Yery\u00fcz\u00fcnde canl\u0131lar\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 devam ettirmek i\u00e7in suyu kullanmak ve kontrol alt\u0131na almak istemesi gerekti\u011finden insanlar tarihin ba\u015flang\u0131c\u0131ndan beri su ile ilgilenmi\u015fler, suyun her t\u00fcrl\u00fc \u00f6zelliklerini tan\u0131maya, hareketini y\u00f6neten kuramlar\u0131 belirlemeye, olu\u015fturabilece\u011fi tehlikeleri belirlemeye, \u00f6nlemeye ve sudan en iyi \u015fekilde yararlanmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Suyun hareketini inceleyen bilime hidromekanik, bu bilimin teknikteki uygulamas\u0131na hidrolik dendi\u011fini biliyoruz. Hidroloji ise suyun d\u00fcnyadaki da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 ve \u00f6zelliklerini inceler.<\/p>\n
Hidrolojinin en geni\u015f tan\u0131m\u0131, 1962 sensinde A.B.D. Bilim ve Teknoloji Federal Konseyi Bilimsel Hidroloji Komisyonu taraf\u0131ndan \u00f6nerilmi\u015ftir ve \u00f6nerdikleri tan\u0131m ise: “Hidroloji, yer k\u00fcresinde (yani yery\u00fcz\u00fcnde, yer alt\u0131nda ve atmosferde) suyun \u00e7evrimini, da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131, fiziksel ve kimyasal \u00f6zelliklerini, \u00e7evreyle ve canl\u0131larla kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fkilerini inceleyen temel ve uygulamal\u0131 bir bilimdir”.<\/p>\n
Bu tan\u0131m\u0131yla hidroloji di\u011fer bir\u00e7ok bilimlerin alanlar\u0131na da girmektedir. Disiplinler aras\u0131 bir niteli\u011fi olan Hidroloji bilimi matematik, fizik ve kimya gibi bilimlerle \u00e7ok yak\u0131n bir ili\u015fki i\u00e7indedir. Hidrolojiyle di\u011fer bilimler aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131rlar\u0131 kesin olarak belirginle\u015ftirmek \u00e7ok g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Ancak atmosferdeki su ile daha \u00e7ok meteorolojinin, denizlerdeki su ile o\u015finografinin, yerin derinliklerindeki su ile de jeoloji ve zemin fizi\u011finin u\u011fra\u015ft\u0131klar\u0131 s\u00f6ylenebilir. Bu kitapta hidroloji daha \u00e7ok in\u015faat m\u00fchendisli\u011findeki uygulamalar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan ele al\u0131nacakt\u0131r.<\/p>\n
Metodlar\u0131 <\/p>\n
Hidrolojik \u00e7al\u0131\u015fmalar genellikle \u015fu metodlar\u0131 izler:<\/p>\n
1. \u00d6l\u00e7meler <\/p>\n
B\u00fct\u00fcn hidrolojik \u00e7al\u0131\u015fmalarda ilk ad\u0131m gerekli do\u011fal verilerin toplanmas\u0131 i\u00e7in \u00f6l\u00e7meler yap\u0131lmas\u0131d\u0131r. Hidrolojik olaylar\u0131 laboratuarda benze\u015ftirmek bug\u00fcn i\u00e7in m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131ndan \u00f6l\u00e7melerin do\u011frudan do\u011fruya do\u011fada yap\u0131lmas\u0131 gerekmektedir. Bunun i\u00e7in yeteri s\u0131kl\u0131kta bir \u00f6l\u00e7me a\u011f\u0131n\u0131n kurulmas\u0131, bu a\u011fdaki istasyonlar\u0131n yeterli prezisyonu olan ara\u00e7larla donat\u0131lmas\u0131 ve bu \u00f6l\u00e7eklerin itinal\u0131 bir \u015fekilde okunmas\u0131 gerekir. Hidrolojik veriler gerek zamanla gerekse yerden yere \u00e7ok de\u011fi\u015ftikleri i\u00e7in \u00f6l\u00e7melerin s\u0131k noktalarda ve s\u00fcrekli olarak yap\u0131lmas\u0131 gereklidir. Son y\u0131llarda hidrolojik \u00f6l\u00e7melerde prezisyonu artt\u0131ran ara\u00e7lar kullan\u0131lmaktad\u0131r, bu arada n\u00fckleer tekniklerin kullan\u0131lmas\u0131 gittik\u00e7e yayg\u0131nla\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n
2. Verilerin i\u015flenmesi <\/p>\n
\u00d6l\u00e7meler sonunda elde edilen bilgiler \u00e7ok say\u0131da ve da\u011f\u0131n\u0131kt\u0131r. Bu verilerin insan eliyle kaydedilmesi yerine otomatik olarak kartlara, \u015feritlere ge\u00e7irilmesi ve veri tabanlar\u0131 halinde saklanmas\u0131 uygundur. Bu kay\u0131tlar\u0131 en iyi \u015fekilde yararlan\u0131labilecek hale getirmek gerekir. Bu i\u015f i\u00e7in g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ileri bilgi i\u015flem metotlar\u0131 kullan\u0131lmakta, i\u015flemler bilgisayarlarla yap\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n
