Kehribar\u0131n ovuldu\u011funda ufak nesneleri \u00e7ekmesi M.\u00d6 600 y\u0131llar\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f olan,Yunan filozofu Thales zaman\u0131nda biliniyordu. Di\u011fer filozof, Theophrastus, Thales’den \u00fc\u00e7 y\u00fczy\u0131l sonra ola\u011fan\u00fcst\u00fc cisimler hakk\u0131nda bir tez yazm\u0131\u015ft\u0131. Elektrik ve manyetizma hakk\u0131nda M.S 1600 y\u0131llar\u0131nda \u0130ngiliz fizik\u00e7i William Gilbert ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na kadar hi\u00e7 bilimsel \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Gilbert ilk kez elektrik ad\u0131n\u0131 kullanm\u0131\u015f (Yunanca elektron, “kehribar”) elektrik ve manyetizma aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Elektrikle \u00e7al\u0131\u015fan ilk cihaz 1672 y\u0131l\u0131nda Alman fizik\u00e7i Otto von Guericke taraf\u0131ndan yap\u0131lan yo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f iki k\u00fck\u00fcrt k\u00fcrenin z\u0131t y\u00f6nde d\u00f6nd\u00fcr\u00fclmesi ile elektrik \u00fcreten elektrostatik bir makinayd\u0131. Frans\u0131z bilimadam\u0131 Charles Francois de Cisternay Du Fay elekti\u011fin pozitif ve negatif olarak iki farkl\u0131 tipinin bulundu\u011funu a\u00e7\u0131klad\u0131. 1745 de kondansat\u00f6r\u00fcn ilk bi\u00e7imi olan Leyden \u015ei\u015fesi geli\u015ftirildi. Leyden \u015fi\u015fesi yo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f cam \u015fi\u015fenin i\u00e7ine ve d\u0131\u015f\u0131na birbirlerinden yal\u0131t\u0131lm\u0131\u015f kalay lehvalar\u0131 yerle\u015ftirilerek yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Kalay lehvalar elektrostatik bir makina taraf\u0131ndan \u015farj edildi\u011finde ve iki ucuna birden dokunuldu\u011funda \u015fiddetli bir elektrik \u015foku \u00fcretebiliyorlard\u0131. <\/p>\n
Benjamin Franklin elektrikle ilgili ara\u015ft\u0131rmalara pek \u00e7ok zaman harcad\u0131. Onun \u00fcnl\u00fc u\u00e7urtma deneyi, aynen leyden \u015fi\u015fesinde oldu\u011fu gibi, atmosfer elektri\u011finin \u015fim\u015fek ve g\u00f6kg\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fcne neden oldu\u011funu kan\u0131tlad\u0131. Franklin, t\u00fcm maddelerde elektrik iletkenli\u011finin var oldu\u011funu fakat maddenin \u00f6zelli\u011fine g\u00f6re bu iletkenli\u011fin az veya \u00e7ok olarak de\u011fer de\u011fi\u015ftirdi\u011fini teori olarak \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n
\u0130ngiliz kimyac\u0131 Joseph Priestley 1766’da elektrik kuvvetleri aras\u0131nda uzakl\u0131\u011f\u0131n tersi ile ba\u011flant\u0131l\u0131 bir oran oldu\u011funu deneysel olarak kan\u0131tlad\u0131. Charles Augustin de Coulomb bireysel olarak elektrik \u00fcreten cihazlar\u0131n g\u00fc\u00e7lerinin orant\u0131l\u0131 olarak birle\u015ftirilebilece\u011fini g\u00f6sterdi. Faraday, 19. Y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda elektrik kuvvetleri ile ilgili bir \u00e7ok matematiksel katk\u0131da bulunmu\u015ftur.<\/p>\n
\u0130talian fizik\u00e7i Luigi Galvani ve Alessvero Volta elektikle ilgili \u00f6nemli deneyleri y\u00fcr\u00fctt\u00fcler. Galvani, kurba\u011fa bacaklar\u0131na elektrik verip kas hareketlerini inceledi. Volta 1800 y\u0131l\u0131nda elektrokimyasal y\u00f6ntemlerle yapt\u0131\u011f\u0131 ilk elektrik pilinin duyurusunu yapt\u0131.<\/p>\n
