \u00fcretimlerinde en fazla koruma \u00e7ap\u0131 200 metre olacak \u015fekilde planlanmaktad\u0131r. Paratonerlerde kullan\u0131lan radyoaktif element alfa, beta ve gama \u0131\u015f\u0131mas\u0131 yapar. Radyasyon taraf\u0131ndan havan\u0131n iyonize olma miktar\u0131 alfa \u0131\u015f\u0131mas\u0131n\u0131n kinetik enerjisiyle orant\u0131l\u0131d\u0131r. Bu sebeple radyoaktif paratonerlerin \u00fcst k\u0131s\u0131mlar\u0131nda \u0131\u015f\u0131man\u0131n h\u0131z\u0131n\u0131 yava\u015flatmayacak \u015fekilde bo\u015fluklar vard\u0131r. I\u015f\u0131ma h\u0131z\u0131n\u0131n azalmas\u0131 alfa partik\u00fcllerinin iyonlama g\u00fcc\u00fcn\u00fc neredeyse tamamen yok ederler. 1 mgr radyumun saniyede 136 milyon alfa partik\u00fcl\u00fc \u00fcretti\u011fi ve her bir partik\u00fcl\u00fcn 187 bin iyon \u00e7ifti meydana getirdi\u011fini dikkate alacak olursak, i\u00e7inde 1 mgr radyum bulunan bir radyoaktif paratonerin bir saniyede 25,4 x 1012 tane pozitif iyon \u00e7ifti meydana getirdi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.
\n Meydana gelen bu y\u00fcksek iyon say\u0131s\u0131 kimi zaman, y\u0131ld\u0131r\u0131m d\u00fc\u015f\u00fcrecek kadar fazla y\u00fckl\u00fc olmayan bulutlar\u0131 da tetikleyecek ve gereksiz yere risk olu\u015fturabilecektir. Gama \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131n y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131 yakalamada bir rol\u00fc olmasa da paratonerde kullan\u0131lan radyoaktif element bu \u0131\u015f\u0131may\u0131 da do\u011fal olarak yapar. Gama \u0131\u015f\u0131mas\u0131 insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in son derece tehlikelidir. Y\u00fcksek seviyeli bir gama \u0131\u015f\u0131mas\u0131na kar\u015f\u0131 \u00f6nlem al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 takdirde mide bulant\u0131s\u0131 ve kusma ile ba\u015flayan rahats\u0131zl\u0131klar, h\u00fccre b\u00f6l\u00fcnmesinde d\u00fczensizlik, kanser, DNA yap\u0131s\u0131nda bozukluklara (mutasyon) ve \u00f6l\u00fcme kadar ilerleyecektir. Bu paratonerlerde radyoaktif element olarak Americium 241 ve Radium 226 kullan\u0131lmaktad\u0131r. Bu elementlerin y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131 yakalamak i\u00e7in yapt\u0131klar\u0131 alfa \u0131\u015f\u0131mas\u0131n\u0131n \u00f6mr\u00fc en iyi (kuru, y\u0131prand\u0131r\u0131c\u0131 olmayan) hava ko\u015fullar\u0131nda 10 y\u0131l iken, do\u011fal hava \u015fartlar\u0131nda 5 y\u0131la kadar d\u00fc\u015febilmektedir. Be\u015f ila on y\u0131l aras\u0131nda y\u0131ld\u0131r\u0131m yakalama \u00f6mr\u00fc olan radyoaktif paratoner \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131n insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na zararlar\u0131 ise \u00e7ok uzun y\u0131llar boyunca s\u00fcrer.