3. Matematik modeller kurulmas\u0131 <\/p>\n
B\u00fct\u00fcn hidrolojik verileri \u00f6l\u00e7erek elde etmek ekonomik olmayaca\u011f\u0131 gibi bir\u00e7ok hallerde m\u00fcmk\u00fcn de olmad\u0131\u011f\u0131ndan \u00f6l\u00e7\u00fcmlerin bulunmad\u0131\u011f\u0131 ya da yetersiz oldu\u011fu hallerde hidrolojik olaylar\u0131 y\u00f6neten kanunlar\u0131n belirlenmesi i\u00e7in bu olaylar\u0131n matematik modellerinin kurulmas\u0131 ve bunlar\u0131n do\u011frulu\u011funun \u00f6l\u00e7me sonu\u00e7lar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131larak kontrol edilmesi gerekir. Fizik kanunlar\u0131 esas al\u0131narak kurulan bu modeller do\u011fadaki hidrolojik sistemlerin soyutlanm\u0131\u015f benzerleri olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Bu modellerin kurulmas\u0131nda sistem analizi metotlar\u0131 \u00f6nem kazanmaktad\u0131r. Hidrolojik modeller insanlar\u0131n do\u011fada yapacaklar\u0131 de\u011fi\u015fikliklerin sonunda hidrolojik b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerde olu\u015facak de\u011fi\u015fmelerin tahmininde de kullan\u0131l\u0131r.<\/p>\n
4. Olas\u0131l\u0131k hesab\u0131 ve istatistik metotlar\u0131n\u0131n kullan\u0131lmas\u0131 <\/p>\n
Hidrolojik olaylar de\u011ferleri zaman i\u00e7inde de\u011fi\u015fen \u00e7ok say\u0131da de\u011fi\u015fkenin etkisi alt\u0131nda meydana geldikleri i\u00e7in \u00f6nceden kesinlikle belirlenemeyen bir nitelik ta\u015f\u0131rlar. \u00d6rne\u011fin elde bulunan 30 y\u0131ll\u0131k \u00f6l\u00e7me sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 kullanarak bir akarsuda gelecek 100 y\u0131l i\u00e7inde g\u00f6r\u00fclecek en b\u00fcy\u00fck ta\u015fk\u0131n\u0131 kesin olarak belirlemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bu bak\u0131mdan olas\u0131l\u0131k teorisi ve istatisti\u011fin hidrolojide kullan\u0131lmas\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131r. Ancak bu bilimler yard\u0131m\u0131yla 100 y\u0131ll\u0131k ta\u015fk\u0131n debisi i\u00e7in tahminler yapmak m\u00fcmk\u00fcn olabilir. Bu bilimlerin hidrolojideki \u00f6nemleri son y\u0131llarda daha iyi anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f ve hidroloji \u00f6\u011fretiminde bu gibi metotlara b\u00fcy\u00fck bir yer verilmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak unutulmamas\u0131 gereken bir nokta bu metotlar\u0131 g\u00f6z\u00fc kapal\u0131 olarak uygulamamak, daima \u00f6nce hidrolojik olay\u0131n fiziksel y\u00f6nlerini incelemek zorunlulu\u011fudur.<\/p>\n
Hidrolojik olaylar\u0131n incelemesinde de\u011fi\u015fkenlerin \u00e7oklu\u011fu ve aralar\u0131ndaki ili\u015fkilerin karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 y\u00fcz\u00fcnden teorik bir analiz \u00e7o\u011fu zaman m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131ndan yakla\u015f\u0131k y\u00f6ntemler kullanmak gerekir. Bu sebeple bir\u00e7ok problemlerin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in birden fazla y\u00f6ntem kullan\u0131labilece\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bunlar\u0131n aras\u0131nda uygun bir se\u00e7im yapmak bilgi ve deneyimi gerektirir. Kullan\u0131lacak metod incelenen olay\u0131n zaman \u00f6l\u00e7e\u011fiyle de ili\u015fkilidir.<\/p>\n
\u00c7evrim <\/p>\n
Su do\u011fada \u00e7e\u015fitli yerlerde ve \u00e7e\u015fitli hallerde bulunmakta ve yer k\u00fcresinin \u00e7e\u015fitli k\u0131s\u0131mlar\u0131 aras\u0131nda durmadan d\u00f6n\u00fcp durmaktad\u0131r. Yerk\u00fcresinin iklim sistemi ile yak\u0131ndan ili\u015fkili olan hidrolojik \u00e7evrim g\u00fcnl\u00fck ve y\u0131ll\u0131k periyotlar\u0131 olan bir s\u00fcre\u00e7tir.<\/p>\n