Danimarkal\u0131 bilimadam\u0131 Hans Christian Oersted 1819’da manyetik alan olan yerde elektrik ak\u0131m\u0131n\u0131n olu\u015fturulabilece\u011fini \u00f6rneklerle kan\u0131tlad\u0131. 1831’de Faraday kablodan yap\u0131lan bir bobine elektrik verildi\u011finde bobinin \u00e7evresinde elektromanyetizma olu\u015faca\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlad\u0131. 1840 y\u0131llar\u0131nda James Prescott Joule ve Alman bilimadam\u0131 Hermann Ludwig Ferdinve von Helmholtz elektri\u011fin bir enerji \u015fekli oldu\u011funu ve belli kanunlara riayet etti\u011fini \u00f6rnekle kan\u0131tlad\u0131lar. <\/p>\n
19. y\u00fczy\u0131lda elektrik hakk\u0131nda \u00f6nemli bir katk\u0131 da \u0130ngiliz matematik\u00e7i ve fizik\u00e7i James Clerk Maxwell’den gelmi\u015ftir. Maxwell elektromanyetik dalgalar\u0131n \u00f6zelliklerini ara\u015ft\u0131rd\u0131 ve elektrik ile benzerliklerinin oldu\u011funu ispatlad\u0131.<\/p>\n
Onun \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 1886 da atmosferde ilk elektrik dalgalar\u0131 \u00fcretme, yayma i\u015flemlerini ger\u00e7ekle\u015ftiren Alman fizik\u00e7isi Heinrich Rudolf Hertz ve 1896 da bu dalgalar\u0131 kullanarak ileti\u015fimin temeli olan radyo sinyalle\u015fmesini ger\u00e7ekle\u015ftiren \u0130talian m\u00fchendis Guglielmo Marconi i\u00e7in yol g\u00f6sterici olmu\u015ftur.<\/p>\n
Hollandal\u0131 fizik\u00e7i Hendrik Antoon Lorentz taraf\u0131ndan 1892 y\u0131l\u0131nda geli\u015ftirilen elektron teorisi, modern elektrik teorisinin temelidir. Elektron \u00fcst\u00fcndeki elektrik miktar\u0131 ilk kez Amerikan fizik\u00e7i Robert Verews Millikan taraf\u0131ndan 1909 da kesin olarak \u00f6l\u00e7\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Elektri\u011fin bir g\u00fc\u00e7 kayna\u011f\u0131 olarak yag\u0131n kullan\u0131m\u0131 Thomas Alva Edison, Nikola Tesla, ve Charles Proteus Steinmetz gibi \u00f6nc\u00fc Amerikan m\u00fchendislerinin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla geli\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n
Elektrik ve m\u0131knat\u0131s (magnet) s\u00f6zc\u00fcklerinin k\u00f6keni eski Yunanca’dan gelmektedir. Elektrik s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn kayna\u011f\u0131 “kehribar” anlam\u0131na gelen Yunanca elektron s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr. M\u0131knat\u0131s s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn de, m\u0131knat\u0131s ta\u015flar\u0131na olduk\u00e7a s\u0131k rastlanan Bat\u0131 Anadolu’daki Magnesia (bug\u00fcnk\u00fc Manisa) b\u00f6lgesinden t\u00fcredi\u011fi san\u0131lmaktad\u0131r. \u00c7inlilerin M.\u00d6. 1100 y\u0131llar\u0131nda m\u0131knat\u0131s ta\u015flar\u0131 ile m\u0131knat\u0131slad\u0131klar\u0131 maden\u00ee i\u011fnelerden bir t\u00fcr pusula yapt\u0131klar\u0131n\u0131 ve denize a\u00e7\u0131ld\u0131klar\u0131nda bunlardan yararland\u0131klar\u0131n\u0131 bilinir. Ancak elektrik ve magnetizma ile ilgili elimizdeki ilk yaz\u0131l\u0131 belgeler eski Yunan filozof Tales’in (M.\u00d6. 625 – M.\u00d6. 545) elektri\u011fe ve magnetizmaya ili\u015fkin \u00f6nemli g\u00f6zlemlerde bulundu\u011fu, Aristoteles’in yaz\u0131lar\u0131ndan \u00f6\u011freniyoruz. Bu g\u00f6zlemlerinde Tales, kehribar\u0131n hafif cisimleri ve m\u0131knat\u0131s ta\u015f\u0131n\u0131n da demiri \u00e7ekebilme \u00f6zelli\u011fi bulundu\u011funu saptam\u0131\u015ft\u0131r. Hatta daha da ileri giderek bu iki t\u00fcr olay aras\u0131nda ili\u015fki kurmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Romal\u0131 \u015fair Lukrety\u00fcs, De Nerum Natura adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda m\u0131knat\u0131s ta\u015f\u0131n\u0131n demir halkalar\u0131 \u00e7ekebildi\u011finden s\u00f6z etmektedir.<\/p>\n
Bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n ve d\u00fc\u015f\u00fcnsel geli\u015fmelerin Bat\u0131 da \u00e7ok yava\u015flad\u0131\u011f\u0131 Orta\u00e7a\u011f d\u00f6neminde en g\u00f6ze \u00e7arpan yenilik, kehribar ve m\u0131knat\u0131s ta\u015f\u0131 \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlemlerle R\u00f6nesans bilimcilerine ilham veren \u00fcnl\u00fc \u0130ngiliz bilimcisi Roger Bacon’\u0131n \u00f6\u011frencisi Peter Peregrinus’un 1269 y\u0131l\u0131nda, pusulan\u0131n ilkel bi\u00e7imini tan\u0131mlamas\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n
Ancak pusulan\u0131n Peregrinus taraf\u0131nda icat edilmedi\u011fi ve Avrupal\u0131lar\u0131n bu ayg\u0131t\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u00f6zelliklerini, M\u00fcsl\u00fcmanlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u00c7inlilerden \u00f6\u011frendi\u011fi tarih\u00e7ilerin genel olarak kabul ettikleri bir g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcr. Pusulan\u0131n o d\u00f6nemin en \u00f6nemli teknolojik bulu\u015fu olmas\u0131 ve pratikte g\u00f6r\u00fclen b\u00fcy\u00fck yararlar\u0131, magnetizma olgusu \u00fczerine ilginin ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n artmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Bu konudaki ilk \u00f6nemli yap\u0131t\u0131n yazar\u0131 William Gilbert (1544 – 1603)’dir. \u0130ngiltere Krali\u00e7esi I. Elizabeth’in doktoru olan Gilbert’in De Magnete adl\u0131 kitab\u0131 1600 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mland\u0131. Gilbert bu kitab\u0131nda, d\u00fcnyan\u0131n k\u00fcresel bir m\u0131knat\u0131s oldu\u011funu ve pusulan\u0131n ibresinin d\u00fcnyan\u0131n magnetik kutbunu g\u00f6sterdi\u011fini ortaya koyarak magnetizma teorisine \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir katk\u0131da bulundu. Pusula ibresinin, kuzey – g\u00fcney do\u011frultusunun yan\u0131 s\u0131ra d\u00fc\u015fey y\u00f6nde sapma g\u00f6sterdi\u011fini ilk kez s\u00f6yleyen de Gilbert olmu\u015ftur.<\/p>\n
Magdeburg kenti belediye ba\u015fkan\u0131 Otto von Guericke (1602 – 1686), 1660 y\u0131l\u0131nda elektriksel y\u00fck \u00fcreten ilk makinay\u0131 yapt\u0131. Bu makina, kay\u0131\u015fl\u0131 bir makara d\u00fczene\u011fi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla elle d\u00f6nd\u00fcr\u00fclen k\u00fck\u00fcrt bir k\u00fcreden olu\u015fuyordu. \u00c7e\u015fitli cisimlerin d\u00f6nmekte olan k\u00fck\u00fcrt k\u00fcreye s\u00fcrt\u00fcnmesiyle belirli d\u00fczeylerde statik elektrik \u00fcretiliyordu. Avrupa’da k\u0131sa s\u00fcrede b\u00fcy\u00fck bir \u00fcne kavu\u015fan bu makina ile Guericke, elektriksel itme ilkesini kurmu\u015f ve yayg\u0131nla\u015ft\u0131rm\u0131\u015f oluyordu.<\/p>\n
Elektri\u011fin iletilebilece\u011fini kan\u0131tlayan ilk deneyler Stephen Gray (1696 – 1736) adl\u0131 bir \u0130ngiliz taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Elektriklenmi\u015f bir \u015fi\u015fede elektri\u011fin, \u015fi\u015fenin mantar kapa\u011f\u0131na da ge\u00e7ti\u011fini g\u00f6ren Gray, bu g\u00f6zleminden hareket ederek ipek, cam, metal \u00e7ubuk ve benzeri cisimleri ard arda biti\u015ftirerek elektri\u011fin bu cisimler arac\u0131l\u0131\u011fla iletilebilece\u011fini g\u00f6sterdi. 1729’da yapt\u0131\u011f\u0131 bu t\u00fcr bir deneyde elektri\u011fi 255 metrelik bir uzakl\u0131\u011fa kadar iletmeyi ba\u015fard\u0131. \u00c7e\u015fitli maddeleri iletken ve yal\u0131tkan olarak ilk kez s\u0131n\u0131fland\u0131ran da Stephen Gray olmu\u015ftur.<\/p>\n