\n Montaj\u0131 ve periyodik bak\u0131mlar\u0131 s\u0131ras\u0131nda, yan\u0131na yakla\u015f\u0131rken dahi dikkatli olunmas\u0131 ve \u00e7\u0131plak elle kati suretle temas edilmemesi, m\u00fcmk\u00fcnse \u00f6zel eldivenler ve giysilerle yakla\u015f\u0131lmas\u0131 gerekmektedir. Paratoner i\u00e7indeki radyoaktif elementin tutuldu\u011fu kur\u015fun k\u0131l\u0131f\u0131n y\u0131ld\u0131r\u0131m de\u015farj\u0131 an\u0131ndaki y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131ktan erimesiyle olu\u015fabilecek tehlike son derece \u00fcrk\u00fct\u00fcc\u00fcd\u00fcr. Serbest, koruyucu k\u0131l\u0131fs\u0131z kalan radyoaktif element k\u00fcresel bir \u015fekilde \u0131\u015f\u0131ma yapacak ve paratonerin yakla\u015f\u0131k koruma \u00e7ap\u0131 kadar olan b\u00f6lgede radyasyon de\u011feri istenmeyen bi\u00e7imde artacakt\u0131r.
\n Radyoaktif paratonerler, 1982 y\u0131l\u0131ndan beri Avrupa\u2019da ve Amerika\u2019da kullan\u0131m\u0131 yasaklanm\u0131\u015f olup \u00fclkemizde de TAEK\u2019in 31.03.2000 tarihli yaz\u0131s\u0131yla, kullan\u0131m\u0131na s\u0131n\u0131rland\u0131rma getirmek amac\u0131yla i\u00e7erdi\u011fi radyoaktif elementlerin ithalat\u0131 yasaklanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu paratonerlere sahip olanlar\u0131n, yetkilendirilmi\u015f bir \u015firket vas\u0131tas\u0131yla paratoneri Atom Merkezi\u2019ne teslim edilmesi istenmektedir.
\n Amerikyum elementi ile \u00e7al\u0131\u015fan radyoaktif paratonerlerin de k\u0131sa bir s\u00fcre sonra yasaklanmas\u0131 beklenmektedir.
\n Radyoaktif paratonerlerin pozitif y\u00fckl\u00fc bulutlardan olu\u015fan (y\u0131ld\u0131r\u0131mlar\u0131n %10-%15\u2019i) y\u0131ld\u0131r\u0131mlara kar\u015f\u0131 herhangi bir korumas\u0131 yoktur. Sadece negatif y\u00fckl\u00fc bulutlardan olu\u015fan y\u0131ld\u0131r\u0131mlara kar\u015f\u0131 koruma sa\u011flar.<\/p>\n
Piezzoelektrik Paratonerler:
\n Piezzoelektrik elementler bas\u0131nca maruz b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda y\u00fcksek gerilim \u00fcreten elementlerdir. Elementin bu \u00f6zelli\u011fi paratoner \u00fcreticileri taraf\u0131ndan kullan\u0131lm\u0131\u015f ve piezzoelektrik prensibiyle \u00e7al\u0131\u015fan paratonerler imal etmi\u015flerdir.
\n R\u00fczgar etkisiyle sal\u0131n\u0131m yapan paratonerin g\u00f6vdesi, i\u00e7erisindeki piezzoelektrik kristallerini bas\u0131nca maruz b\u0131rak\u0131r ve y\u00fcksek gerilim darbeleri olu\u015fur. Bu darbeler paratonerin yakalama ucu \u00fczerindeki ark boynuzlar\u0131na g\u00f6nderilir ve burada ark etkisiyle hava iyonizasyona u\u011frat\u0131l\u0131r. Paratonerin \u00e7al\u0131\u015fabilmesi sal\u0131n\u0131m yapmas\u0131 gereksinimi ve bunun i\u00e7in r\u00fczgara ihtiya\u00e7 duyulmas\u0131 bu paratonerin en b\u00fcy\u00fck dezavantaj\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Elektrostatik Aktif Paratonerler:
