KARADEL\u0130KLER\u0130N G\u0130ZEM\u0130 <\/p>\n
G\u00f6ky\u00fcz\u00fc binlerce y\u0131ld\u0131r tutkunu oldu\u011fu muz ve anlayabilmek u\u011frunu b\u00fcy\u00fck gayretler sarfetti\u011fimiz meraklar\u0131m\u0131z\u0131n bas\u0131nda gelir, insano\u011flu, ba\u015f\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcndeki o sonsuz ve bir o kadar da gizemli uzay\u0131 tan\u0131yabilmek i\u00e7in elinden gelen t\u00fcm imkanlar\u0131 seferber etmi\u015f, geli\u015ftirdi\u011fi d\u00fcrb\u00fcnlerle, teleskoplarla, uydularla uzay\u0131n derinliklerinde ne olup bitti\u011finden haberdar olmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 s\u00fcresince, evrendeki konumunun ne oldu\u011fu konusunda bir karara varabilmi\u015f, bunun yan\u0131nda gittik\u00e7e artan yeni sorunlarla kar\u015f\u0131 kars\u0131ya kalm\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n
Bug\u00fcn, art\u0131k devasa bir evrende herhangi birinden pek farkl\u0131 olmayan bir galakside ve k\u00fc\u00e7\u00fck say\u0131labilecek bir y\u0131ld\u0131z\u0131n \u00e7evresinde hayat\u0131m\u0131z\u0131 devam ettirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 biliyoruz. Yine sunun da fark\u0131nday\u0131z ki, en geli\u015fmi\u015f aletlerimizle ancak uzay\u0131n \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc izleyebiliyoruz. Fakat buna ra\u011fmen, evrende bulunan maddenin yo\u011funlu\u011fu, kainat\u0131n ve d\u00fcnyam\u0131z\u0131n ya\u015f\u0131, big-bang’le evrenin nas\u0131l olu\u015ftu\u011fu gibi bir\u00e7ok kozmolojik sorunu a\u00e7\u0131klayabilecek derecede fikir sahibiyiz. <\/p>\n
Evrendeki olaylar\u0131, zaman zaman g\u00f6zlemlerimizden hareketle bazen de ortaya att\u0131\u011f\u0131m\u0131z kuramlarla a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131z. Bu durumda, evrende olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmedi\u011fimiz bir tak\u0131m sonu\u00e7lara da varabiliriz. \u0130\u015fte karadelikler de varl\u0131\u011f\u0131 konusunda hi\u00e7bir \u015fey bilinmeden, b\u00fct\u00fcn matematiksel a\u00e7\u0131klamalar\u0131 ve teorileri elde edilmi\u015f nadir konulardan biridir. <\/p>\n
\u0130lk defa 1969’da Amerikal\u0131 J. Wheeler taraf\u0131ndan adland\u0131r\u0131lan karadelikler sonsuz yo\u011funlukta madde ta\u015f\u0131yabilen g\u00f6k cisimleridir. G\u00fcne\u015f’ten y\u00fczlerce kere daha b\u00fcy\u00fck olan y\u0131ld\u0131zlar, ya\u015famlar\u0131n\u0131n sonunda o kadar k\u00fc\u00e7\u00fcl\u00fcrler ki bir nokta kadar boyutsuz, hacimsiz bir yap\u0131ya b\u00fcr\u00fcnebilirler. \u00d6yle ki, bu yap\u0131dan bir \u00e7ay ka\u015f\u0131\u011f\u0131 kadar almaya kalksan\u0131z: tonlarca maddeyi ta\u015f\u0131man\u0131z gerekir. Bu yo\u011fun ve kavran\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7 olu\u015fumlar, karadeliklere \u00e7ok yo\u011fun ve etkili bir \u00e7ekim alan\u0131 kazand\u0131r\u0131r. Nitekim, A.Einstein’\u0131n \u00f6zel relativite teorisinde belirtti\u011fi “evrendeki en y\u00fcksek h\u0131za sahip \u0131\u015f\u0131k” bile karadeliklerin yeterince yak\u0131n\u0131na geldi\u011finde bu g\u00fc\u00e7l\u00fc k\u00fctle \u00e7ekimine yenilerek, karadelikler taraf\u0131ndan yutulur. VVheeler, hi\u00e7 \u015f\u00fcphe yok ki, \u00fczerine gelen \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 yutabildi-\u011finden dolay\u0131 karadeliklere bu ismi vermi\u015fti. <\/p>\n
Karadeliklerin g\u00f6zlemlenmesi <\/p>\n
Karadelikler, \u00fczerlerine gelen her maddeyi ve \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 kolayca emebildiklerinden dolay\u0131 hi\u00e7bir zaman do\u011frudan g\u00f6zlenemezler. \u00c7\u00fcnk\u00fc, bir cismi g\u00f6rebilmemiz \u0130\u00e7in, ancak ondan bize \u0131\u015f\u0131k \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131n gelmesi gerekir. Bir karadelik ise, uzaydaki gaz ve tozlar\u0131 toplarken \u00e7evresindeki uzayda bir tak\u0131m de\u011fi\u015fiklikler yapar. \u0130ste. onlar\u0131 bu etkilerinden yararlanarak, dolayl\u0131 yoldan g\u00f6zleyebiliriz. <\/p>\n
Karadeliklerin g\u00f6zlemlenebilirle y\u00f6ntemlerinden biri, \u00e7evresinde yaratt\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00e7ekimsel alandan ge\u00e7en \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n, sapmas\u0131n\u0131n \u00d6l\u00e7\u00fclmesidir. Kuvvetli \u00e7ekim alanlar\u0131ndan gecen \u0131\u015f\u0131k \u0131s\u0131nlar\u0131, bildi\u011fimiz do\u011frusal yolundan sapar. Bu ilke. ger\u00e7ekte y\u0131ld\u0131z, gezegen, nebula gibi uzayda bulunan b\u00fcy\u00fck k\u00fctlelerin, bulunduklar\u0131 yerlerde k\u00fctlelerinin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6re. g\u00f6remedi\u011fimiz ancak teorik ve deneysel olarak bilinen e\u011frilikler, \u00e7ukurluklar olu\u015fturmas\u0131ndan ileri gelir, S\u00f6zgelimi. G\u00fcne\u015f’in \u00e7evresinde bu e\u011frilik \u00e7ok az oldu\u011fundan, \u0131\u015f\u0131k 1.64 sn’lik bir ac\u0131 fark\u0131yla e\u011filir. Ama bunu karadelikler i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde, sapt\u0131r\u0131c\u0131 etkinin \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Bir karadeli\u011fin arkas\u0131nda bulunan bir y\u0131ld\u0131zdan \u00e7\u0131kan \u0131\u015f\u0131n\u0131n bize ula\u015fabilmesi i\u00e7in O en az iki yolu vard\u0131r. \u0130\u015f\u0131k \u0131s\u0131nlar\u0131n\u0131n her biri. karadeli\u011fin bir yai n\u0131ndan gelmek \u00fczere ayr\u0131larak bize ula\u015f\u0131rlar. Dolay\u0131s\u0131yla biz. bir y\u0131ld\u0131z\u0131 ikiymi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Bu olaya “\u00e7ekimsel mercek” etkisi denir. <\/p>\n