XVIII. y\u00fczy\u0131l\u0131n en g\u00f6zde bulu\u015flar\u0131ndan biri, Leiden \u015fi\u015fesidir. Alman E.G. von Kleist ile Leiden (Hollanda’da bir kent) \u00dcniversitesi matematik profes\u00f6rlerinden Pieter van Musschenbroek’in 1745 ve 1746’da birbirlerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak bulduklar\u0131 bu ayg\u0131t, i\u00e7ine metal bir \u00e7ubuk bat\u0131r\u0131lm\u0131\u015f su dolu bir cam \u015fi\u015feden olu\u015fuyordu. Cam \u015fi\u015fenin izolat\u00f6r rol\u00fc g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc tarihteki bu ilk kondansat\u00f6r, elektri\u011fi depolanarak \u00e7e\u015fitli deneylerde bir kaynak olarak kullan\u0131labilmesine olanak sa\u011fl\u0131yordu.<\/p>\n
Leiden \u015fi\u015fesinin bulunmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan elektri\u011fin iletimine ili\u015fkin deneyler artt\u0131. Fransa’da yap\u0131lan bir deneyde Leiden \u015fi\u015fesindeki elektrik 4 km. uzakl\u0131\u011fa iletildi. \u00d6te yandan elektri\u011fin iletilebilir olmas\u0131, onun h\u0131z\u0131n\u0131n ne oldu\u011funun merak edilmesine yol a\u00e7t\u0131. Fransa’da ve \u0130ngiltere’de elektri\u011fin hz\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7me deneyleri yap\u0131ld\u0131. Bu deneylerin sonucunda elektri\u011fin ayn\u0131 anda kilometrelerce \u00f6teye ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesinden \u00f6teye gidilemedi.<\/p>\n
Elektrik y\u00fcklerinin art\u0131 ve eksi olarak belirlenip adland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan Benjamin Franklin (1706 – 1790)’dir. Franklin, yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7e\u015fitli deneylerin sonucunda elektri\u011fin belirli ortamlarda fazla veya eksik \u00f6l\u00e7\u00fclerde bulunabilen bir s\u0131v\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne vard\u0131. Her ikisinde de elektrik eksikli\u011fi ya da fazlal\u0131\u011f\u0131 bulunan cisimlerin birbirini itti\u011fini, birinde eksiklik di\u011ferinde fazlal\u0131k olan cisimlerin ise birbirlerini \u00e7ekti\u011fini ileri s\u00fcrd\u00fc. Fazlal\u0131\u011f\u0131 art\u0131 elektrik, eksikli\u011fi ise eksi elektrik olarak adland\u0131rd\u0131.<\/p>\n
Leiden \u015fi\u015fesiyle ilgili deneyleri de s\u00fcrd\u00fcren Franklin, Leiden \u015fi\u015fesinden bo\u015falan elektri\u011fin olu\u015fturdu\u011fu \u00e7at\u0131rt\u0131lar ve k\u0131v\u0131lc\u0131mlar ile f\u0131rt\u0131nal\u0131 havalardaki g\u00f6k g\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fc ve \u015fim\u015fek aras\u0131nda bir ili\u015fki olmas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc ve 1752’de, f\u0131rt\u0131nal\u0131 bir havada u\u00e7urdu\u011fu bir u\u00e7urtma ile bir Leiden \u015fi\u015fesini y\u00fcklemeyi ba\u015fard\u0131. Franklin’in bu deneyden pratik yararlar elde etme y\u00f6n\u00fcndeki giri\u015fimleri paratonerin bulunmas\u0131na giden yolu a\u00e7t\u0131. Bu nedenle, y\u0131ld\u0131r\u0131ma kar\u015f\u0131 bir korunma arac\u0131 olarak kullan\u0131lan ve topra\u011fa ba\u011fl\u0131 bir metal \u00e7ubuktan ibaret olan paratonerin ger\u00e7ek yarat\u0131c\u0131s\u0131 Franklin’dir. 1782 y\u0131l\u0131nda Amerika’n\u0131n Philadelphia kentinde paratoner kullanan konut say\u0131s\u0131 400’\u00fc ge\u00e7iyordu.<\/p>\n