\n Elektrostatik paratonerin \u00e7al\u0131\u015fma prensibi o anki havan\u0131n y\u00fcklerine g\u00f6re elektrik alan \u015fiddetinin artt\u0131r\u0131lmas\u0131na dayanmaktad\u0131r. B\u00f6ylece negatif veya pozitif y\u0131ld\u0131r\u0131m \u00e7e\u015fitlerine kar\u015f\u0131 koruma sa\u011flam\u0131\u015f olmaktad\u0131r. Y\u0131ld\u0131r\u0131ma kar\u015f\u0131 korumada en son geli\u015ftirilen bu y\u00f6ntem h\u0131zla yayg\u0131nla\u015fmaktad\u0131r. Bu paratonerlerin \u00e7al\u0131\u015fma prensibi, y\u0131ld\u0131r\u0131m yery\u00fcz\u00fc ile birle\u015fmeden \u00f6nce yakalayarak de\u015farj\u0131 g\u00fcvenli bir bi\u00e7imde topra\u011fa yapmakt\u0131r. Elektrostatik paratonerlerde bu nedenle yakalama h\u0131z\u0131 (\u0394t) \u00f6nem kazan\u0131r. Havada olu\u015fturdu\u011fu elektrik alan sayesinde y\u0131ld\u0131r\u0131ma iletken bir yol haz\u0131rlayarak topra\u011fa veren elektrostatik paratonerler havay\u0131 iyonize etmedi\u011fi i\u00e7in gereksiz de\u015farjlara neden olmamaktad\u0131r. 2 metre uzunlu\u011funda \u00e7elik bir \u00fcniteden olu\u015fan elektrostatik paratonerler \u00f6zel bir bak\u0131m ihtiyac\u0131 duymamaktad\u0131r.
\n D\u00fcnya\u2019da ve T\u00fcrkiye\u2019de kullan\u0131m\u0131 h\u0131zla artmakta olan ve radyoaktif paratonerlerin yerini alan elektrostatik paratonerler yine 200 metre koruma \u00e7apl\u0131 olarak tasarlanmaktad\u0131r. Kullan\u0131m yerine g\u00f6re $950-$1500 aras\u0131nda maliyetleri bulunmaktad\u0131r.
\n Kullan\u0131lan korunma y\u00f6ntemi ne olursa olsun, y\u00f6ntemin dikkatli ve do\u011fru bi\u00e7imde uygulanmas\u0131 ve \u00f6zellikle son derece dikkatli topraklama (y\u0131ld\u0131r\u0131m\u0131 \u00e7eken ucun topra\u011fa ba\u011flanmas\u0131) yap\u0131lmas\u0131 ayr\u0131ca periyodik olarak kontrol\u00fc gerekmektedir. Paratonerlerin toprak ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131n kuru havada en fazla 5\u03a9 olmas\u0131 istenmektedir.
\n Sonu\u00e7 olarak insanlar\u0131n ve donan\u0131mlar\u0131n g\u00fcvenli bir \u015fekilde y\u0131ld\u0131r\u0131mlara kar\u015f\u0131 korunmas\u0131 i\u00e7in her kurulu\u015f kendi \u00fczerine d\u00fc\u015fen g\u00f6revi yerine getirerek gereken tedbirleri almak durumundad\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Ya\u011f\u0131\u015fl\u0131 havalar\u0131n pek \u00f6nemsenmeyen, ancak b\u00fcy\u00fck bir tehlike yaratabilen meteorolojik olu\u015fum olarak kabul edebilece\u011fimiz y\u0131ld\u0131r\u0131mlardan iki ayr\u0131 \u015fekilde korunma y\u00f6ntemlerini \u201cPasif Korunma\u201d ve \u201cAktif Korunma\u201d olarak iki ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. PAS\u0130F KORUNMA: Pasif Yakalama Ucu: Pasif korunma y\u00f6nteminde; y\u0131ld\u0131r\u0131mdan korunma y\u00fcksek noktalara sivri u\u00e7lu metallerin konulup toprak ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131 ile sa\u011flan\u0131r. Bu konuda ilk …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[11456,11457,11460,2624,11455,11459,4838,11458,11454],"class_list":["post-6005","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-aktif-korunma","tag-aktif-paratonerler","tag-elektrostatik-aktif-paratonerler","tag-faraday-kafesi","tag-pasif-korunma","tag-piezzoelektrik-paratonerler","tag-radyoaktif-element","tag-radyoaktif-paratonerler","tag-yildirimlardan-korunma-yontemleri"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6005","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6005"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6005\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6005"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6005"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6005"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}