Atmosfer biriktirme sisteminden y\u00fczeysel biriktirme sistemine d\u00fc\u015fen ya\u011f\u0131\u015f\u0131n bir k\u0131sm\u0131 s\u0131zma yoluyla zemin nemi biriktirme sistemine, oradan da perkolasyon yoluyla yer alt\u0131 biriktirme sistemine ge\u00e7mektedir. Her \u00fc\u00e7 sistemin de buharla\u015fma ve terleme yoluyla atmosfer ile ili\u015fkileri bulundu\u011fu gibi y\u00fczeysel biriktirme sistemine d\u00fc\u015fen ya\u011f\u0131\u015f eklenip buharla\u015fma kay\u0131plar\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131ktan sonra geriye kalan su akarsularda ak\u0131\u015f \u015feklinde denizlere veya g\u00f6llere ula\u015fmakta, oradan buharla\u015fma ile atmosfere geri d\u00f6nmektedir. Hidrolojik \u00e7evrim s\u0131ras\u0131nda su ayn\u0131 zamanda yer y\u00fczeyinden s\u00f6kt\u00fc\u011f\u00fc kat\u0131 taneleri akarsular yoluyla g\u00f6l ve denizlere ta\u015f\u0131yarak yerkabu\u011funun bi\u00e7im de\u011fi\u015ftirmesine sebep olur.<\/p>\n
Sistem, d\u00fczenli bir \u015fekilde birbirleriyle ili\u015fkili olan ve \u00e7evresinden belli bir s\u0131n\u0131rla ayr\u0131lan bile\u015fenler tak\u0131m\u0131 olarak tan\u0131mlan\u0131r. Sistemi \u00e7evresinden ay\u0131ran s\u0131n\u0131r\u0131n \u00e7izilmesi incelenen problemin \u00f6zelliklerine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Hidrolojik \u00e7al\u0131\u015fmalarda g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nan sistem bir akarsu havzas\u0131n\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc olabilece\u011fi gibi bir havzan\u0131n t\u00fcm\u00fc de olabilir, birka\u00e7 havza bir arada bir sistem olarak da d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Bir sistemin \u00e7evresiyle olan ili\u015fkileri girdi ve \u00e7\u0131kt\u0131 vekt\u00f6rleriyle belirlenir.<\/p>\n
Yerk\u00fcresinde insan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 hidrolojik \u00e7evrimi etkilemektedir. Bu diyagram hidrolojinin m\u00fchendislikteki \u00f6nemini de ortaya koymaktad\u0131r. M\u00fchendislik hidrolojisinde y\u00fczeysel ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 ayn\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131na g\u00f6nderen b\u00f6lge olarak tan\u0131mlanan su toplama (drenaj) havzas\u0131n\u0131 esas \u00fcnite olarak ele almak uygun olur. \u0130nsan\u0131n hidrolojik \u00e7evrim \u00fczerindeki etkisi ya\u011f\u0131\u015f safhas\u0131nda suni ya\u011f\u0131\u015f \u015feklinde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Diyagramda bir havzaya d\u00fc\u015fen ya\u011f\u0131\u015f\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131n buharla\u015fma ve terleme ile atmosfere geri d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc bir k\u0131sm\u0131n\u0131n zemine s\u0131zarak yer alt\u0131 ta\u015f\u0131ma ve biriktirme sistemine kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131, bir k\u0131sm\u0131n\u0131n da y\u00fczeysel ta\u015f\u0131ma ve biriktirme sisteminde y\u00fczeysel ak\u0131\u015f haline ge\u00e7ti\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. \u0130nsan do\u011fal bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fc de\u011fi\u015ftirerek tutma, terleme ve s\u0131zma kay\u0131plar\u0131n\u0131 etkileyebilir. Bunun sonunda y\u00fczeysel ak\u0131\u015f de\u011fi\u015fir. \u00d6rne\u011fin ormanlar\u0131n kesilmesi sonunda y\u00fczeysel ak\u0131\u015f hacminin ve ta\u015fk\u0131nlar\u0131n b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u015eehirle\u015fme de s\u0131zma kay\u0131plar\u0131n\u0131 azaltaca\u011f\u0131ndan y\u00fczeysel ak\u0131\u015f \u00fczerinde etkili olur, yer alt\u0131 biriktirme sistemini de etkiler. Bir yandan da kirli art\u0131klar\u0131n akarsulara d\u00f6k\u00fclmesiyle insan tabiatta sular\u0131n kirlenmesine, b\u00f6ylece su kalitesinin d\u00fc\u015fmesine sebep olmaktad\u0131r. \u015eehirle\u015fmenin ve end\u00fcstrinin ilerlemesiyle daha da \u00f6nem kazanan bu sorun insan\u0131n hidrolojik \u00e7evrim \u00fczerine etkisinin olumsuz bir y\u00f6n\u00fcn\u00fc yans\u0131tmaktad\u0131r. \u0130nsanlar taraf\u0131ndan meydana getirilen b\u00fcy\u00fck biriktirme hazneleri akarsulardaki ak\u0131\u015f rejimini de\u011fi\u015ftirirler, bu hazneler ayn\u0131 zamanda \u00f6nemli miktarda buharla\u015fmaya yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in haznelerden buharla\u015fma diyagramda ayr\u0131ca g\u00f6sterilmi\u015ftir.<\/p>\n