Karadeliklerin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda en verimli y\u00f6ntem, uzaydaki gaz ve toz zerrelerinin karadelik taraf\u0131ndan emiliminin saptanmas\u0131d\u0131r. Bir karadeli\u011fin \u00e7ekimine kap\u0131lan gazlar, \u00e7ok kuvvetli x -\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u0131\u015f\u0131mas\u0131 yapar. Bu \u0131\u015f\u0131n\u0131n \u00e7ok uzaktan alg\u0131lanabilmesi \u0130\u00e7in de. karadeliklerin ancak y\u0131ld\u0131zlararas\u0131 gaz ve tozlar\u0131n bol oldu\u011fu b\u00f6lgelerde aranmas\u0131 gerekir. B\u00f6ylece, bir karadeli\u011fin g\u00f6zlenebilmesi i\u00e7in en ideal konumun, y\u0131ld\u0131zlar\u0131n hemen yan\u0131 oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131r. <\/p>\n
1970’de Amerika’n\u0131n uzaya g\u00f6nderdi\u011fi bir x-\u0131s\u0131n\u0131 uydusu olan “Uhuru” uzaydan ilgin\u00e7 bir tak\u0131m veriler elde etti. Daha bir y\u0131l\u0131n\u0131 doldurmam\u0131\u015ft\u0131 ki Uhuru, Ku\u011fu tak\u0131my\u0131ld\u0131z\u0131n\u0131n en parlak y\u0131ld\u0131z\u0131 olan Cygnus x-l’de \u00e7ok yo\u011fun x-\u0131\u015f\u0131n\u0131 yay\u0131l\u0131m\u0131 buldu. Cygnus x -l saniyede bin kereden fazla titre\u015fiyordu. Bu da s\u00f6z\u00fc edilen \u0131\u015f\u0131k kayna\u011f\u0131n\u0131n boyutlar\u0131n\u0131n, beklenenden \u00e7ok daha k\u00fc\u00e7\u00fck oldu\u011funu g\u00f6steriyordu. Dikkatle yap\u0131lan g\u00f6zlemlerin sonunda: bu y\u0131ld\u0131z\u0131n HD226868 taraf\u0131ndan beslenen bir karadelikti. Teorilerin, y\u0131llar \u00f6nce \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc sonu\u00e7lar, ger\u00e7ekle\u015fmi\u015fti. <\/p>\n
\u0130zleyen y\u0131llarda, uzaya bir \u00e7ok x-\u0131\u015f\u0131n\u0131 uydusu g\u00f6nderildi. Bu uydular da 339 ayr\u0131 x-\u0131s\u0131n\u0131 kayna\u011f\u0131 hakk\u0131nda bilgi toplayan Uhuru’n\u00fcn izinden giderek, bize evrenin x-\u0131sm\u0131 haritas\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131lar. Bu haritada \u00f6zellikle Circu-nus x-l. GK339-4 ve V861 Scorpii karadelik olarak kabul edilen ilk g\u00f6k cisimleridir. <\/p>\n
E\u011fri uzay zaman\u0131n anlam\u0131 <\/p>\n
Einstein 1905 ve 1915 y\u0131llar\u0131nda ortaya att\u0131\u011f\u0131 \u00f6zel ve genel g\u00f6relilik kuramlar\u0131yla do\u011faya, maddeye, uzaya ve zamana farkl\u0131 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 getirdi. Onun bu bulu\u015flar\u0131yla; belki de fizik, felsefe dal\u0131nda en \u00d6nemli s\u0131nav\u0131n\u0131 veriyordu. Birbiriyle \u0130lintili olan bu kuramlara g\u00f6re; hareket eden saatler yava\u015flayabiliyor, cetvellerin boylar\u0131 k\u0131sal\u0131yor cisimlerin k\u00fctleleri, h\u0131zlar\u0131 dolay\u0131s\u0131yla artabiliyordu. Einstein’\u0131n yeni denklemleri Newton\u2019un koydu\u011fu klasik anlay\u0131\u015fa, ancak \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131ndan \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck h\u0131zlarda uygunluk g\u00f6stermekteydi. <\/p>\n
Einstein. hep saatlere, cetvellere ve g\u00f6zlemcilere ba\u011fl\u0131 olmayan evrensel bir \u00e7ekim kuram\u0131 hayal ederdi ve Tanr\u0131’n\u0131n, kendine bir ke\u00e7i inad\u0131 ile \u0130yi koku alan bir burun verdi\u011fini s\u00f6ylerdi. Ger\u00e7ek \u015fu ki; O’nun bu \u00f6zellikleri amac\u0131na ula\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. <\/p>\n
Genel g\u00f6relilik kuram\u0131, k\u00fctle \u00e7ekiminin nas\u0131l isledi\u011fini anlat\u0131r. Ama bunu yaparken; hi\u00e7bir zaman \u00e7ekimi bir kuvvet olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmez. Bunun yerine, cisimlerin \u00e7evresindeki \u00e7ekim alanlar\u0131n\u0131n, uzay ve zaman\u0131n b\u00fck\u00fclmesi sonucu olu\u015ftu\u011funu s\u00f6yler. Cisimler, i\u00e7erdikleri k\u00fctlelerine oranla uzayda \u00e7ukurluklar olu\u015fturur. Ve zaman\u0131n ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 yava\u015flat\u0131r. Ancak uzay\u0131n derinliklerinde, t\u00fcm \u00e7ekim kaynaklar\u0131ndan uzakta, uzay ve zaman tam anlam\u0131yla d\u00fczd\u00fcr. \u00c7ekim alan\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fc artt\u0131k\u00e7a uzay-zaman e\u011frili\u011fi de art\u0131\u015f g\u00f6sterir. B\u00fct\u00fcn bunlardan \u00e7\u0131kan sonu\u00e7 \u015fudur: Madde uzay-zaman\u0131n nas\u0131l e\u011filece\u011fini, uzay-zaman da maddenin nas\u0131l davranaca\u011f\u0131n\u0131 belirler. <\/p>\n
