İran İslam Respublikasının Prezidenti Ruhani’nin xarici siyasətinin prinsipləri haqqında xarici işlər naziri Zərifə yazdığı məqalə ABŞ mediasının diqqətini çəkdi.
İran İslam Respublikası xarici işlər naziri cənab Dr. Zərifə Amerikan Foreign Affairs jurnalında nümayiş olunan və İranın 11. Hökumətdə xarici siyasətdəki dinamiklərini açıqlayan məqaləsi:
Xarici siyasət , bütün xalq dövlətlər üçün həyatın və rəhbərliyin imtina edilməz bir parçası sayılmaqdadır. Bu faktorun əhəmiyyəti , son illərdə dövlətlərarası əlaqələrin get-gedə kompleks bir hal almasına paralel olaraq daha da artmışdır. Beynəlxalq arenada çox istiqamətli təşkilatlar , dövlət xarici aktyorlar və hətta fərdlər olmaq üzrə aktyor sayındakı qaçınılmaz artım , siyasət etməyi daha bir kompleks hala gətirmişdir. Bununla birlikdə qloballaşma prosesinin davam etməsi – necə qəbul edilib tanımlandığına , eleştirilip eleştiremediğine asılı olmayaraq -inkişaf etmiş və ya inkişaf etməkdə olan böyük və ya kiçik ölkələrin xarici siyasətini qaçınılmaz olaraq təsir etmişdir.
Xalq inqilabı ilə 1979-cu ildə qurulan İran İslam Respublikası , qurulduğu andan etibarən , bu problemlərlə çarpışmışdır. Inqilabdan sonrakı illərdə İranın xarici siyasəti , ölkə Konstitusiyasında ifadə edildiyi üzrə; İranın müstəqilliyini , ərazi bütövlüyünü , milli təhlükəsizliyini qorumaq və uzun müddətli qalıcı milli inkişafa çatmaq kimi uca ideallar və hədəflər üzərinə qurulmuşdur.
İran öz sərhədlərinin kənarında , bölgədəki və dünyadakı yerini gücləndirmək və ayrıca İslami demokratiya , başda qonşu ölkələr və Bitərəf hərəkətinə üzv ölkələr olmaq üzrə ikitərəfli və çoxtərəfli əlaqələri inkişaf etdirmək , başqa ölkələrlə gərginlikləri azaltmaq və anlaşılmazlıqları idarə , müsbət əlaqələr yolu ilə regional və qlobal sülh və təhlükəsizliyi irəlilərə daşımaq , mədəni dialoq və angajman yoluyla beynəlxalq uzlaşıdır təşviq etmək kimi ideallarını daha irəlilərə daşımaq istəyir.
** Çox tərəfli dünyada İran
Soyuq müharibə sona çatıb , dünyanın iki qütbə ayrıldığı 1990-cı illərin başından etibarən , dünya nizamın quruluşu dərin bir dəyişməyə uğramışsa da , hələ yerləşmiş bir yeni dünya nizamın varlığından bəhs etmək mümkün deyil . Keçmişdə digər keçid dövrlərində mürəkkəbliyi və etibarsız bir görünüş ərz edən beynəlxalq işlərdəki vəziyyət , bu gün də şiddətlə təhlükə və problem kəsb edir.
Əvvəlki keçid dövrlərindəki mürəkkəblik , ümumiyyətlə hərbi rəqabət və hətta dövrün dərin gücləri arasında ictimai döyüşlərin yaşanmasından qaynaqlanırdı. Keçmişdə olduğu kimi indiki rəqabət də son dərəcə şiddətli . Hal belə ikən, qlobal səviyyədə yaşanan ciddi dəyişiklik , gücün mahiyyətinin dəyişməyə uğraması və də dövlət və dövlət xarici aktyorların çeşitlenmesi və çoxalması kimi səbəblərlə rəqabət bu günlərdə ciddi mənada vətəndaş bir görünüş almış vəziyyətdədir .
Ənənəvi olaraq hərbi güclə qiymətləndirilən güc anlayışı , xatiri sayılar nisbətdə dəyişməyə uğramışdır. Iqtisadi, texnoloji və mədəni nüfuz yeni formalarda ortaya çıxarkən , eyni zamanda konseptual səviyyədəki dəyişikliklər , gücün mədəni , metodik və semantik dinamiklərini də səhnəyə çıxarmış , bu vəziyyət bir çox aktyorun güc qaynaqlarına çatmasına gətirib çıxarmışdır. Bununla birlikdə , ikinci dünya müharibəsindən sonrakı dövrlərdə zamanla çox taraflılığa yönəliş beynəlxalq qaydaların və icmanın əhəmiyyətini artırmışdır.
