1. YER YUVARLAĞININ EVRENDEKİ YERİ
Yer (Dünya), sonsuz boyutlara sahip olduğu kabul edilen evrenin içinde bulunur. Evrende sayılamayacak kadar çok gök cismi ile yıldız ve gezegenler yer alır. Gök cisimleri, gruplaşarak galaksi (gökada) denilen ayrı sistemler oluşturur. Galaksilerde milyonlarca yıldız, gruplar hâlinde toplanarak yıldız sistemlerini meydana getirir. Dünya’mız ise Samanyolu Galaksi’sindeki Güneş Sistemi içinde bulunur.
Güneş’in çekim alanında; Dünya’mız da dâhil olmak üzere, dokuz gezegen, büyüklü küçüklü uydular (Dünya’nın uydusu olan Ay gibi), binlerce küçük gezegen, kuyruklu yıldız ve çok sayıda meteor bulunur. Güneş Sistemi’nde Güneş’in etrafında dönen gezegenler, Güneş’e olan uzaklık sırasına göre şunlardır: Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün ve Plüton. Gezegenlerden Merkür, Venüs, Dünya, Mars ve Plüton katı kütlelerden oluşmuştur. Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün gazlardan ibarettir.
Bütün bu gezegenler Güneş etrafında elips şeklinde bir yörünge çizerek dönerler. Gezegenlerin gerek kendi gerekse Güneş etrafında dönme hızları farklıdır.
Güneş Sistemi’nin ortasında bulunan Güneş, ışık ve sıcaklık yayan gaz halindeki bir kütledir. Güneş’in çapı 1,4 milyon km (yer çapının 110 katı) kadardır. Dünya’mızdan uzaklığı, 150 (149,6) milyon km’dir. Güneş ışınlan, 8 dakika 20 saniyede Dünya’mıza ulaşır (ışık hızı saniyede 300 bin km).
Muazzam bir enerji kaynağı olan Güneş’in bir saniyede yaydığı enerji miktarı, insanın var oluşundan günümüze kadar tükettiği enerjiden daha fazladır. Yine Güneş’in üç günde gönderdiği sıcaklık, dünyada bilinen bütün petrol, kömür ve ormanların yanmasından oluşacak sıcaklığa eşittir.
a. Yer’in Şekli ve Boyutları
Gerek uydular gerekse Ay’dan alınan fotoğraflarda Yer’in şeklinin yuvarlak olduğu görülür. Ancak kendi etrafında hızlı dönmesi ile oluşan merkezkaç kuvvetinden dolayı Yer’in ekvator kısmı şişkin, kutuplan ise basık bir durum almıştır.
Geometrik şekillerin hiçbirine benzemeyen Yer’in şeklini tanıtmak için geoit kavramı ortaya atılmıştır. Bu terim “Dünya’nın kendine özgü görünüşü” anlamına gelir. Ancak genel olarak Yer’in şekli, yuvarlak veya küre biçiminde kabul edilir.
Yer’in boyutları şöyledir:
Ekvator çevresi = 40 076 km
Kutuplar çevresi = 40 009 km
Ekvator yarıçapı = 6 378 km
Kutuplar yarıçapı = 6 357 km
Basıklık oranı = 1/297
Yüz ölçümü = 510 100 000 km2
b. Paralel-Meridyen, Enlem-Boylam
Yuvarlak şekilde olan Dünya’da herhangi bir ülkenin veya kentin yerini belirtmek mümkün değildir. Bir yeri belirtmek için yer yuvarlağı üzerinde sabit noktalardan geçtiği var sayılan paralel ve meridyen dairelerinden yararlanılır. Bu dairelere göre yeryüzünde herhangi bir alanın yeri, belirli bir noktaya uzaklığı, boyutu veya alanı belirlenir.
Paraleller: Ekvatora paralel olarak çizilen dairelerdir. Ekvator ise Kuzey ve Güney kutuplardan eşit uzaklıkta geçen ve Dünya’mızı eşit iki parçaya bölen en büyük paralel dairesidir. Bunlardan ekvatorun kuzeyindekine Kuzey Yarım Küre, güneyindekine ise Güney Yarım Küre denir.
Paraleller; ekvator ile kutuplar arasındaki küre yüzeyine 1’er derecelik açı ile ekvatora paralel olarak çizilen dairelerdir. Buna göre, 90 güneyde ve 90 da kuzeyde olmak üzere 180 paralel dairesi vardır. Bunlara paralel daireler denir. Kuzey Yarım Küre’deki paralellere kuzey paralelleri, Güney Yarım Küre’dekilere de güney paralelleri adı verilir. Dünya’nın merkezinden 1’er derecelik açı ile çizilen paralel dairelerin birbirlerine olan uzaklığı aynı olup 111 km’dir. Ancak bu dairelerin çapları ve çevreleri, ekvatordan kuzey ve güney kutuplara doğru gidildikçe küçülür. Örneğin; ekvatorda 40 076 km olan dairenin çevresi, kutuplara doğru daralarak kutup noktalarında sıfır olur.