Uzay-zaman d\u00fc\u015f\u00fcncesine somut bir \u00f6rnek olarak sunu verebiliriz: Il\u0131k bir yaz gecesi uzaya bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Binlerce y\u0131ld\u0131z, g\u00f6zlerinizin \u00f6n\u00fcne serilmi\u015ftir. Bize en yak\u0131n y\u0131ld\u0131zlardan olan Sirius’a g\u00f6zlerimizi kayd\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 haya! edelim. Sirius. g\u00fcne\u015f sistemine yakla\u015f\u0131k 8,5 \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 uzakl\u0131ktad\u0131r. Bu ise; o y\u0131ld\u0131zdan \u00e7\u0131kan bir \u0131\u015f\u0131k \u0131\u015f\u0131n\u0131n\u0131n g\u00f6z\u00fcm\u00fcze ancak 8,5 y\u0131l sonra ula\u015fabildi\u011fini bize anlat\u0131r. Yani y\u0131ld\u0131za bakmakla onun 8,5 y\u0131l \u00f6nceki halini g\u00f6rmekteyiz. Ya 250 milyon \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 uzakl\u0131ktaki bir galaksiyi g\u00f6zlemledi\u011fimizi d\u00fc\u015f\u00fcnsek? Tahmin edersiniz ki; galaksinin yery\u00fcz\u00fcnde dinazorlar\u0131n h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc devirlerdeki g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc alg\u0131lar\u0131z. <\/p>\n
Sonu\u00e7 olarak, y\u0131ld\u0131zlara bakmakla uzay\u0131n zamandan ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemeyece\u011fini kavrar\u0131z. \u00c7\u00fcnk\u00fc, g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fc incelerken, asl\u0131nda evrenin ge\u00e7mi\u015fine bakmaktay\u0131z. \u0130\u015fte. birbirinden ayr\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmedi\u011fimiz bu d\u00f6rt boyutlu anlay\u0131\u015fa (en. boy. y\u00fckseklik, zaman) uzay-zaman denir. Nas\u0131l, bir cetvel uzunlu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcyorsa . kolumuzdaki saat de zaman y\u00f6n\u00fcnde uzakl\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7er. <\/p>\n
Einstein. kuram\u0131n matematiksel ispat\u0131 yan\u0131nda bir de deney \u00f6nerdi. O’na g\u00f6re G\u00fcne\u015f de \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 belli bir oranda saptamal\u0131yd\u0131. 1919’da bir G\u00fcne\u015f tutulmas\u0131 esnas\u0131nda, uzaydaki konumu \u00f6nceden bilinen bir y\u0131ld\u0131z \u00fczerinde g\u00f6zlem yap\u0131ld\u0131. Ger\u00e7ekten de. y\u0131ld\u0131z\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 G\u00fcne\u015f’in yan\u0131ndan ge\u00e7erken: uzay-zaman e\u011frili\u011fi nedeniyle \u00f6nceki konumundan daha a\u00e7\u0131kta g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. G\u00f6zlem sonunda elde edilen say\u0131lar da teorik hesaplarla bulunana yak\u0131nd\u0131. 60 y\u0131l boyunca tekrarlanan di\u011fer deneyler de Einstein’i hakl\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde de \u00e7ok hassas aletler yard\u0131m\u0131yla, uzayda yap\u0131lacak bir deney d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. D\u00fcnyan\u0131n d\u00f6nme ekseninin bulundu\u011fu d\u00fczlem \u00fczerine, yakla\u015f\u0131k 640 km y\u00fcksekli\u011fe yerle\u015ftirilecek GP-B k\u00fctle \u00e7ekim arac\u0131 en hassas uzay-zaman g\u00f6zlemini yapacak. <\/p>\n
G\u00f6relilik kuram\u0131, uzay\u0131n e\u011frili\u011fine ba\u011fl\u0131 olarak zaman\u0131n da ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n yava\u015flayaca\u011f\u0131n\u0131 belirtir. Uzayda, e\u011fim ne kadar fazlaysa o b\u00f6lgede ayn\u0131 oranda. zaman yava\u015f i\u015fler. E\u011fimin en fazla oldu\u011fu yerler de g\u00f6k cisimlerinin merkezleridir. Merkezden uzakl\u0131k artt\u0131k\u00e7a zaman\u0131n b\u00fcz\u00fclmesi de azal\u0131r. \u00c7ok katl\u0131 bir binan\u0131n zemin kat\u0131 ile en \u00fcst kat\u0131 aras\u0131ndaki zaman fark\u0131 ilk defa 1960’da \u00f6l\u00e7\u00fclebildi. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde isg, en hassas saatler olan atom saatleriyle yap\u0131lan \u00e7e\u015fitli deneyler de bu ilkeyi destekledi. <\/p>\n
Karadeliklerin yap\u0131s\u0131 ve \u00e7e\u015fitleri <\/p>\n
Y\u0131ld\u0131zlar\u0131n sonlar\u0131, i\u00e7erdikleri k\u00fctlelerine g\u00f6re tespit edilir. K\u00fctlesi G\u00fcne\u015f k\u00fctlesinin yakla\u015f\u0131k 1,5 kat\u0131ndan a\u015fa\u011f\u0131 olan y\u0131ld\u0131zlar, yap\u0131lar\u0131nda bulunan hidrojeni \u00f6nce helyuma sonra da helyumun tamam\u0131n\u0131 karbon ve oksijene \u00e7evirerek yakarlar. Art\u0131k y\u0131ld\u0131z\u0131n t\u00fcm enerjisi bitmi\u015f ve y\u0131ld\u0131z beyaz c\u00fcce haline gelmi\u015ftir. Beyaz c\u00fcceler olu\u015furken, atomlar \u00f6yle b\u00fcy\u00fck kuvvetlerle s\u0131k\u0131\u015f\u0131r ki, \u00e7ekirde\u011fin etraf\u0131nda dolanan elektronlar, \u00e7ekirdeklerinden ayr\u0131l\u0131rlar. Y\u0131ld\u0131z d\u00fcnyam\u0131z\u0131n boyutlar\u0131na de\u011fin k\u00fc\u00e7\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, elektronlar uygulanan y\u00fcksek bas\u0131nca kar\u015f\u0131 koyar ve y\u0131ld\u0131z\u0131n art\u0131k daha \u00e7ok b\u00fcz\u00fc\u015fmesini \u00f6nlerler. <\/p>\n