Dünya nizamı quruluşunda yaşanan bu qədər dərin dəyişikliklərə baxmayaraq , əvvəlki nizamdan geriyə qalanlar və bu nizamdan nemalananlar keçmişin qalıqlarını qorumağa çalışmışlar. Birləşmiş Ştatlarda 1980-ci illərin sonundan 1990-cı illərin əvvəllərinə qədər olan dönmək ” Tarixin sonu ” və ya “Mədəniyyətlər qarşıdurması” kimi nəzəriyyələrin ortaya çıxması və ” Düşmansızlık ” boşluğuna verilən fövri reaksiyalar , soyuq müharibənin sona çatması və müsəlmanların dünya səhnəsindəki yerini almasından qaynaqlanır .
Daha sonraları İslamofobiya çərçivəsində icra edilən səylər – ki bu səylər bəzən müxtəlif üsul və formalarda təşkilatlanmağa surətiylə özünü dövlətin rəsmi siyasəti olaraq göstərmişdir – bəziləri qərbdə İslam dünyasını qlobal diametrdə yeni ideoloji düşmən olaraq təlqin etməyə çalışmışdır.
Ancaq bu gün dünya , bir-birindən uzaqlaşıb qaçmır ; əksinə qarşılıqlı olaraq bir-birinə yaxınlaşma istiqamətində hərəkət edir. Əvvəlki dövrlərdəki üstün güclər və ya yeni güclər tək tərəfli siyasətlər izlənilməsi , keçmişdəkilərə əksinə bu gün çıxmaza girmiş və iflic olmuşdur. Bu gün xalq dövlətlərin çoxu , torpaqlarını genişləndirmək , güc və nüfuzunu vs. digər xüsusiyyətlərini artırmanın xaricində bu nöqtənin ayrı-seçkiliyinə çatmışdır ki , dünyadan soyumaq – ki bu istər könüllü istər dayatmayla olsun – bir imtiyaz deyil . Toplu hərəkət və əməkdaşlıq günümüz dövrün bariz xüsusiyyətlərindəndir.
Müştərək problemlərə ortaq həll yolu tapılması üçün toplu axtarışlar mənasını verən çox taraflılık , tətbiqdəki təsirini və etibarlılığını həm regional , həm də beynəlxalq səviyyədə sübut etmişdir. Hətta başlıca qlobal güclər , hər nə qədər xoşlarına gəlməsə də , artıq tək tərəfli olaraq öz mənfəətlərinin arxasında ola bilməyəcəklərini və ya xüsusi hədəflərinə ulaşamayacaklarını anlamışlar.
Regional və qlobal diametrdəki ittifaq axtarışları müddəti , istər qısa davamlı məqsədlərlə istər qalıcı səylərlə olsun , qaçınılmaz olaraq toplu hərəkətlərə şahid olacaq. İradəyə bağlı əməkdaşlıq zamanla devletlerarasındaki angajmanlarda yeni bir iş modeli olaraq ortaya çıxmış , bir zamanlar dünyada hakim olan indi isə etibarlılığını itirmiş “qarşı-qarşıya gəlmə” , ” qeydsiz şərtsiz təslim olma ” və ya “davamlı rəqabət ” modellərinin yerini almışdır.
Bu gün , artıq tarazlıqları sıfır cəmli oyunla qurmaq qeyri-mümkündür ; bu qloballaşmanın , toplu hərəkət etmə və əməkdaşlığa yönəliş özü ilə gətirdiyi qaçınılmaz bir nəticədir. Bütün bunlara baxmayaraq, bu gün hələ də bəzi aktyorlar , köhnə vərdişlərindən israr edərək başqalarına zərər vermək bahasına da olsa öz mənfəətlərinə çatmağı hədəfləyirlər.
Əlbəttə bunun bilinməsi lazımdır ki , bəzi böyük güclərin sıfır cəmli və qazan – itir üsuluna söykənən oyunlarda israr etməsi , ümumiyyətlə bütün aktyorlar üçün itir – itir şəklində nəticələnmişdir.