Meridyenler, Ekvatordan kuzey-güney yönünde 1’er derece açı ile geçerek bir kutuptan ötekine uzanan daire yaylarıdır. Ekvator çevresi 360° olduğundan 360 meridyen bulunur. Meridyenler arasındaki uzaklık, ekvator üzerinde yaklaşık 111 km’dir. Bu uzaklık, ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe daralır; meridyenlerin birleştiği kutuplarda bir nokta hâlini alır. Meridyenlerin yerini belirtmek için Londra (İngiltere)’daki Greenwich gözlem evinden geçen meridyen esas alınmıştır. 0° olarak kabul edilen bu meridyen, başlangıç meridyenidir. Bunun doğusunda bulunan 180 meridyene doğu meridyenleri, batısında bulunan 180 meridyene de batı meridyenleri denir. Ayrıca başlangıç meridyeninin doğusundakine Doğu Yarım Küre, batısındakine Batı Yarım Küre denir.
Enlem ve boylam: Herhangi bir alanın Dünya üzerindeki yerini tam olarak bulmak için enlem ve boylamlardan yararlanılır.
Bir yerin enlemi, o yerle ekvator arasındaki meridyenin derece (°), dakika (‘) ve saniye (“) cinsinden açı değeridir. Bir yerin boylamı ise o yerle başlangıç meridyeni arasındaki paralelin derece, dakika ve saniye ile ifade edilen açısıdır. Enlem ve boylam aracılığı ile bir noktanın Dünya üzerindeki yeri kolay ve doğru olarak bulunur. Örneğin, Ankara 39° 55′ kuzey enlemi ile 32° 48′ doğu boylamının kesiştiği yerde bulunur.
Dünya’da herhangi bir noktanın yerini tespit etmek amacı ile büyük ölçekli haritanın üzerinde enlem ve boylam çizgilerle gösterilir. Bunlara coğrafî koordinat denir. Haritanın kenarındaki bölmelerden yararlanılarak bir yerin derece ve dakika cinsinden dünya üzerindeki konumu bulunur. Örneğin Türkiye, 36°-42° kuzey paralelleri ile 26°-45° doğu meridyenleri arasında yer alır. Ayrıca hava ve deniz ulaşımında koordinatların büyük yaran vardır. Örneğin denizcilikte, koordinatlar yardımı ile sığ, kayalık kesimler ve dar boğazların yerleri belirtilir.
2. YER YUVARLAĞININ HAREKETLERİ VE SONUÇLARI
Yer iki şekilde hareket eder. Bunlar; kendi ekseni etrafındaki günlük hareketi ve Güneş çevresindeki yıllık hareketidir. Yer’in günlük hareketi sonucunda gece ve gündüz meydana gelir. Güneş’in çevresinde dönmesi ile de mevsimler oluşur.
a. Gece ve Gündüz
Yer’in, kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru olan günlük harekeli ile gece ve gündüz meydana gelir. Bu harekete bağlı olarak; Yer’in Güneş’e bakan yüzü aydınlık (gündüz), diğer yüzü ise karanlık (gece) olur. Ancak Yer, Güneş etrafındaki yörüngesinde hareket ederken, ekseninin eğik olmasından dolayı, gece ve gündüz süresi de farklıdır. Sadece 21 Mart ve 23 Eylül günlerinde güneş ışınlarını ekvator dik aldığı için dünyanın her tarafında gece ve gündüz süreleri eşit olur. Kuzey Yarım Küre’de 21 Marttan 21 Hazirana kadar olan üç aylık sürede gecelerin süresi kısalırken, gündüzlerin süresi artar. 21 Hazirandan sonra gündüzler kısalmaya başlar ve 23 Eylülde gece ile gündüz süreleri birbirlerine eşit olur. 23 Eylülden sonra gecelerin süresi uzar; 21 Aralıkta en uzun gece en kısa gündüz yaşanır.