G\u00fcne\u015f k\u00fctlesinin 1,5 kat\u0131ndan b\u00fcy\u00fck k\u00fctleli y\u0131ld\u0131zlar\u0131n sonu ise uzun s\u00fcren ara\u015ft\u0131rmalardan sonra cevaplanabilmi\u015ftir. 1928 y\u0131l\u0131nda, fizik doktoras\u0131n\u0131 yapmak i\u00e7in \u0130ngiltere’ye do\u011fru yola \u00e7\u0131kan Hintli bilimadam\u0131 Chandresekhar, bir ay s\u00fcren gemi yolculu\u011fu s\u00fcresince kamaras\u0131na kapan\u0131p \u00e7al\u0131\u015farak \u00e7ok ilgin\u00e7 bir bulu\u015f elde etti. Chandresekhar’a g\u00f6re e\u011fer bir y\u0131ld\u0131z\u0131n k\u00fctlesi. G\u00fcne\u015f’in yakla\u015f\u0131k 1.5 kat\u0131 ve daha fazlas\u0131ysa bu y\u0131ld\u0131z b\u00fcz\u00fclmeye ba\u015flad\u0131ktan sonra beyaz c\u00fcceden daha da k\u00fc\u00e7\u00fcl\u00fcp \u00e7ok yo\u011fun hale gelebilirdi. Ama gen\u00e7 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n fikirlerini kabul ettirebilmesi zordu: nitekim Sir Eddington, y\u0131ld\u0131z\u0131n bu katlar k\u00fc\u00e7\u00fclmesine do\u011fan\u0131n izin vermeyece\u011fini s\u00f6yleyerek Chandresekhar’\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 geri \u00e7evirmi\u015ftir. Zaman ge\u00e7tik\u00e7e, gene ara\u015ft\u0131rmac\u0131 hakl\u0131 \u00e7\u0131kacak ve reddedilen bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla bir nobel \u00f6d\u00fcl\u00fc alacakt\u0131. Ayn\u0131 v\u0131ilar-da Rus fizik\u00e7i Landan da ayn\u0131 konu \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmaktayd\u0131. O, biraz daha \u015fansl\u0131yd\u0131 ve \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 bir dergide yay\u0131nlatabildi. Amerikal\u0131 Openheinmer, \u00f6\u011frencisiyle haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 “s\u00fcrekli k\u00fctle \u00e7ekimsel b\u00fcz\u00fclme “adl\u0131 makalesinde. Landau’nun eksikliklerini de d\u00fczelterek problemin \u00fcstesinden gelir. Buna g\u00f6re s\u00f6z\u00fc edilen k\u00fctlede bir y\u0131ld\u0131z:\u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonuna gelirken,beyaz c\u00fccelerin elektron bas\u0131nc\u0131 sonucu yakamad\u0131\u011f\u0131 karbon-oksijen zengini katman\u0131n\u0131 da tepkimeye sokabilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu denli b\u00fcy\u00fck k\u00fctle nedeniyle olu\u015fan bas\u0131n\u00e7, y\u0131ld\u0131z\u0131n s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 700 milyon dereceye kadar y\u00fckseltebilir. <\/p>\n
Ard arda olu\u015fan di\u011fer tepkimeler sonunda; y\u0131ld\u0131z silikon ve demir zengini bir k\u00fctleye d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Art\u0131k demir, merkezdeki s\u0131cakl\u0131k ve bas\u0131n\u00e7 ne olursa olsun termon\u00fckleer tepkimeye giremez. Bu halde, y\u0131ld\u0131z\u0131n atomundaki eksi y\u00fckl\u00fc elektronlarla, art\u0131 y\u00fckl\u00fc protonlar birle\u015ferek y\u00fcks\u00fcz n\u00f6tronlar\u0131 olu\u015ftururlar. Olu\u015fan bu n\u00f6tronlar daha az yer kaplad\u0131klar\u0131ndan y\u0131ld\u0131z, \u00e7ok \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc \u0131\u015f\u0131n yayan ani bir \u00e7\u00f6kme evresinden ge\u00e7er. Bu \u00e7\u00f6kme an\u0131nda yay\u0131lan enerji o kadar fazlad\u0131r ki; y\u0131ld\u0131z\u0131n do\u011fumundan o ana kadar ki yayd\u0131\u011f\u0131 toplam enerjiye denktir. Daha sonra \u015fiddetli bir patlama duyar\u0131z. \u00c7\u00fcnk\u00fc y\u0131ld\u0131z, t\u00fcm\u00fcyle par\u00e7alanm\u0131\u015f ve s\u00fcpernova olmu\u015ftur. Bu patlamadan arta kalan ise sadece n\u00f6tronca zengin bir “n\u00f6tron y\u0131ld\u0131z\u0131”d\u0131r. <\/p>\n
Oppheimer, n\u00f6tron y\u0131ld\u0131z\u0131n\u0131n yukar\u0131da sayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00f6zellikleri \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken bir an, inceledi\u011fi y\u0131ld\u0131z\u0131n k\u00fctlesinin G\u00fcne\u015f k\u00fctlesine g\u00f6re 2.5 kat\u0131 ve fazlas\u0131 oldu\u011fu durumu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc. Hi\u00e7bir do\u011fa kuvveti, b\u00f6yle bir y\u0131ld\u0131z\u0131n bas\u0131nc\u0131n\u0131 dengeleyemezdi. Saniyeler i\u00e7inde: elektronlar, n\u00f6tronlar ve protonlar\u0131n birbiriyle kar\u0131\u015fmas\u0131 sonucu, y\u0131ld\u0131z daha fazla k\u00fc\u00e7\u00fcl\u00fcp. uzay\u0131 di\u011fer g\u00f6k cisimlerinden daha \u00e7ok e\u011ferdi. Bunun sonunda, k\u00fc\u00e7\u00fclme o kadar an-lams\u0131zla\u015f\u0131r ki art\u0131k ortada ne n\u00f6tron, elektron, kuark ne de madde vard\u0131r. Sadece, boyutsuz bir nokta olan “tekillik”vard\u0131r orada…\u0130\u015fte karadelikler… <\/p>\n
\u00c7\u00f6kme sonucu uzay-zaman e\u011frileri o kadar artm\u0131\u015ft\u0131r ki. art\u0131k y\u0131ld\u0131za ili\u015fkin hi\u00e7bir \u015feyi alg\u0131layamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z an; y\u0131ld\u0131z\u0131n, “olay ufkunun” alt\u0131nda kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul ederiz. Olay ufku bizim, hi\u00e7bir fiziksel incelemede bulunamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z uzay par\u00e7as\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc olay ufkundan \u00f6tesini, bizim yasalar\u0131m\u0131zla a\u00e7\u0131klayamay\u0131z. Adeta ba\u015fka bir evrendir oras\u0131 ve orada ne olup bitti\u011fini bilmenin bir yolu yoktur. Bir y\u0131ld\u0131z\u0131n olay ufku ,y\u0131ld\u0131z\u0131n \u00e7\u00f6kmeden \u00f6nceki k\u00fctlesiyle yak\u0131ndan ili\u015fkilidir. \u00d6rne\u011fin, k\u00fctlesi. G\u00fcne\u015f’in k\u00fctlesinin 10 kat\u0131 olan bir y\u0131ld\u0131z, \u00e7ap\u0131 60 km olan bir olay ufkuna sahiptir. K\u00fctle artt\u0131k\u00e7a, olay ufku da geni\u015fler. <\/p>\n