Birləşmiş dövlətlər ‘ in , dünyanın ən güclü hərbi təchizata sahib olmasına baxmayaraq , günümüz dünyasında problem olaraq ortaya çıxan mövqeyi , bu vəziyyətin bariz bir nümunəsidir. Dünyanın müxtəlif nöqtələrində gördüyümüz və Birləşmiş dövlətlərin birbaşa başını ağrıdan hərəkəti vəziyyət , İranın komşuluğunun kaçılmaz olduğu böyük Yaxın Şərqdə Vaşinqtonun , hər nə qədər könülsüz olsa da , qlobal digər güclərlə və hətta regional aktyorlarla ittifaq qurma istiqamətində çarx etdiyini açıqca göstərməkdədir.
Çin , Hindistan və Rusiya , dünyada daha çox rol boynuna götürmək üçün əsasən qərb bloku ilə rəqabət halındadır. Bununla birlikdə bu anda dünyada varlıq göstərən böyük güclər və irəlidə güc sahibi olacaq ölkələr rekabetlerini və sahib olduqları farlılıkları və hətta çəkişmələrini hərbi təchizat ilə təhlil maraq duymurlar .
Bu vəziyyət , zamanla dövlətləri xarici siyasətlərini nəzərdən keçirməyə sövq etmişdir. Ulus dövlətlər bu gün , bu ankı mövqelərinə və sahib olduqları gücə baxmadan , öz mövqelərini gücləndirməyə və hədəflərinə əməkdaşlıq və rəqabətdən ibarət olan bir tarazlığı qorumaq surətiylə çatmağa çalışırlar.
Keçmişdəki ölümcül rəqabət zamanla yerini mədəni , metodik və semantik formalara buraxmışdır. Qlobal qaydalar və davranışlarda günümüzdəki keçid dövründən qaynaqlanan etibarsızlıq halı , özü mənfi nəticələri da gətirə bilməkdədir.
Əgər dövlətlər , öz güclərini və ya başqalarının gücləri və niyyətlərini hesablamada yanılışa düşerlerse belə bir şeyin əvəzi əlaqədar hər kəs üçün çox ağır olar. Vəziyyətin günümüz şərtlərində təbiəti etibarilə təhlükəli vəziyyət ərz etməsi , dövlətlərin ən gerçək analizlərə təvəkkül öz mövqe və güclərini və ayrıca başqalarının olabiləcək niyyət və davranışlarını dəqiq bir şəkildə qiymətləndirməsini tələb edir.
Bütün hökumətlər öz mövqelərini irəliyə daşımaq üçün bu keçid mərhələsindən faydalanıb mənfəətlərini artıra bilər. Dövlətlər , sahib olduqları nisbi imtiyazlar ilə öz zəif nöqtələri mövzusunda həqiqi hesablar etməli , bundan daha da əhəmiyyətlisi özlərinə işıqlıq plan və hədəflər hazırlamalıdırlar.
Son bir neçə on illik dövrdə , xüsusilə də soyuq müharibənin sona çatmasından etibarən xarici siyasətdə hesabını doğru və yaxşı edən ölkələr regional və qlobal mövqeyini yüksəltməyə ən yüksək müvəffəqiyyəti əldə etmiş ; buna qarşılıq qlobal şərtləri doğru okuyamayıp səhv hesab və mühakimə söykənən siyasətlər izləyənlər isə ya köhnə mövqeyini itirmiş ya da kənara itilmişlerdir .
** İranın tutumunun ortaya çıxması
İran , qlobal siyasətin qalmaqallarla dolu bu keçid dövründə regional sarsılmaz bir güc olaraq xüsusi bir mövqeyə sahib olmuşdur. Geniş torpaqları və şərq və qərbi bir-birinə bağlayan bənzərsiz coğrafiyası , İran uzaqdan bəri həmişə öz bölgəsinə və kənarına hakim bir mövqeyə sahib olmuşdur. İran mədəniyyəti və mədəni irsi bu gün yerində dayanırsa da İranın siyasi və iqtisadi qədəri , içdəki rəhbərlik vəziyyəti və İranın xarici dünya ilə əlaqələri səbəbiylə dövr dövr eniş- çıxışlara səhnə olmuşdur. Bütün xalqı qucaqlayan və saltanatlık əleyhdarı olan 1979 xalq inqilabının zəfərə çatması , ölkədə respublikaçı və İslami xüsusiyyətlərdən ibarət olan yeni bir nizamın formalaşmasında səbəb olmuşdur. Təsirləri və nəticələri olduqca şiddətli və dərin olan bu inqilab yalnız ölkənin qonşuluq əlaqələrini deyil , böyük Orta şərq və dünyanın digər ölkələri ilə olan əlaqələrini də dərindən təsir etmişdir.