Zaman ve saat dilimleri: Yer, kendi ekseni etrafındaki bir dönüşünü yaklaşık 24 saatte tamamlar. Ekvatorda 360 meridyen yayını veya 360 dereceyi 24 saate böldüğümüzde, Yer 1 saatte 15 derecelik dönüş yapar. Bu duruma göre Yer, 1 derecelik dönüşünü 4 dakikada tamamlar. Yer’i saat dilimlerine ayıracak olursak, her 15 meridyen yayına bir saat dilimi düşer. Başlangıç meridyeni olan Greenwich üzerinde tam öğle vakti olduğunda, Greenwich’in batısında bulunan bölgeler öğleden önce, doğusunda bulunan kesimler öğleden sonradır. Greenwich’ten 12 saat dilimi sonrasında ise gece yarısı olur.
Saat dilimleri: Her 15° lik meridyen için saatin doğuya doğru ileri, batıya doğru geri alınması, ülkeler arasında karışıklıklara yol açmıştır. Bu durumu önlemek için dünya, 15’er derece aralıkla 24 saat dilimine ayrılmıştır. Böylece Greenwich’in doğusu ve batısı 15 meridyen ara ile tarih değiştirme çizgisi olan 180° doğu meridyene kadar birer saatlik dilimlere ayrılmıştır.
Bazı ülke ve adalar 15° lik meridyen yaylarının aralarında bulunur. Bu durumda meridyenin bulunduğu saat dilimi, yarım saat ileri veya yarım saat geri alınmak suretiyle tam saat dilimine çevrilmektedir. Toprakları geniş olan ülkelerde birden fazla saat dilimi vardır. Örneğin Kanada, altı saat dilimine ayrılmıştır.
Yerel saat: Herhangi bir yerde, Güneş’in ufuk üzerinde en fazla yükseldiği bir an vardır. Bu anda dik bir cismin gölgesi en kısadır ve saat tam 12 sayılır. Bu zamana göre ayarlanan saate yerel saat denir.
Namaz, iftar ve imsak vakitleri yerel saate göre tespit edilir. Örneğin; Türkiye’de kullanılan saat dilimine göre saat tam 12 olduğunda Güneş’in ufuk üzerinde yükseldiği nokta farklıdır. Güneş’in ufuk üzerindeki yükseldiği noktanın doğusu öğleden sonra, batısı ise öğleden öncedir. Ülkemizin doğu ve batı uçları arasında 19 meridyen farkı olduğu için Güneş’in doğuşu ve batışı arasında (19 x 4= 76) 76 dakikalık bir zaman farkı vardır.
Örnek soru : 29° meridyeninde yer alan İstanbul’da saat 12.00 iken 44° meridyenindeki Hakkâri’de yerel saat kaçtır?
Çözüm :
Önce İstanbul ile Hakkâri arasındaki meridyen farkını bulalım: 44° – 29° = 15°
Buna göre zaman farkı, 4 x 15 = 60 dakika veya 1 saattir. İstanbul’a göre doğuda bulunan Hakkâri’nin yerel saati de ileri olacaktır. Buna göre Hakkâri’nin yerel saati: 12.00 + 1.00 = 13.00 olur.
Tarih değiştirme çizgisi: Greenwich’ten itibaren doğuya doğru gidildiğinde, 180° doğu meridyeninde saat Greenwich’e göre 12 saat ileridir. Aynı şekilde batıya doğru gidildiğinde, 180° batı meridyeninde ise 12 saat geridir.
Başlangıç meridyeninin tam karşısından geçen 180° meridyenine tarih değiştirme çizgisi denir. Ancak bu çizgi, bazı ülke ve adalardan geçer. Tarih karışıklığına yol açmamak için tarih değiştirme çizgisi, ada veya ülkelerin doğu ya da batısından geçecek şekilde zikzak çizer. Bu çizginin doğusunda takvim bir gün ileri iken batısında bir gün geridir. Yani bu çizginin Amerika tarafı 15 Mart Perşembe günü ise Asya tarafı 16 Mart Cumadır.
Tarih değiştirme çizgisine göre bir örnek verelim :
33° doğu meridyeninde bulunan Ankara’da 18 Mart Perşembe günü saat 02.00 iken, 117° batı meridyenindeki Los Angeles’te saat ve gün nedir?
Çözüm: Yukarıdaki şekilde de görüldüğü gibi, Ankara ile ABD’nin batısındaki Los Angeles şehri arasında (117+33=150) 150 meridyen vardır. Meridyenler arasındaki zaman farkı (150×4=600 dakika; 600:60=10 saat) 10 saattir. Los Angeles, Batı Yarım Küre’de olduğu için tarihi Ankara’dan bir gün geridir. Bu nedenle Ankara’nın saatine 24 saat eklenir (02+24=26). Bu iki kent arasında 10 saatlik zaman farkı olduğundan Los Angeles’in yerel saati (26.00 – 10.00=16.00) 16.00 olarak bulunur. Tarih ise bir gün geriye alınır. Bu durumda Los Angeles’te tarih 17 Mart Çarşamba, yerel saat ise 16.00’dır.