Buraya kadar ki anlatt\u0131klar\u0131m\u0131za bak\u0131l\u0131rsa, asl\u0131nda bir karadeli\u011fin \u00e7ok basit bir yap\u0131s\u0131n\u0131n oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131r. Olay ufkuyla \u00e7evrelenmi\u015f bir tekillik… Hepsi bu kadar! Bunun yan\u0131nda, karadeli\u011fin ger\u00e7ekten bo\u015f oldu\u011funu hat\u0131rlamak gerekir. Orada, ne atomlar\u0131n, ne kayalar\u0131n ne de uzaydaki gaz ve toz bulutlar\u0131n\u0131n \u0130zine rastlanmaz. Y\u0131ld\u0131z\u0131 olu\u015fturan t\u00fcm madde; karadeli\u011fin merkezindeki tekillik noktas\u0131nda yok olmu\u015ftur. Elimizde kalan tek \u015fey, sonsuz e\u011filmi\u015f uzay-zaman’d\u0131r. <\/p>\n
Einstein, \u00f6nceleri her ne kadar g\u00f6relilik kuram\u0131yla uzayda \u00e7ok yo\u011fun maddelerin varolamayaca\u011f\u0131n\u0131 \u0130spatlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131ysa da, k\u0131vrak zekas\u0131n\u0131n yan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir nokta da bu olmu\u015ftu. Kuram\u0131n\u0131n \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc etkiler, karadeliklerin yak\u0131n\u0131nda inan\u0131lmaz boyutlarda art\u0131\u015f g\u00f6sterir. \u00d6rne\u011fin, k\u00fctle \u00e7ekiminin yery\u00fcz\u00fcnde zaman\u0131 yava\u015flatt\u0131\u011f\u0131 biliniyorken. karadeli\u011fin olay ufkunda zaman t\u00fcm\u00fcyle durmaktad\u0131r. E\u011fer. korkusuz bir astronotun karadeli\u011fe do\u011fru ilerledi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek: O’nun saatinin bizimkine g\u00f6re yava\u015f \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 farkederiz. Olay ufku ge\u00e7ildi\u011finde ise. zaman sonsuza de\u011fin duracak fakat astronotun bundan haberi olmayacakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc kendi v\u00fccut faaliyetleri de ayn\u0131 oranda duracakt\u0131r, Bu uzun adam\u0131n\u0131n haberdar olaca\u011f\u0131 bir \u015fey varsa; o da \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131yla karadeli\u011fin tekilli\u011fine do\u011fru \u00e7ekildi\u011fidir. <\/p>\n
G\u00fcnl\u00fck ya\u015fant\u0131m\u0131zda, uzay\u0131n \u00fc\u00e7 boyutunda (a\u015fa\u011f\u0131-yukari: sa\u011fa-sola; ileri-geri hareket etme serbestli\u011fine sahibiz ama istesek de istemesek de be\u015fikten mezara do\u011fru bir zaman ak\u0131\u015f\u0131m\u0131z vard\u0131r. Karadeli\u011fin \u00e7evresindeki olay ufkunun i\u00e7inde ise “zaman i\u00e7inde” hareket etme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc kazan\u0131r\u0131z ama uzay boyutlar\u0131nda hareket \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fc yitiririz. Tekilli\u011fe do\u011fru \u00e7aresizce \u00e7ekiliriz. <\/p>\n
Acaba bu kozmik elektrik s\u00fcp\u00fcrgelerini yaln\u0131zca maddesel yo\u011funluk mu etkiler? Do\u011fada, sadece k\u00fctle mi onlar\u0131n yap\u0131s\u0131nda s\u00f6z sahibidir? Karadelikler. yap\u0131lar\u0131na g\u00f6re \u00fc\u00e7 k\u0131s\u0131mda incelenir: Maddesel, elektriksel ve d\u00f6nen karadelikler… <\/p>\n
Maddesel karadelikler \u00e7evrelerindeki maddeleri yutarken herhangi bir elektrik y\u00fck\u00fc ta\u015f\u0131mazlar ve \u00e7evrelerinde d\u00f6nmezler. B\u00f6ylece; y\u00fcks\u00fcz, dura\u011fan karadelik yaln\u0131zca tekilli\u011fi \u00e7evreleyen, bir olay ufkunda olu\u015fur. \u0130lk denklemlerini 1916’da Alman g\u00f6kbilimci K.Schwarzchild in yazd\u0131\u011f\u0131 bu karadeliklere “Schwarzchild karadelikleri” de denir. Karadeliklerin, yuttu\u011fu maddeye oranla olay ufuklar\u0131n\u0131 geni\u015flettiklerini biliyoruz. Bu da karadeli\u011fin daha g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00e7ekini alan\u0131na sahip olmas\u0131na neden olur. Madde yuttuk\u00e7a g\u00fc\u00e7lenen karadelik. cisimlerin niteli\u011fine bakmadan. sonsuza de\u011fin onlar\u0131 geri salmaz. Ancak olay ufkunun incelenmesiyle, bir karadeli\u011fin k\u00fctlesi hakk\u0131nda fikir sahibi olunabilir. <\/p>\n
\u015eimdi de Schwarzchid karadeli\u011fine bir elektron d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Bu durumda karadelik elektrik y\u00fck\u00fcyle y\u00fcklenir. Y\u00fcklenme artt\u0131k\u00e7a da tekilli\u011fin \u00e7evresinde ikinci bir olay ufku olu\u015fur. B\u00f6ylece karadeli\u011fin \u00e7evresinde, zaman\u0131n durdu\u011fu iki yeri rahatl\u0131kla g\u00f6sterebiliriz. Elektrik y\u00fck\u00fc artt\u0131k\u00e7a i\u00e7 olay ufku b\u00fcy\u00fcr, maddesel (d\u0131\u015f) olay ufku ise k\u00fc\u00e7\u00fcl\u00fcr. \u0130ki olay ufku \u00e7ak\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 an: karadelik alabilece\u011fi en fazla elektrik y\u00fck\u00fcn\u00fc alm\u0131\u015f demektir. Bu durumda daha \u00e7ok elektrik y\u00fck\u00fcyle zorlarsan\u0131z, olay ufkunun da\u011f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve geriye \u00e7\u0131plak tekilli\u011finin kald\u0131\u011f\u0131 bir karadelik elde edersiniz. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fler ilk kez 1916-18 y\u0131llan aras\u0131nda Alman H. Reissner ile Danimarkal\u0131 G- Nordstron taraf\u0131ndan ortaya at\u0131ld\u0131. Bundan dolay\u0131, elektrik y\u00fckl\u00fc karadeliklere \u00e7o\u011fu kez; “Reissner-Nordstron Karadelikleri”. denir. Bunlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 kuramsal olarak kabul edilse de uzayda ger\u00e7ekten var olmalar\u0131n\u0131 bekleyemeyiz. Nedeni ise, elektrik alanlar\u0131n\u0131n, \u00e7ekim alanlar\u0131ndan \u00e7ok \u00e7ok daha bask\u0131n olmas\u0131 ve karadeli\u011fin; kendini elektrik y\u00fck\u00fcyle y\u00fcklerken, \u00e7evresinden gelen di\u011fer y\u00fckler yard\u0131m\u0131yla k\u0131sa s\u00fcrede n\u00f6tr hale getirilmesidir. <\/p>\n