Çalkantılı bir bölgədə iştirak edən İranın seçmə xüsusiyyətləri həqiqi bir yanaşma təhlil edildiyində , ölkənin regional və qlobal diametrdə üstün bir rol oynaya biləcək yüksək bir tutuma sahib olduğu dərhal görüləcək. İran İslam Respublikası , bölgə barışı , təhlükəsizliyi və sabitliyinə təsirli bir şəkildə qatqı təmin edə biləcəyi kimi beynəlxalq əlaqələrdəki mövcud keçid mərhələsində də əhəmiyyətli bir rol boynuna götürə bilər. Qlobal siyasətdəki qayda və məna elementlərinin təcil qazanmasının əhəmiyyətindən hərəkətlə , İran cəmiyyəti və mədəniyyətinin minlərlə illik mirası və ayrıca İslam İnqilabının ölkəyə qazandırdığı miras , xüsusilə də yerli idarəetmə modeli və bu modelə iştirak , İslam Respublikasını seçmə bir mövqeyə daşımışdır. İran belə bir gücdən dəstək alaraq , İran xalqının , qalıcı inkişaf və tərəqqi təmin etmək və bölgədə öz tutumu və mövqeyinə uyğun güc əldə etmək kimi dərin milli arzularının reallaşmasına qatqı təmin edə bilər.
İran özünə xas və bir fürsət olaraq qiymətləndirilə biləcək bir sıra tarixi xüsusiyyət də sahib olub , bu xüsusiyyətlərdən bir çoxu , keçmişdə uyğun bir şəkildə və ya hamısıyla istifadə edilməmişdir. Məsələn , İran geridə qalan xarici güclərdən müstəqil bir şəkildə və gerçək bir əlaqəsiz olaraq hərəkət etmiş , xüsusi bir tətbiq ilə mövcud dünya nizamı çərçivəsində azad bir ölkə olduğunu ortaya qoymuşdur.
Yenə , İran öz ənənəvi siyasətlərini yaralana . İran müasir dünyada nadir görülən dini demokratiya və inkişafa söykənən demokratik yerli bir rəhbərlik modelini müvəffəqiyyətlə tətbiq etmişdir.
Digər tərəfdən , dinamik bir İran -İslam mədəniyyətinin bənzərsiz mədəni kimliyinə sahib olan İran , bu xüsusiyyətindən bütün İslam dünyasında öz missiya və mesajını köçürmədə edə bilərlər. Müxtəlif etnik azlıqları , fərqli məzhəb və dilləri köhnədən bəri özündə saxlayan İran , cəmiyyətin bütün təbəqələrini qucaqlayan bir siyasət izləmədə nümunə təşkil edən bir ölkədir.
İran , bütün bu müvəffəqiyyətləri , tarix boyunca böyük çəkişmələrə və uzun sürən hərbi müdaxilə və qarşıdurmalara şahidlik etmiş , həyati və geosiyasi əhəmiyyətə sahib bir bölgənin mərkəzində əldə etmişdir.
Nəticə etibarilə İran , keçmiş prezidenti Məhəmməd Xatəminin liderliyini etdiyi “Mədəniyyətlər arası dialoq” və hərəkəti prezidenti Ruhani’nin son olaraq təklif etdiyi və keçən dekabr ayında Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ümumi Qurulunda qəbul edilən “Şiddət və aşırıcılığa qarşı dayanan bir dünya ” təklifi yolu ilə , səsini dünyaya duyurabilmiş və güclülüyünü bir dəfə daha ortaya qoymuşdur.
Yeni dünyada rəhbərlik və liderlik , bütün hökumətlər üçün , torpaq genişliyi , əhali , dövlətin şəkli , coğrafi mövqe , dünya ilə əlaqələr və inkişaf səviyyəsindən ayrı olaraq , çətin və çətinlikli bir işdir.