Yani;
Ankara 18 Mart Perşembe Saat 02.00
İki şehir arasındaki zaman farkı 10.00 saat
Los Angeles 17 Mart Çarşamba Saat 16.00
b. Mevsimler
Yer’in, Güneş’in etrafında dönmesinden ve Yer ekseninin ekliptik düzlemine 66°33′ eğik olmasından dolayı mevsimler meydana gelir. Yer, Güneş’in etrafındaki elips şeklindeki bir yörünge üzerinde bir tur dönüşünü yaklaşık 365 gün 6 saatte tamamlar. Bu süreye bir takvim yılı denir. Güneş ise elips şeklinde olan yörüngenin iki odak noktasından birine yakın bir yerde bulunur. Bu yörüngede Dünya, Güneş’e her zaman aynı uzaklıkta değildir. Nitekim Dünya, kışın Güneş’e en yakın durumdadır. Dünya ile Güneş’in birbirlerine en çok yaklaştığı noktaya günberi (afel) denir. Dünya’mız, yazın ise Güneş’e en uzak mesafede bulunur. Güneş’ten en uzak olduğu noktaya günöte (perihel) denir.
Yer, Güneş’in etrafında belli bir yörüngede döner. Bu yörünge düzlemine ekliptik düzlemi denir. Yer’in ekseni, her zaman bu ekliptik düzlemi ile 66°33′ lık açı yapar. Yani ekvator düzlemi ile epliktik düzlem arasında 23°27′ lık açı vardır. Bu açı devamlı olarak sabit kalır. Bu açıya bağlı olarak Yer, yörüngesi üzerinde hareket ederken mevsimlere göre farklı açılardan aydınlanır.
Solstis ve ekinokslar: 21 Haziran günü güneş ışınlan, Kuzey Yarım Küre’de 23°27′ lik enleme yani Yengeç dönencesine dik gelir. Bu duruma yaz solstisi veya yaz gün dönümü denir. Altı ay sonra, yani 21 Aralıkta güneş ışınlan bu kez, Güney Yarım Küre’de 23°27′ lık enlem olan Oğlak dönencesine dik ulaşır. Bu duruma ise kış solstisi veya kış gün dönümü denir.
21 Mart ile 23 Eylül günlerinde güneş ışınları ekvatora dik olarak gelir. Bu günlerde, Kuzey ve Güney Yarım küreler eşit olarak aydınlandığı için geceyle gündüz arasındaki fark ortadan kalkar; yani gündüz ve gece süresi onikişer saat olur. Bu duruma ekinoks denir. Kuzey Yarım Küre’de 21 Marttaki ekinoksa ilkbahar ekinoksu, 23 Eylüldeki ekinoksa ise sonbahar ekinoksu adı verilir.
Kış solstisi (Kış gün dönümü): 21 Aralıkta güneş ışınları, Güney Yarım Küre’de 23°27′ enleminden geçen Oğlak dönencesine dik olarak gelir. Güneş ışınları, bu dönemde Güney Kutbu’na 23°27′ lık açı ile ulaşır. Aynı günde güneş ışınlan 66°33′ daki kutup dairesine ise 0° de gelir. Bu nedenle Kuzey Kutbu devamlı karanlık, Güney Kutbu ise devamlı aydınlıktır.
Yaz solstisi (Yaz gün dönümü): 21 Haziranda güneş ışınları, ekvatorun kuzeyinde 23°27′ enleminden geçen Yengeç dönencesine dik olarak gelir. Bu nedenle Kuzey Kutup Dairesi ile Kuzey Kutbu arasındaki alan devamlı olarak aydınlanır. Buna karşılık, Güney Kutup Dairesi ile Güney Kutbu arasındaki bölge ise devamlı karanlıkta kalır. Bu nedenle, Kuzey Yarım Küre’de gündüz süresi, geceden uzun olduğu için yaz mevsimi; Güney Yarım Küre’de ise gündüz süresi kısa olduğundan kış mevsimi yaşanır.
Ekinokslar: 21 Mart ile 23 Eylül günlerinde güneş ışınları öğle zamanı, ekvatora dik açı ile gelir. Ancak, ekliptik düzlemi ile ekvator düzlemi çakışmaz. Yengeç ve Oğlak dönenceleri, güneş ışınlarını 66°33′ lık açı ile alır. Kutup dairelerine ise güneş ışınlan 23°27’ lik açı ile gelir. Bu günlerde gece ile gündüz eşit olur ve Kuzey Yarım Küre ile Güney Yarım Küre aynı derecede aydın*lanır.