Elektri\u011fin XVIII. y\u00fczy\u0131l tarihindeki en \u00f6nemli siman\u0131n Coulomb ve en b\u00fcy\u00fck bilimsel ke\u015ffin de Coulomb Yasas\u0131n\u0131n form\u00fcle edilmesi oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Frans\u0131z fizik\u00e7i Charles Augustin de Coulomb (1736 – 1802), elektri\u011fin niceliksel i\u015flemler ve \u00f6l\u00e7\u00fcmler ifade edilebilen bir kavram ve bilim dal\u0131 haline getirilmesine \u00e7ok b\u00fcy\u00fck katk\u0131larda bulunmu\u015ftur. Coulomb, 1777 y\u0131l\u0131nda, y\u00fckl\u00fc iki metal k\u00fcre ya da iki m\u0131knat\u0131s kutbu aras\u0131ndaki itme veya \u00e7ekme kuvvetini duyarl\u0131 bir bi\u00e7imde \u00f6l\u00e7ebilen burulmal\u0131 tart\u0131 ayg\u0131t\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirdi; bu ayg\u0131t\u0131 icat etmesi nedeniyle 1781’de Frans\u0131z Bilimler Akademisi’ne se\u00e7ildi. 1785’de ise bu tart\u0131 ayg\u0131t\u0131n\u0131 kullanarak iki y\u00fck aras\u0131ndaki itme veya \u00e7ekme kuvvetinin, y\u00fcklerin \u00e7arp\u0131m\u0131 ile do\u011fru, aradaki uzakl\u0131\u011f\u0131n karesi ile ters orant\u0131l\u0131 oldu\u011funu deneysel olarak g\u00f6sterdi. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde Coulomb yasas\u0131 olarak bilinen bu b\u00fcy\u00fck bilimsel ke\u015fif, elektri\u011fin bir bilim dal\u0131 haline gelmesinde temel nitelikte bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Coulomb yasas\u0131, Newton’un k\u00fctle \u00e7ekimi yasas\u0131n\u0131n elektrikteki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r (K\u00fctle \u00e7ekimi yasas\u0131ndan farkl\u0131 olarak elektrikte iki y\u00fck aras\u0131nda itme kuvvetinin varl\u0131\u011f\u0131 da s\u00f6z konusudur).<\/p>\n
XVIII. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirilen \u00e7ok \u00f6nemli bir bulu\u015f da pildir. Pil sayesindedir ki, kimyasal enerjiyi elektrik enerjisine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fccek s\u00fcrekli bir ak\u0131m elde edebilme olana\u011f\u0131 do\u011fmu\u015ftur. \u0130talyan hekim ve fizik bilgini Luigi Galvani (1737 – 1798), hayvanlar\u0131n dokular\u0131nda bir t\u00fcr elektrik bulundu\u011funa inan\u0131yordu. Laboratuvardaki kurba\u011falardan birinin a\u00e7\u0131ktaki sinirlerine makasla dokundu\u011funda \u00f6l\u00fc hayvan\u0131n kaslar\u0131n\u0131n kas\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark etmi\u015fti. Galvani’ye g\u00f6re,”hayvansal elektrik” ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi bu yeni g\u00fc\u00e7, s\u00fcrt\u00fcnmeyle olu\u015fan statik elektrikten farkl\u0131, yeni bir elektrik bi\u00e7imiydi. Pavia \u00dcniversitesi’nde fizik profes\u00f6r\u00fc olan Alessandro Volta (1745 – 1827), Galvani’nin bu fikrine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131 ve olu\u015fan elektri\u011fin kayna\u011f\u0131n\u0131n kurba\u011fa de\u011fil, ona dokundurulan metal par\u00e7alar\u0131 oldu\u011funu ileri s\u00fcrd\u00fc. Galvani ile Volta aras\u0131ndaki bu tart\u0131\u015fma ba\u015fka bilim adamlar\u0131n\u0131n da kat\u0131l\u0131m\u0131yla y\u0131llarca s\u00fcrd\u00fc ve ancak Volta’n\u0131n 1800 y\u0131l\u0131nda Royal Society’ye yazd\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131da, iki metal plaka aras\u0131na tuz kar\u0131\u015f\u0131ml\u0131 s\u0131v\u0131 koyarak elektrik ak\u0131m\u0131 elde etmi\u015f oldu\u011funu bildirmesiyle sona erdi. B\u00f6ylece ilkel bi\u00e7imiyle pil icat edilmi\u015f oluyordu. Volta daha sonra bulu\u015funu geli\u015ftirdi ve tuzlu suyla nemlendirilmi\u015f kartonlarla birbirlerinden ayr\u0131lm\u0131\u015f ince bak\u0131r ve \u00e7inko levhalar\u0131 \u00fcst \u00fcste koyarak haz\u0131rlanabilen piller yapt\u0131. Volta pili k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde, \u00f6zellikle kimya dal\u0131nda olmak \u00fczere \u00f6nemli geli\u015fmelere yol a\u00e7t\u0131. \u0130ngiliz kimyac\u0131 Humphry Davy (1778 – 1829), 1807 y\u0131l\u0131nda, \u00f6zel olarak yap\u0131lm\u0131\u015f g\u00fc\u00e7l\u00fc bir Volta pilini kullanarak bile\u015fikler i\u00e7inden elektrik ak\u0131m\u0131n\u0131 ge\u00e7irmek suretiyle potasyum ve sodyumu bile\u015fiklerinden ay\u0131rmay\u0131 ba\u015fard\u0131. B\u00f6ylece XVIII. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonunda, s\u00fcrekli elektrik ak\u0131m\u0131 \u00fcretebilen bir kayna\u011f\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesiyle, hem elektrokimya dal\u0131nda b\u00fcy\u00fck ad\u0131mlar\u0131n at\u0131labilmesi s\u00fcreci ba\u015flam\u0131\u015f, hem de y\u00fczy\u0131llar boyunca varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumu\u015f olan elektrik tarihinin en temel sorusunun yani elektrik ile magnetizma aras\u0131ndaki ili\u015fkinin niteli\u011fi konusunun yan\u0131tlanabilmesinin nesnel temeli yarat\u0131lm\u0131\u015f oldu. Bu sorunun yan\u0131t\u0131n\u0131n art\u0131k \u00e7ok uzun bir s\u00fcre ge\u00e7meden Kopenhag \u00dcniversitesi’nde do\u011fa felsefesi profes\u00f6r\u00fc olan Hans Christian Oersted (1775 – 1851)’den geldi. Oersted, 1819 y\u0131l\u0131nda, \u00f6\u011frencilerine elektrik ak\u0131m\u0131ndan \u0131s\u0131 elde edilmesini g\u00f6stermek amac\u0131yla Volta piliyle deney yaparken \u00f6nemli bir olguya tan\u0131k oldu. Kulland\u0131\u011f\u0131 elektrik devresinin a\u00e7\u0131lma ve kapanma anlar\u0131nda, yak\u0131ndaki bir m\u0131knat\u0131sl\u0131 pusulan\u0131n i\u011fnesinde sapmalar oluyordu. G\u00f6zlemlerini s\u00fcrd\u00fcren Oersted bir telin i\u00e7inden ak\u0131m ge\u00e7irildi\u011finde elektrik ak\u0131m\u0131n\u0131n telin \u00e7evresinde bir magnetik alan olu\u015fturdu\u011fu sonucuna vard\u0131. Oersted’in yapt\u0131\u011f\u0131 deneylerin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 1820 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlanmas\u0131, bilim d\u00fcnyas\u0131nda b\u00fcy\u00fck yank\u0131lar yaratt\u0131.<\/p>\n
Oersted’in ke\u015fiflerinin yay\u0131nlanmas\u0131ndan bir hafta sonra Frans\u0131z matematik\u00e7i ve fizik\u00e7i Andr\u00e9 Marie Amp\u00e9re (1775 – 1836), bu yeni olguyu betimleyen ve Amp\u00e9re Yasas\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lan bir elektromagnetizma yasas\u0131 form\u00fcle etti. Bu yasa magnetik alan ile bu alan\u0131 do\u011furan elektrik ak\u0131m\u0131 aras\u0131ndaki ba\u011f\u0131nt\u0131y\u0131 matematiksel olarak belirtiyordu. Elektrodinami\u011fin kurucusu olan Amp\u00e9re ayn\u0131 zamanda elektrik \u00f6l\u00e7me tekniklerini de geli\u015ftirdi ve serbest\u00e7e hareket eden bir i\u011fnenin yard\u0131m\u0131yla elektrik ak\u0131m\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7en bir ayg\u0131t yapt\u0131.<\/p>\n
\u0130letkenlerden ge\u00e7en elektrik ak\u0131m\u0131na ili\u015fkin \u00e7al\u0131\u015fmalar yapan Alman fizik\u00e7i Georg Simon Ohm (1789 – 1854), bir iletkenden ge\u00e7en ak\u0131m\u0131n iletkenin u\u00e7lar\u0131 aras\u0131ndaki gerilim ile do\u011fru, iletkenin direnciyle ters orant\u0131l\u0131 oldu\u011funu buldu. Ohm, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde kendi ad\u0131yla an\u0131lan bu yasay\u0131 ve onunla ilgili d\u00fc\u015f\u00fcncelerini 1827 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlad\u0131.<\/p>\n
XIX. y\u00fczy\u0131lda elektrik teori ve prati\u011fine \u00e7ok \u00f6nemli katk\u0131larda bulunmu\u015f iki b\u00fcy\u00fck bilim adam\u0131 vard\u0131r. Bunlar b\u00fcy\u00fck deneyci \u0130ngiliz Michael Faraday (1791 – 1867) ile elektromagnetik kuram\u0131n\u0131n kurucusu \u0130sko\u00e7 James Clerk Maxwell (1831 – 1879)’dir.<\/p>\n