G\u00f6ky\u00fcz\u00fcndeki hemen hemen t\u00fcm y\u0131ld\u0131zlar kendi \u00e7evrelerinde d\u00f6ner. Bunlar\u0131n d\u00f6nme h\u0131zlar\u0131, b\u00fcy\u00fckl\u00fckleri nedeniyle \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcr. Ama bu y\u0131ld\u0131zlardan herhangi biri \u00e7\u00f6kerek karadelik haline gelirse d\u00f6nme h\u0131z\u0131 da art\u0131verir. B\u00f6ylece bu d\u00f6nme hareketleri, karadelikler i\u00e7in vazge\u00e7ilmez derecede \u00f6nemli olur. D\u00f6nen bir karadelik. \u00e7evresindeki uzay-zaman\u0131 da s\u00fcr\u00fckler. Bu nedenle ki b\u00f6yle bir karadeli\u011fin \u00e7evresine \u0131\u015f\u0131k demetleri g\u00f6nderilirse; demetler tekilli\u011fin \u00e7evresinde d\u00f6nen uzay-zaman\u0131n ak\u0131\u015f y\u00f6n\u00fcne g\u00f6re de\u011fi\u015fik miktarlarda saparlar. <\/p>\n
Bundan hareketle, karadeli\u011fin toplam d\u00f6nme miktar\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fclebilir. Yine Schwarzchild karadeli\u011fi tipinde karadeli\u011fin d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek, tekilli\u011fin \u00e7evresinde ikinci olay ufkunun olu\u015ftu\u011funu farkederiz. D\u00f6nen karadeliklerin uzay-zaman\u0131 s\u00fcr\u00fcklemesini ve \u00f6nemli \u00f6zelliklerini Y. Zelandal\u0131 matematik\u00e7i P. Kerr tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r. Dr. Kerr, 1963’de bir k\u00fctleye ve d\u00f6nmeye sahip karadeli\u011fi t\u00fcm\u00fcyle a\u00e7\u0131klayabilen denklemleri yazmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r. D\u00f6nen karadeliklere k\u0131saca”Kerr karadelikleri” de denir. T\u0131pk\u0131 elektrik y\u00fckl\u00fc karadeliklerde oldu\u011fu gibi bunlarda da zaman\u0131n akmad\u0131\u011f\u0131 iki olay ufku bulunur. Deli\u011fin d\u00f6nme h\u0131z\u0131n\u0131n artmas\u0131: \u0130\u00e7 olay ufkunu geni\u015fletir ve d\u0131\u015f olay ufkunu daralt\u0131r. Karadelik maksimum h\u0131z\u0131nda d\u00f6nmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda ise iki olay ufku \u00e7ak\u0131\u015f\u0131r. Bu limit de\u011ferden y\u00fcksek h\u0131zlar i\u00e7in olay ufku kaybolur ve \u00e7\u0131plak tekillik kal\u0131r. <\/p>\n
Dikkat edilirse, elektrik y\u00fckl\u00fc karadeliklerle. d\u00f6nen karadelikler aras\u0131nda \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 benzerlikler bulunur. Bunlardan en \u00f6nemlisi ise her iki tipin de \u00e7ift olay ufkuna sahip olmas\u0131d\u0131r. Buna ra\u011fmen, aralar\u0131nda farkl\u0131l\u0131klar da bulunur. Elektrik y\u00fckl\u00fc olanlarda tekillik yaln\u0131zca bir noktadan ibaretken d\u00f6nen karadelik i\u00e7in tekillik bir halkad\u0131r. Halka tekillik, havada as\u0131l\u0131 duran bir y\u00fcz\u00fck gibidir ve karadeli\u011fin d\u00f6nme eksenine dik, ekvator d\u00fczleminde yer al\u0131r. <\/p>\n
Dura\u011fan ya da elektrik y\u00fckl\u00fc bir karadeli\u011fin merkezine giden biri. sonsuz e\u011frilmi\u015f uzay zaman taraf\u0131ndan par\u00e7alan\u0131r. .Buna kars\u0131n, d\u00f6nen bir karadelikte; tekilli\u011fe dik (y\u00fcz\u00fc\u011f\u00fcn ortas\u0131ndan ge\u00e7ecek \u015fekilde) yakla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, e\u011filmi\u015f uzay-zamandan etkilenmeden halka tekilli\u011fin i\u00e7inden ge\u00e7iverirsiniz. Ama bu ge\u00e7i\u015fle, \u00e7ekim kuvvetinin itici oldu\u011fu “anti uzaya” girilir. Yani, eleman\u0131n yere de\u011fil, g\u00f6\u011fe d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc bir evrene ! <\/p>\n
Karadeliklerin tuhaf \u00f6zellikleri <\/p>\n
Herhangi bir y\u0131ld\u0131z\u0131n tan\u0131mlanabilmesi i\u00e7in: merkezinden y\u00fczeyine de\u011fin gaz bas\u0131n\u00e7lar\u0131n\u0131n, madde yo\u011funlu\u011funun, s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve kimyasal bile\u015fiminin hakk\u0131nda fikir sahibi olmak gerekir. Fakat, bu ayr\u0131nt\u0131lardan hi\u00e7biri karadeli\u011fin tan\u0131mlanmas\u0131na girmez. Bir karadeli\u011fi anlamak; onun sebep oldu\u011fu uzay-zaman e\u011frili\u011fini incelemek demektir. <\/p>\n
\u00d6nceki b\u00f6l\u00fcmlerde, yeterince b\u00fcy\u00fck k\u00fctleli bir y\u0131ld\u0131z\u0131n, \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra uzay-zaman\u0131 e\u011fdi\u011fini belirtmi\u015ftik. Uzun y\u0131llar, bu e\u011filmenin fiziksel anlam\u0131 \u00fczerine fikir y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc. 1930’iarda, Einstein ve Rosen, uzay-zaman e\u011filmesinin, y\u0131ld\u0131z; karadelik haline geldi\u011finde maksimum olmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6ylediler. Onlara g\u00f6re; olu\u015fan bu e\u011frilik ba\u015fka bir evrene a\u00e7\u0131lmaktad\u0131r. Dura\u011fan karadelik-lerin bu \u00f6zelli\u011fine “Einstein Rosen K\u00f6pr\u00fcs\u00fc” denir. Bu ikinci evren g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyle ilgili olarak \u00e7e\u015fitli fikirler olu\u015fturulabilir. Bir d\u00fc\u015f\u00fcnceye g\u00f6re. karadeli\u011fin a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ikinci evren, bizim evrenimizin uzak bir k\u00f6\u015fesidir. E\u011fer uzay\u0131n d\u00fcz oldu\u011fu kabul edilirse, bu durumda olu\u015fan delik daha \u00e7ok bir elman\u0131n i\u00e7indeki kurdun yolunu and\u0131r\u0131r. B\u00f6ylece, uzayda “kurt deli\u011fi” olu\u015fmu\u015f olur. Evrenimizde, bir\u00e7ok karadeli\u011fin varoldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse: uzay\u0131n, birbiri i\u00e7ine ge\u00e7mi\u015f say\u0131s\u0131z t\u00fcnellerden olu\u015fmu\u015f oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131r. <\/p>\n
