Lizozomlar <\/p>\n
Mitokondriterin b\u00fcy\u00fckl\u00fcg\u00fcnde (0.5 mikron \u00e7apinda); sayica onlardan az ve daha d\u00fcs\u00fck yogunlukta; lipoprotein yapisinda tek tabakali bir zarla \u00e7evrilmis, i\u00e7le-rinde litik enzimler (hidrolazlar, proteazlar, lipaztar ve fosfatazlar; toplam kirktan fazla enzim saptanmistir) i\u00e7eren, \u00e7ogunluk k\u00fcremsi keseciklerdir (Sekil 3.1 ve 5). ilk defa 1955 yilinda si\u00e7an karacigerinde saptanmis, daha sonra alyuvarlar hari\u00e7, t\u00fcm hayvansal h\u00fccrelerde, \u00f6zellikle v\u00fccudun savunmasindan sorumlu olan akyuvarlarda ve makrofajlarda, bol miktarda bulundugu g\u00f6r\u00fclm\u00fcst\u00fcr. Bitki h\u00fccrelerinde, mantarlarda ve mayalarda lizozom benzeri yapilarin olduguna iliskin bazi kanitlar vardir. Bakterilerde ise lizozom yoktur; fakat litik enzimler bulunmustur.<\/p>\n
H\u00fccrelerdeki bilesikleri, \u00f6zellikle protein, polisakkarit ve \u00e7ekirdek asitlerin!, hidroliz ederek par\u00e7alayabilen bu litik enzimler, bir zarla \u00e7evresinden ayrilmakta ve b\u00fcy\u00fck bir olasilikla da, lizozom I\u00e7erisinde etkisiz (inaktif) durmaktadir. Tahrip edilen bir fizozomdan disanya akan enzimler, kisa bir s\u00fcrede t\u00fcm h\u00fccre i\u00e7erigim’ liziz ederek (par\u00e7alayarak), onu \u00f6l\u00fcme s\u00fcr\u00fckler. Bu olaya “Otoliz” denir, \u00f6l\u00fcmden kisa bir s\u00fcre sonra kokusmanin ortaya \u00e7ikmasi, bu lizozomlarin bozulmasi nedeniyledir. Lizozom enzimleri ribozomlarda sentezlenerek ya ER araciligiyla dogrudan dogruya ya da GA araciligiyla dolayli olarak paketlenerek, yani bir kesecik i\u00e7erisine alinarak sitoplaz-maya verilir, i\u00e7i tanecikli, lamelli ya da homojen yapida olabilir.<\/p>\n
Yumurtanin d\u00f6llenmesi sirasinda, spermanin akrozomundan \u00e7ikarilan (yumurtayi delmek i\u00e7in) enzimler lizozom i\u00e7erigidir. Lizozomlarin iyi islev g\u00f6rmemesi h\u00fccrelerin ve dokularin yaslanmasina neden olur. Metamorfoz (baskalasim) ge\u00e7iren canlilarin h\u00fccrelerinin bir \u00e7esit eriyerek yeniden sekillendirilmesinde, erime islemim ger\u00e7eklestiren lizozomlardir. Keza dokulardaki programlanmis (zamani gelmis) h\u00fccre \u00f6l\u00fcmleri de yine bunlar tarafindan yapilir.<\/p>\n
H\u00fccre i\u00e7erisine giren k\u00fc\u00e7\u00fck molek\u00fcller dogrudan dogruya enerji elde eden sistemler (glikoliz ve trikarboksilik asit \u00e7emberi) araciligiyla par\u00e7alanabilir ya da sentez-lenme tepkimelerine herhangi bir degisiklige ugramadan katilabilir. Halbuki endo-sitozisle, fagositozla ve besin kofullanyia (birh\u00fccrelilerde) h\u00fccreye alinan b\u00fcy\u00fck molek\u00fcller, maddeler, hatta bakteriler, lizozomlar araciligiyla k\u00fc\u00e7\u00fck molek\u00fcllere par\u00e7alanir. Bir miktar h\u00fccre zariyla \u00e7evrilmis olarak, h\u00fccre i\u00e7ine giren bu besin kofulu (fagozom), lizozomlaria sanlarak, temas ettikleri yerde, zarlari erimek suretiyle bir tek koful halinde birlesirler. Litik enzimler bu koful i\u00e7inde besin maddelerim, koful zarindan diff\u00fczyonla ge\u00e7ebilecek kadar k\u00fc\u00e7\u00fck molek\u00fcllere par\u00e7alarlar ve sindirileme-yen kisim koful i\u00e7inde kalir. Birh\u00fccreli canlilarda, artik maddeleri tasiyan bu koful, h\u00fccre zariyla birleserek disanya a\u00e7ilir ve sindirelemeyen maddeler bu yolla atilir. Y\u00fcksek organizasyonlu canlilarda bu artiklar ya yavas yavas (\u00e7ogunluk diff\u00fczyonla) h\u00fccre disina atilir (karaciger h\u00fccrelerinde oldugu gibi) ya da sindirim kofulu tekrar tekrar kuiiamlarak, bir zaman sonra artik maddelerle dolmasina ve h\u00fccrenin yaslanmasina neden olur. Yaslandik\u00e7a insanin v\u00fccudunda, \u00f6zellikle ellerinin \u00fczerinde, omuzlarinda ya da y\u00fcz\u00fcnde, kahverengi lekelerin olusmasi, lipofuksin denen pigmentlerin (yaslilik pigmenti) birikmesindendir,<\/p>\n