İran uzaqdan bəri , hər nə qədər bəzi dövrlərdə rəhbərlikdə kopukluklar yaşansa da , toparlanma bilmiş , tarix boyunca döyüşdə və barışda bir çox qonşusu və digər zidd düşən güclərlə geniş əlaqələrə sahib olmuşdur. Olduqca zəngin bir təcrübə və təcrübə xəzinəsinə sahib olan İranın yeddi ölkə ilə ortaq sərhədi olmaqla birlikdə , Xəzər dənizi və Fars Körfəzi kanalıyla – ki bu iki su yolu sahil ölkələrinin və xarici güclərin maraq odağısın -on iki ölkəyə daxilolma müraciət imkanı söz mövzusudur.
Bu səbəbdən , milli təhlükəsizlik və xarici əlaqələr baxımından baxdığımızda , İranın qarşısında bir çox mövzu olduğunu görürük. İran , təməlində böhran yaradıcı məsələlərin yatdığı bir bölgədə var. Fələstin torpaqlarının illərdir işğal atında olması və bu torpaqlarda yaşanan qarşıdurmalar bütün Orta şərqin rifahı və inkişafına zərbə vurmuşdur.
Uzun illər davam edən xarici hərbi müdaxilələr səbəbiylə- ki Əfqanıstan və İraq bunun konkret nümunəsidir -son illərdə bölgədəki xroniki qarışıqlıq , qeyri-sabitlik və şiddət halı daha da pis bir vəziyyət almışdır. 2011-ci ilin əvvəllərində ərəb dünyasındakı siyasi hərəkətlər və qanlı hadisələrin başlanğıcında bəzi ətraflar tərəfindən ” Ərəb Baharı” deyə adlandırılan və bəziləri tərəfindən də “İslami Oyanış” deyilən hərəkətlə , bölgəyə yeni bir qeyri-sabitlik ünsürü əlavə olunmuş oldu.
Elə aydın olur ki , bu proses daha uzun müddət davam edəcək. Ancaq proses çox etibarsızlıq verməkdədir.
Bölgənin böyük şəkilinə baxaraq və yerli və qlobal oyunçuların arasındakı təsir – reaksiyanın davamlılığı – və xüsusilə Birləşmiş dövlətlər – İran xarici əlaqələrində bir çox problemlə məşğul olmaq məcburiyyətində qalacaqlar. Hər halda İranla Birləşmiş dövlətlər arasında ki nüvə proqramdan qaynaqlanmış olan gərginlik , İran və qonşuları arasındakı əlaqələr vəziyyətini daha da karmaşıklaştırmıştır .
Eyni zamanda , dövlət xarici radikal və şiddət yanlısı aktyorların və xüsusilə İran və Şiə düşmənlikləri ön planda olan qrupların varlığı , Əfqanıstan , İraq , Livan və Suriya kimi bölgə ölkələrində fəaliyyətləri artmışdır.
Koordinasiya bir hərəkətlə , İslamafobi , İran və Şiə fobisi yaratmaq və İranı , regional sülh və təhlükəsizliyi üçün bir təhdid olaraq göstərməkdir. Bu hərəkətlə , İran əleyhdarı iddiaları dəstəkləmək , dünyadakı imicini pisləmək və bölgədəki mövqeyini zəiflədib , İranın regional rəqiblərini silahlandırmaq , İran əleyhdarı gücləri – ki bunlar Taliban və digər həddindən artıq Guruplari – aktiv olaraq dəstəkləmək . Bu cəhdlər İranın qonşuları ilə olan fikir ayrılıqlarını artırmışdır.
** İtidal və Ümid
Belə bir qlobal mühitdə , Ruhani çox gərgin keçən İyun 2013 prezidentlik seçkilərində qəti bir müvəffəqiyyət əldə etmişdir. Ruhani birinci turda 5 rəqibinə qarşı istifadə edilən cəmi oyun yüzdə 51’ini almağı bacarmışdır. Onun etidal və ümid üzərinə qurmuş olduğu siyasi platforması , İran siyasətində bir dönüş nöqtəsi sayılmaqdadır.