Karadelikleri salt geometrik d\u00fc\u015f\u00fcncelerden yola \u00e7\u0131karak a\u00e7\u0131klamak, bir tak\u0131m fantastik sonu\u00e7lara neden olur. S\u00f6yle ki; dura\u011fan bir karadeli\u011fe d\u00fc\u015fen insan, tam olay ufkuna tekrar d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde, matematiksel olarak kendisiyle tekrar kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc orada zaman durmu\u015ftur. Bu gibi ilgin\u00e7likler bize, uzay-zaman\u0131n salt geometrik d\u00fc\u015f\u00fcncelerle a\u00e7\u0131klanamayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. <\/p>\n
1960’lar\u0131n sonunda, \u0130ngiliz matematik\u00e7isi R.Penrase, karadeliklerle ilgili uzay-zaman\u0131n tamam\u0131n\u0131 anlatabilen bir y\u00f6ntem geli\u015ftirdi. “Penrose \u00e7izimi” y\u00f6ntemine g\u00f6re: zaman dikey eksende ve uzaydaki uzakl\u0131klar da yatay eksende al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, bir kareler sistemi olu\u015fturulabilir. Karelerin i\u00e7 kenarlar\u0131 her biri yatayla 45 derecelik a\u00e7\u0131 yapacak \u015fekilde \u00e7izilmi\u015ftir. Bu kenarlar, olay ufku olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r ve sadece \u0131\u015f\u0131k, bu \u00e7izgilerde hareket edebilir. \u00c7izginin sa\u011f\u0131na ge\u00e7ebilmemiz 45 derecelik ac\u0131dan b\u00fcy\u00fck oldu\u011fundan yasakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc o zaman \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131ndan fazla bir h\u0131za sahip oluruz. Bu \u015fartlarda ancak \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131ndan k\u00fc\u00e7\u00fck h\u0131zlarla gidebilece\u011fimiz yollan kullanabiliriz. 45 dereceden b\u00fcy\u00fck her a\u00e7\u0131 i\u00e7in. bir karadelik seyahati d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Seyahatimiz s\u0131ras\u0131nda ola1; ufkunu ge\u00e7ersek: karadelik tekilli\u011fine \u00e7arpar\u0131z. I\u015f\u0131k h\u0131z\u0131ndan b\u00fcy\u00fck h\u0131za ula\u015famad\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan; dura\u011fan karadeliklerde kurt deli\u011finin \u00f6teki y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kabilmemiz imkans\u0131zd\u0131r. <\/p>\n
Elektrik y\u00fckl\u00fc ve kendi \u00e7evresinde d\u00f6nen karadelikler i\u00e7in ise Penrase \u00e7izimi \u00e7ok daha farkl\u0131d\u0131r. \u00c7izimlerdeki temel farkl\u0131l\u0131k bu karadeliklerin \u00e7ift olay ufkuna sahip olmas\u0131ndan kaynaklan\u0131r. En kayda de\u011fer \u00d6zellikleri ise, iki olay ufkuna sahip olan karadelik-lerle, ba\u015fka evrenlere ge\u00e7ebilme \u015fans\u0131m\u0131z\u0131n teorik olarak bulunmas\u0131d\u0131r. Ba\u015fka bir deuisle: bu tipteki karadelikier v\/ard\u0131m\u0131yL-\u0131 kurt deli\u011finin di\u011fer ucundan f\u0131rlayabiliriz. Tabii ki: Penrose \u00e7izimlerinden \u00e7\u0131kan bu tuhaf bilimkurgu bilgilerinin daha pek \u00e7ok eksiklikleri vard\u0131r. Bu halde planlanan bir yolculuk denemesi; Nayagara \u015eelalesi’nclen bir f\u0131\u00e7\u0131 i\u00e7inde atlamaya benzer ki: bu da karadelik yolculu\u011fu yan\u0131nda \u00e7ocuk oyunca\u011f\u0131d\u0131r. <\/p>\n
Karadelikler de \u00f6l\u00fcr <\/p>\n
S. Hawking: “Samanyolu galaksisinde g\u00f6r\u00fcnen 200 milyon y\u0131ld\u0131zdan daha fazla karadelik olmal\u0131 ki. galaksimizin ni\u00e7in bu kadar h\u0131zl\u0131 d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc a\u00e7\u0131klanabilsin” demektedir. G\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00f6n\u00fcne t\u00fcm uzay\u0131 getirdi\u011fimizde bu kozmik oburlar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131n daha da kabaraca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. \u0130nsan\u0131n, ister istemez su sorular\u0131 soras\u0131 geliyor: Karadeliklerin bir sonu yok mu? Evrenimizin \u00f6l\u00fcm\u00fc karadeliklerden mi olacak? <\/p>\n
1971’de Hawking, karadelik olu\u015fumunun yaln\u0131zca y\u0131ld\u0131z \u00f6l\u00fcm\u00fcne ba\u011fl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi. Herhangi, bir nesneye, bir protonun hacmine s\u0131\u011facak \u015fekilde bas\u0131n\u00e7 uygulan\u0131rsa, minicik bir karadelik olu\u015fabilir. Hawking. izleyen y\u0131llarda. Oxford’un g\u00fcneyindeki bir laboratuvarda, “karadelik patlamalar\u0131” konusunda bir konferans verdi. Herkesi hayrete d\u00fc\u015f\u00fcren “karadelikler d\u0131\u015far\u0131ya radyasyon yay\u0131yorlar” s\u00f6z\u00fc salonda serin r\u00fczgarlar estirdi. \u00dcnl\u00fc matematik\u00e7i J. Taylor, aya\u011fa kalkarak;” \u00dczg\u00fcn\u00fcm Hau’king. ama bunlar kesinlikle sa\u00e7ma!” diyerek ba\u011f\u0131rd\u0131. Bug\u00fcn “Haw-king Radyasyonu” olarak bilinen bu olgu; ger\u00e7ekte kara-deliklerin. kuantum mekani\u011fi \u00e7er\u00e7evesinde incelenmesinden elde edilmi\u015ftir. <\/p>\n