Kandaki akyuvarlar, v\u00fccudu, \u00f6zellikle bakterilere karsi savunmak i\u00e7in sorumlu olduklarindan, tasidiklari taneciklerde bol miktarda lizozom enzimi i\u00e7erirler. B\u00f6ylece, bir zaman sonra akyuvar i\u00e7erisindeki taneciklerin hepsi bakteri lizisinde kullanilir ve t\u00fcm h\u00fccre bir ya da birka\u00e7 kofulla tamamen dolar. Bu artik maddeler disanya atilamadigindan bir zaman sonra akyuvar \u00f6l\u00fcr.<\/p>\n
Kemiklerin yikilip yeniden yapilmasi sirasinda, lizozomlar, yikici osteoklast h\u00fccre-lerinden disanya litik enzimler salgilarlar ve yikilan artiklari da h\u00fccre i\u00e7erisinde sindirirler. Keza yumurtanin d\u00f6llenmesi sirasinda da spermanin akrozumundan (basinin u\u00e7undan) litik enzimler (pankreas tripsinine benzer bir enzim) salgilanarak, yumurta zarinin delinmesi saglanir. D\u00f6llenmeden hemen sonra, bu sefer, yumurtanin kabu-gunda bulunan taneciklerdeki litik enzimler serbest hale ge\u00e7erek kabugu par\u00e7alar ve diger spermalarin girmesin! \u00f6nleyecek yeni bir kabugun meydana gelmesini saglar.<\/p>\n
Lizozomlar keza kendi h\u00fccresi i\u00e7erisindeki bazi maddeleri ya da organelleri (\u00e7ogunluk islevlerim bitirmis ya da bozulmus) de sindirir. Bunun nasil isledigi tam olarak bilinmemektedir. Sindirim kofullarinin i\u00e7inde ribozom ve mitokondrilere rastlanir. Fazla A vitamininin kemiklerdeki ve kikirdaktaki lizozom enzimlerim serbest biraktigi ve dolayisiyla kemikleri kirilir bir duruma ge\u00e7irdigi; fakat yeterli miktarlarda da yasli h\u00fccreleri yok etmeyi sagladigi i\u00e7in gen\u00e7 kalmada yardimci oldugu saptanmistir.<\/p>\n
Lizozom enzimleri daha \u00e7ok hafif asidik ortamlarda etkendir. H\u00fccrede bir\u00e7ok islevinin yanisira, bozukluklannda bazi hastaliklarin ortaya \u00e7ikmasina neden olurlar. \u00f6rnegin, soludugumuz havadan alinan karbon par\u00e7aciklari, akcigerimizdeki fagositlerde yillarca kalmasina karsin, silisyum dioksit, fagositlerin lizozomuna girer ve orada bulunan enzimlerin etkisiyle, kristallerinin \u00fczerinde silisik asit olusur. Silisik asidin hidroksil gruplari, h\u00fccre zarinin yapisinda bulunan fosfolipit ve proteinlerin bazi gruplariyla \u00e7ok siki hidrojen baglari kurar. B\u00f6ylece h\u00fccre ve lizozom zarlari zedelenir. Ayrica silisyum dioksit tasiyan fagositler h\u00fccre disina bir madde salgilarlar. Bu madde, \u00f6zellikle akcigerdeki bag dokunun bir \u00e7esit fibr\u00f6z dokuya d\u00f6n\u00fcserek esnekligin} yitirmesine neden olur. Keza aspest kristalleri de ayni rahatsizliklar), \u00f6zellikle mezo-telyum (v\u00fccut boslugunu astarlayan zar) kanserlerini meydana getirir. Kanda \u00fcrik asidin fazla olmasi (proteini fazla alanlarda daha yaygindir), mono-sodyum \u00fcrat kristallerinin eklem yerlerinde toplanmasina (gut hastaligi) ve buradan da fagositlerin i\u00e7i-ne girerek, lizozomlarindaki enzimleri serbest birakmasina neden oldugu bilinmektedir. Bu da sonu\u00e7ta kininlerin (agri yapici maddeler) meydana gelmesini saglar. Bundan baska lizozom enzimlerinin, histamin, serotonin ve bradikinin olusumunu sagladigi, bunlarin da yangiya (apse) neden oldugu varsayilmaktadir. Sitmaya karsi kullanilan kinin, bagirsak parazitlerine karsi kullanilan karbon tetraklorit, parazitlerin lizo-zomlanna yogunlasarak onlarin etkinligini bozar. Keza deriyi isiga karsi duyarli kilan porfirin, antrasen ve n\u00f6tral kirmizisi yine lizozomlarda toplanir.<\/p>\n