Prezident seçkilərində iştirakın yüzdə 73 olması , bunu göstərmişdir ki İrandakı xalq və siyasi cəmiyyət , 2009 seçkilərindən qalmış olan anlaşılmazlıqları bir kənara buraxmışdır. Ruhani’nin daxili və xarici mövzulardakı praqmatik yanaşması İranlı seçicilər üçün güvən verici olmuşdur. Ruhani’nin seçki təbliğatı , bir çox kritik sahədə rəqiblərindən ayrışmıştır : İranın bu andakı vəziyyətiylə əlaqədar açıq və dəqiq analizi , cəmiyyətin və dövlətin qarşı-qarşıya olduğu çətinlikləri açıq və şübhəyə yer buraxmayacaq şəkildə ortaya qoya bilməsi , bu çətinliklərin və problemlərin aşılması üçün səmimi və dəqiq mövqeyi . Beləcə Ruhani qərarsız seçiciləri seçki yarışının son günlərində sandıq başına çəkərək , xalqın yüksək iştirakını təmin etmişdir.
Xarici siyasətdə isə Ruhani əvvəlki hökumətin 8 illik xarici əlaqələrini prinsipial olaraq ağıllı və nəzakətlicə tənqid etmişdir. Ruhani seçki təbliğatından gedişatın qəbul edilə bilməz vəziyyətini , xarici siyasətimizi islahat edərək , düzelteceğiz sözünü vermişdir. Ruhani’nin açıqlamış olduğu islahatlar , müasir beynəlxalq nizamın reallığına anlamaq baxımından v İranın xarici dünya ilə qarşılaşdığı çətinlikləri ortaya qoymaqdadır. Bu dəyişikliklər əslində İranın xarici dünya ilə olan əlaqələrini normalarına öncə oturtmaq üçün nələr edilməsi tələb ortaya qoymaqdadır. Ruhani eyni zamanda etidal ifadəsini vurğulamışdır. Bu yönəliş , milli təhlükəsizliyi təmin etmənin yanında , ölkənin mövqeyini gücləndirmək , uzun nəfəsli inkişafını təmin etmək , İranı çatışmacılıktan dialoqa çəkmək , quruluşçu və uzlaşmağa yönəltməkdir.
Etidal , həqiqiliyi dönüş , özünə inam , gerçək idealizm və quruluşçu qarşılıqlı. Realizm , işin özünü anlamaq , dünya nizamındakı güc quruluşu və mexanizmini və eyni zamanda potensialını və təşkilatlarının sərhədlərini anlamağı tələb edir.
Ruhani’nin baxımından etidal , İslami inqilab ideallarına dərindən inanmaq , eyni zamanda İranın gerçək potensialını , gücünü və sınırlılıklarını değerlendirebilmektir . Belə bir dünyagörüşü , hakaretvari cəhdlərdən , alçaldıcı və özünü üstün görmə davranışlardan uzaq dayanmağı tələb edir. Bu dünyagörüşü eyni zamanda İranın maddi və mənəvi qaynaqlarını , məsələn cəmiyyətin ortaq ağılına söykənən özünə özünə inamı təşviq etməkdədir.
Bu dünyagörüşü xalqa qarşı cavab verebilirlik , şəffaflıq və sədaqətə dəyər verib , siyasətlərin islahat və iyileştirmesini zəmanət altına almaqdadır. Ruhani’nin bu yanaşması tarazlıqları oturtmaq üçün incə bir səyi tələb edir : milli ehtiyaclarla , bir tərəfdə regional və qlobal imkanlar , digər tərəfdə mövcud vasitə və siyasətlər ; xarici siyasətdə davamlılıq və esneklikle ; hədəflər və imkanlarla və gücün vasitə və gereçlerinin davamlı dəyişmə halında olan dünyamızla …
Nəticə olaraq Ruhani’nin quruluşçu qarşılıqlı möhkəmə öhdəlik , dialoq və digər ölkələrlə bərabər mövqedə bir əlaqəni qarşılıqlı hörmətə söykənən və ortaq maraqlara xidmət etməyi tələb edir. Bu yanaşmaya görə digər aktyorlarla gərginliyi azaltmaq , güvən artırıcı cəhdlərdə olmaq və yekun bir beynəlxalq dincliyə çatmaq üçün səy sərf etməyi tələb edir.
** Önümüzdəki müddət
Yukardaki konseptual çərçivəyə görə , hökumətin İslam Respublikası xarici siyasətinin milli səviyyədə ictimai razılıq və xarici dünya ilə quruluşçu qarşılıqlı və əməkdaşlığa istiqamətli olacaq . İzzət, hikmət və məsləhət prinsipi , İran xarici siyasətinə istiqamət verəcək. Bu ümumi strategiyanın hədəfi İranın milli təhlükəsizliyini gücləndirmək ; xarici təhdidləri aradan qaldırmaq və ya etkisizleştirmek , İslamofobiya və İranofobi ilə mübarizə , ölkə mövqeyini ucaltmaq və əhatə edici bir inkişaf təmin etmək olacaq.