Oersted, elektrik ak\u0131m\u0131n\u0131n bir magnetik alan olu\u015fturdu\u011funu g\u00f6stermi\u015fti. \u0130ngiliz kimyac\u0131 ve fizik\u00e7i Faraday ise m\u0131knat\u0131slar\u0131n elektrik ak\u0131m\u0131 yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 buldu ve m\u0131knat\u0131slar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu elektrik ak\u0131m\u0131na ili\u015fkin yasay\u0131 form\u00fcle etti: Ak\u0131m\u0131n \u015fiddeti, iletkeni birim zamanda kesen kuvvet \u00e7izgilerinin say\u0131s\u0131yla do\u011fru orant\u0131l\u0131yd\u0131. Faraday, ya\u015fam\u0131 boyunca t\u00fcm \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 d\u00fczenli bir bi\u00e7imde defterine not ediyordu. \u00d6l\u00fcm\u00fcnden sonra bu notlar 7 cilt halinde yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r. Faraday, 1822 y\u0131l\u0131nda defterine \u015fu notu d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc; “Magnetizma’y\u0131 elektri\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr!”. Faraday’\u0131n bu bilimsel ke\u015ffi, onun s\u00fcrekli bir ak\u0131m \u00fcretebilen elektrik motorunu bulu\u015fuyla sonu\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Faraday’\u0131n elektri\u011fin yan\u0131 s\u0131ra kimya alan\u0131nda da \u00f6nemli katk\u0131lar\u0131 bulunmu\u015ftur. elektrokimyan\u0131n kurucusu olarak tan\u0131nan Faraday elektroliz yasalar\u0131n\u0131n da k\u00e2\u015fifidir. Ayr\u0131ca, elektroliz, elektrot, anot, katot gibi g\u00fcn\u00fcm\u00fczde kullan\u0131lan s\u00f6zc\u00fckleri de ilk kez ortaya atan Faraday’d\u0131r.<\/p>\n
Faraday, ilkelerine son derece ba\u011fl\u0131 olarak ya\u015fayan bir bilim insan\u0131yd\u0131. 1850’li y\u0131llarda \u0130ngiltere, Rusya ve K\u0131r\u0131m’da sava\u015f halindeyken, \u0130ngiliz h\u00fck\u00fcmeti sava\u015fta kullan\u0131lmak \u00fczere bir zehirli gaz geli\u015ftirmesi i\u00e7in Faraday’a ba\u015fvurmu\u015ftu. Faraday’\u0131n yan\u0131t\u0131 \u00e7ok kesindi: B\u00f6yle bir gaz\u0131n geli\u015ftirilmesi m\u00fcmk\u00fcnd\u00fc, ancak kendisinin b\u00f6yle bir ara\u015ft\u0131rmada yer almas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemezdi.<\/p>\n
Bilimsel geli\u015fmeye \u00e7ok \u00f6nemli ve \u00f6zg\u00fcn katk\u0131lar\u0131yla Maxwell, belki ancak Newton’un ve Einstein’\u0131n etkisiyle e\u015f d\u00fczeyde tutulabilecek bir etki yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Di\u011fer \u015feylerin yan\u0131 s\u0131ra elektromagnetizma kuram\u0131 ile ger\u00e7ekte XX. y\u00fczy\u0131l fizi\u011fine en b\u00fcy\u00fck etkide bulunan XIX. y\u00fczy\u0131l bilimcisidir. Maxwell’in 100. do\u011fum y\u0131l\u0131nda, 1931’de Einstein, Maxwell’in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 sonucunda fizikteki ger\u00e7eklik kavramlar\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan de\u011fi\u015fiklikleri, Newton d\u00f6neminden bu yana fizi\u011fin kazand\u0131\u011f\u0131 en k\u00f6kl\u00fc \u00fcretici deneyimler olarak tan\u0131mlad\u0131.<\/p>\n