Mitozda lizozomlarin sayisi azalir ve olanlar da kenara itilir (normal durumda \u00e7ekirdek civarinda fazladirlar). Keza lizozom zannin ge\u00e7irgenligim artiran maddeler (\u00f6rnegin karsinojen etki g\u00f6steren forbol A) verildiginde, mitoz b\u00f6l\u00fcnme hizi artirilir, stabilize edici maddeler (kortizon gibi) verildiginde bu hiz azaltilir. Bu da mitoz b\u00f6l\u00fcnmenin belirli \u00f6l\u00e7\u00fcde lizozomlarla hizlandirildigini kanitlar. En azindan meydana getirdigi proteaz enzimler araciligiyla, ribozomlardaki protein sentezini inhibe eden bazi proteinleri par\u00e7alamak suretiyle, h\u00fccre aktivitesini artirdigi saptanmistir. Nitekim yumurtanin d\u00f6llenmesi sirasinda verilen litik enzimler (keza yumurta h\u00fccresine pro-teolitik enzimler verildiginde de ayni sey olur) bu inhibit\u00f6r\u00fc ortadan kaldirdigindan, protein sentezi b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde artar.<\/p>\n
Lizozomlardan elde edilen lizozom deoksiribon\u00fckleazin (DNaz) DNA’yi par\u00e7aladigi bilinmektedir. Lizozom DNaz’in iki aktif b\u00f6lgesi vardir. Bunlar DNA sarmalinin her iki ipligin! birden par\u00e7alarlar. Yalniz bir ipligin par\u00e7alanmasi, karsi taraftaki komp-lementeri tarafindan onarilabilir (daha genis bilgi i\u00e7in kalitimla ilgili b\u00f6l\u00fcmdeki DNA rejenarasyonuna bkz!). iki tarafli yikimin onarimi olanaksizdir. Lizozom DNaz’i, DNA’yi tam yikmasina karsin, pankreas DNaz’i kismen yikabilmektedir.<\/p>\n
Kanser meydana getiren bir\u00e7ok fakt\u00f6r\u00fcn (fiziksel mor \u00f6tesi isinlar ve \u00eeyonize isinlar; kimyasal polibenzoitler, hidrokarbonlar, azotlu bazi bilesikler, disi esey hormonu, silis, aspest vs. ve vir\u00fcsler) dogrudan ya da dolayli olarak kromozom yapisim ya da DNA’nin dizilimim bozdugu bilinmektedir, \u00f6zellikle silisyum dioksitte anlattigimiz gibi bazi maddelerin lizozom zarim bozarak, enzimlerin, bu arada DNaz’in serbest kalmasina; bunun da DNA’yi bozarak h\u00fccrenin ka^serlesmesine yol a\u00e7tigi varsayilmaktadir.<\/p>\n
Keza kalitsal olarak, bir\u00e7ok enzim sentezlenemeyebilir ve buna bagli olarak lizozomlar islevlerim yapamazlar. Bu sekilde, \u00e7ogunluk autozomlardaki \u00e7ekinik genlerin neden oldugu (bir tanesi esey kromozomundadir) on kadar hastalik tanimlanmistir (\u00f6rnegin Tay-Sachs, Niemann-pick, vs.), \u00f6zel y\u00f6ntemlerle (enzimlerin \u00fczerim antikorla kaplamak suretiyle), disaridan, lizozom i\u00e7ine sokulan eksik enzimler, hastalarin iyilesmisine neden olur.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Lizozomlar Mitokondriterin b\u00fcy\u00fckl\u00fcg\u00fcnde (0.5 mikron \u00e7apinda); sayica onlardan az ve daha d\u00fcs\u00fck yogunlukta; lipoprotein yapisinda tek tabakali bir zarla \u00e7evrilmis, i\u00e7le-rinde litik enzimler (hidrolazlar, proteazlar, lipaztar ve fosfatazlar; toplam kirktan fazla enzim saptanmistir) i\u00e7eren, \u00e7ogunluk k\u00fcremsi keseciklerdir (Sekil 3.1 ve 5). ilk defa 1955 yilinda si\u00e7an karacigerinde saptanmis, daha sonra alyuvarlar hari\u00e7, t\u00fcm hayvansal h\u00fccrelerde, …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[2656,2657,2653,2650,2652,2649,2655,2466,2654,2651,2303],"class_list":["post-884","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-baskalasim","tag-fagozom","tag-fosfatazlar","tag-hidrolazlar","tag-lipaztar","tag-lizozomlar","tag-metamorfoz","tag-mitokondri","tag-polisakkarit","tag-proteazlar","tag-protein"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/884","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=884"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/884\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=884"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=884"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=884"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}