\u0130lk defa. 1932’cle D. Anderson taraf\u0131ndan bulunan pozitron (pozitif y\u00fckl\u00fc elektronlardan sonra art\u0131k; evrenimizde bulunan her bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n z\u0131t y\u00fckl\u00fc bir esinin de varoldu\u011fu resmen ispatlanm\u0131\u015f oldu. Par\u00e7ac\u0131k h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131yla, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck enerjiler alt\u0131nda yap\u0131lan deneylerden sonra, evrenimizi olu\u015fturan her bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n bir antipar\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 oldu\u011fu: bunlar\u0131n bir araya gelmeleriyle enerjiye d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcp yok olduklar\u0131, g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne serildi. Karadelikler gibi enerji bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok yo\u011fun olan ortamlarda da bu par\u00e7ac\u0131k ve antipar\u00e7ac\u0131klar\u0131n olu\u015fabildikleri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc. Bu durumda; par\u00e7ac\u0131klar ve antipar\u00e7ac\u0131klar \u00e7ok k\u0131sa anlar i\u00e7in birbirinden ayr\u0131labilir ve bu \u00e7iftlerden biri. kendini, olay ufkunun d\u0131\u015f\u0131nda bulabilirdi. Art\u0131k bu par\u00e7ac\u0131k, e\u015felinin karadelikte yok olmas\u0131 nedeniyle, evrenin her taraf\u0131na gidebilmekte \u00f6zg\u00fcrd\u00fcr. Bu da bize radyasyon yay\u0131m\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. <\/p>\n
Karadelikten her ayr\u0131\u015fan par\u00e7ac\u0131k \u00e7ifti, ayn\u0131 zamanda onun enerjisinin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 da al\u0131p g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. Bu da “karadelik buharla\u015fmas\u0131 “d\u0131r. Hawking; buharla\u015fma ile karadeli\u011fin k\u00fctlesi aras\u0131nda bir ili\u015fki oldu\u011funu ortaya \u00e7\u0131kard\u0131. Karadelik k\u00fc\u00e7\u00fcld\u00fck\u00e7e, par\u00e7ac\u0131k yay\u0131nlama h\u0131z\u0131 artar, bu da k\u00fctlenin azalmas\u0131yla, daha \u00e7ok par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kmas\u0131na neden olur. K\u00fctlesi gittik\u00e7e azalan karadelik, daha \u00e7ok par\u00e7a-ca\u011f\u0131n \u00e7ekim alan\u0131ndan ka\u00e7mas\u0131na izin verir ve en sonunda milyonlarca atom bombas\u0131na e\u015fde\u011fer korkun\u00e7 bir patlamayla yok olur. Asl\u0131nda; karadeli\u011fin yuttu\u011fu madde miktar\u0131, radyasyondan b\u00fcy\u00fck olaca\u011f\u0131ndan; Hawking en iyimser tahminle. G\u00fcne\u015f kadar k\u00fctleli bir karadeli\u011fin sonunda y\u0131ldan \u00f6nce olamayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemektedir. Ayn\u0131 \u015fekilde, en erken yok olan karadeliklerin \u00f6m\u00fcrleri ise. hesaplarla 10 milyar y\u0131l olarak bulunur. Bu nedenle; kainat\u0131n ilk y\u0131llar\u0131nda olu\u015fmu\u015f olan \u00e7ok say\u0131da minik karadeli\u011fin g\u00fcn\u00fcm\u00fczde, yok olmalar\u0131n\u0131 izleme \u015fans\u0131m\u0131z vard\u0131r. <\/p>\n
Zaman ilerledik\u00e7e, uzay hakk\u0131ndaki bilgi da\u011farc\u0131\u011f\u0131m\u0131z da geni\u015fliyor. Geli\u015fmi\u015f teleskop sistemimizle; karadelikler art\u0131k bize teorilerde oldu\u011fundan daha yak\u0131n. Belki ileride t\u00fcm gizemlerini \u00e7\u00f6zme ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6sterece\u011fiz: hatta belki onlara seyahatler d\u00fczenleyebilece\u011fiz. Ama sunu da biliyoruz; \u015fimdilik bu. \u00e7ok erken…<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
KARADEL\u0130KLER\u0130N G\u0130ZEM\u0130 G\u00f6ky\u00fcz\u00fc binlerce y\u0131ld\u0131r tutkunu oldu\u011fu muz ve anlayabilmek u\u011frunu b\u00fcy\u00fck gayretler sarfetti\u011fimiz meraklar\u0131m\u0131z\u0131n bas\u0131nda gelir, insano\u011flu, ba\u015f\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcndeki o sonsuz ve bir o kadar da gizemli uzay\u0131 tan\u0131yabilmek i\u00e7in elinden gelen t\u00fcm imkanlar\u0131 seferber etmi\u015f, geli\u015ftirdi\u011fi d\u00fcrb\u00fcnlerle, teleskoplarla, uydularla uzay\u0131n derinliklerinde ne olup bitti\u011finden haberdar olmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 s\u00fcresince, evrendeki konumunun ne oldu\u011fu …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1407,1403],"tags":[2731,2722,2729,2727,2730,2726,2139,2728,2732,2733],"class_list":["post-910","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-fen-ve-teknoloji-odevleri","category-odevler","tag-cekimsel-mercek","tag-einstein","tag-evren","tag-gokyuzu","tag-gunes","tag-karadelikler","tag-notron","tag-teleskop","tag-x-isini","tag-yildizlar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/910","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=910"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/910\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=910"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=910"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.islamidavet.com\/kutuphane\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=910"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}