I\u015f\u0131\u011f\u0131n da bir elektromagnetik dalga oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc benimseyen Maxwell, elektromagnetik radyasyon kavram\u0131n\u0131 ortaya att\u0131 ve alan denklemlerini, Michael Faraday’\u0131n elektrik ve magnetik kuvvet \u00e7izgileri \u00fczerine oturttu. Bu alan denklemleri daha sonra Einstein’\u0131n \u00f6zel g\u00f6recelik kuram\u0131n\u0131n geli\u015fimine yol a\u00e7t\u0131 ve k\u00fctle ile enerjinin e\u015fde\u011ferli\u011fi ilkesine temel olu\u015fturdu. Maxwell’in d\u00fc\u015f\u00fcnceleri ayr\u0131ca XX. y\u00fczy\u0131l fizi\u011finin \u00f6teki b\u00fcy\u00fck ke\u015ffi olan kuantum kuram\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesine de \u00f6nc\u00fcl\u00fck etti. Maxwell’in elektromagnetik radyasyonu tan\u0131mlamas\u0131, \u0131s\u0131l radyasyon yasas\u0131n\u0131n olu\u015fumuna yol a\u00e7t\u0131 ve bu yasa da daha sonra Max Planck’\u0131n kuantum hipotezini form\u00fcle etmesine yarad\u0131. Bu hipoteze g\u00f6re \u0131s\u0131 enerjisi yaln\u0131zca s\u0131n\u0131rl\u0131 miktarlarda ya da kuantalar halinde yay\u0131l\u0131r.<\/p>\n
Maxwell’in elektromagnetizma \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar onu tarihin en b\u00fcy\u00fck bilim adamlar\u0131 aras\u0131na yerle\u015ftirmi\u015ftir.<\/p>\n
Kuram\u0131n en iyi a\u00e7\u0131klamas\u0131 niteli\u011findeki “Elektrik ve Magnetizma \u00dczerine Tezler” adl\u0131 yapt\u0131n\u0131n \u00f6ns\u00f6z\u00fcnde, Maxwell yapt\u0131\u011f\u0131 en b\u00fcy\u00fck \u015feyin Faraday’\u0131n fiziksel d\u00fc\u015f\u00fcncelerini matematiksel bir yap\u0131ya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek oldu\u011funu belirtmektedir. Faraday ind\u00fckleme yasalar\u0131n\u0131 (de\u011fi\u015fen bir magnetik alan, ind\u00fcklenmi\u015f bir elektromagnetik alana yol a\u00e7ar) a\u00e7\u0131klama denemeleri s\u0131ras\u0131nda Maxwell bir mekanik model olu\u015fturdu. O bu modelin, enine dalgalara yatakl\u0131k yapabilen dielektrik ortam i\u00e7inde bir deplasman ak\u0131m\u0131na neden oldu\u011funu buldu. Bu dalgalar\u0131n h\u0131zlar\u0131n\u0131 hesaplad\u0131 ve onlar\u0131n \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na \u00e7ok yak\u0131n oldu\u011funu g\u00f6sterdi. Maxwell \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n, elektrik ve magnetizma olgular\u0131n\u0131n nedeni olan enine dalgalanmalar i\u00e7erdi\u011fi sonucuna varman\u0131n ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz oldu\u011funa karar verdi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Kehribar\u0131n ovuldu\u011funda ufak nesneleri \u00e7ekmesi M.\u00d6 600 y\u0131llar\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f olan,Yunan filozofu Thales zaman\u0131nda biliniyordu. Di\u011fer filozof, Theophrastus, Thales’den \u00fc\u00e7 y\u00fczy\u0131l sonra ola\u011fan\u00fcst\u00fc cisimler hakk\u0131nda bir tez yazm\u0131\u015ft\u0131. Elektrik ve manyetizma hakk\u0131nda M.S 1600 y\u0131llar\u0131nda \u0130ngiliz fizik\u00e7i William Gilbert ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na kadar hi\u00e7 bilimsel \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Gilbert ilk kez elektrik ad\u0131n\u0131 kullanm\u0131\u015f (Yunanca elektron, “kehribar”) elektrik ve …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[2722,2717,2721,2719,2720,2718,2160],"class_list":["post-904","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-einstein","tag-elektrigin-tarihcesi","tag-elektromanyetizma","tag-elektrostatik","tag-kalay","tag-kehribar","tag-newton"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/904","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=904"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/904\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=904"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=904"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=904"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}