\u0130nsan kendisi i\u00e7in gerekli olan suyu akarsular ve haznelerden su alarak y\u00fczeysel sistemden ve yer\u00e7ekimi ya da pompajla yer alt\u0131 sisteminden elde edebilir. Bir havzada mevcut toplam su miktar\u0131 hidrolojik \u00e7al\u0131\u015fmalarla belirlenir. Bu miktar\u0131 ihtiya\u00e7la kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak suyun en ekonomik \u015fekilde kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak ise su kaynaklar\u0131n\u0131 geli\u015ftirme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n konusudur.<\/p>\n
Dola\u015f\u0131m ve Yeralt\u0131 Sular\u0131n\u0131n Olu\u015fumu <\/p>\n
1. Hidrolojik Dola\u015f\u0131m <\/p>\n
Yery\u00fcz\u00fcne d\u00fc\u015fen ya\u011f\u0131\u015f yoluyla olu\u015fan sular, ya\u011f\u0131\u015f esnas\u0131nda daha yere ula\u015fmadan, arazi \u00fczerinden akarken ve bitkiler taraf\u0131ndan al\u0131n\u0131p terleme yolu ile d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131k\u0131p buharla\u015f\u0131r. Bu suyun k\u0131sa dola\u015f\u0131m yapmas\u0131 ve tekrar atmosfere d\u00f6nmesi olay\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Ayn\u0131 \u015fekilde olu\u015fan sular\u0131n bir k\u0131sm\u0131 ise y\u00fczeyde akar ve \u00e7e\u015fitli akarsular\u0131 olu\u015fturur. Di\u011fer bir k\u0131sm\u0131 da yeralt\u0131na s\u0131zar; buralarda birikir ve yeralt\u0131sular\u0131n\u0131 meydana getirir. Yeralt\u0131na s\u0131zan bu sular bo\u015fluklar\u0131 ve \u00e7atlaklar\u0131 doldurur; bu bo\u015fluk ve \u00e7atlaklar boyunca derinlere kadar gider; ya da bir noktadan “Kaynak” \u015feklinde yery\u00fcz\u00fcne yeniden \u00e7\u0131kar, akarsulara, g\u00f6llere veya denize bo\u015fal\u0131r. Bu y\u00fczden su daha uzun yollu B\u00fcy\u00fck dola\u015f\u0131m yapm\u0131\u015f olur. Suyun \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde yapm\u0131\u015f oldu\u011fu bu dola\u015f\u0131mlar\u0131na “Hidrolojik Dola\u015f\u0131m” ad\u0131 verilir. Bu devam edegelen d\u00f6ng\u00fc, g\u00fcne\u015f kaynakl\u0131 \u0131s\u0131 enerjisi ve yer\u00e7ekimi ile olu\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Yery\u00fcz\u00fcnde canl\u0131lar\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 devam ettirmek i\u00e7in suyu kullanmak ve kontrol alt\u0131na almak istemesi gerekti\u011finden insanlar tarihin ba\u015flang\u0131c\u0131ndan beri su ile ilgilenmi\u015fler, suyun her t\u00fcrl\u00fc \u00f6zelliklerini tan\u0131maya, hareketini y\u00f6neten kuramlar\u0131 belirlemeye, olu\u015fturabilece\u011fi tehlikeleri belirlemeye, \u00f6nlemeye ve sudan en iyi \u015fekilde yararlanmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Suyun hareketini inceleyen bilime hidromekanik, bu bilimin teknikteki uygulamas\u0131na hidrolik dendi\u011fini biliyoruz. Hidroloji ise …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[2796,11669,3424,3494,3634],"class_list":["post-6290","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-atmosfer","tag-hidroloji","tag-matematik","tag-su","tag-yerkure"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6290","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6290"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6290\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6290"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6290"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6290"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}