Bu həqiqətə söykənərək Xarici İşlər Nazirliyi , digər hökumət qurumları ilə yaxın əməkdaşlıq içərisində , İran xarici siyasəti proqramlaşdırma və icra edən mərkəzi təşkilat olaraq hərəkət etməkdədir.
İslam Respublikası irəliyə dönük hərəkətində bir neçə kilid hədəf təqib etməkdədir :
Əvvəlcə İran ikitərəfli və çox istiqamətli əlaqələrini mənalı angajmanla , böyük dövlətlərlə , təşkilatlarla , bu vaxt beynəlxalq iqtisadiyyat təsisatlarla inkişaf etdirib , derinleştirecektir .
Çox yönlü , İran xarici siyasətində ox rolu üstlənməkdədir. Bu isə təsirli bir əməkdaşlıq ilə qlobal normaları yaratmaq və eyni fikiri paylaşan dövlətlərin koalisiyasının sülh və sabitliyə istiqamətli səylərini tələb edir.
İkinci prioritet , bir rəhbərlik anlayışı olaraq İran vətəndaşlarının , harada olursa olsunlar , fərdi və sosial hüquqlarının qorunması , İran İslam mədəniyyəti , Fars dili , İslami dəyərlər və İslam demokratiyasının inkişaf etdirilməsi və gücləndirilməsi.
üçüncüsü ; İran başda Fələstin olmaq üzrə dünyada zülüm altında olan bütün xalqları dəstəkləməyi və ayrıca Sionizmin İslam dünyasında problem yaratma cəhdlərinə qarşı olmağı davam etdirəcək.
Mövcud təcili problemlər işığında , İran bir sıra təcili hədəflərinə fokuslanmağı davam etdirəcək. Birinci prioritet beynəlxalq ictimaiyyətdə meydana gələn İran əleyhdarlığını etkisizleştirmek və nəhayət isə məğlubiyyətə uğratmaq olacaq. Bu İran əleyhdarlığı İsrail və Amerikalı dəstəkçilər tərəfindən yaradılmış olub hədəfləri İranı təhlükəsizlik mövzusu halına gətirməkdir. Başqa bir deyişlə İran İslam Respublikasını dünya nizamına qarşı bir təhdid olaraq göstərərək meşrusuzlaştırmak istəyirlər. Bu istiqamətdə istifadə olunan əsas vasitə isə sülh nüvə proqramı mövzusunda böhran yaratmaqdır. İran baxımından bu böhran tamamilə uydurmadır. Bundan ötəridir ki, cənab Rohani çıxmaz küçədən çıxmaq və 5 +1 ilə müzakirə yoluna girmək adına , ortaq zəminin olması , silahların yayılmamasının zəmanət edilməsi , İranın elmi kazanımlarının qorunması , İranın nüvə silahlarının yayılmasının önlənməsi razılaşmasından doğan hüquqlarına hörmət duyulaması üçün və həmçinin xarici güclər tərəfindən təlqin edilən ədalətsiz yaptrımları bitirmək üçün heç zaman itirmədən cəhddə tapılmışdır.
İran nüvə silahlara maraq duymamaqda və bu kimi silahların təhlükəsizliyini artıramayacağına inanmaqdadır. İran düşmənlərinə qarşı nüvə silah istifadəsini maneə törədəcək imkanlara sahib deyil. Ayrıca İran Dövləti hətta İranın nüvə silah arxasında olduğu qiymətləndirməsinin də ölkə təhlükəsizliyi və regional rolu üçün zərərli olduğuna inanmaqdadır. Çünki İranın fars körfəzində strateji üstünlüyə çatma səyinin bir sıra reaksiyaları təhrik etməsi qaçınılmazdır ki, bu reaksiyalar İranın bölgədəki hərbi üstünlüyünü azaldacaq.
Bu səbəbdən nüvə mövzuda edilən müzakirələr öhdəsindən gəlinə bilməyəcək maneələrlə qarşı-qarşıya deyil . Müvəffəqiyyətə çatmaq və Cenevrədə keçən ilin oktyabr ayında təsdiqlənən birgə fəaliyyət planında təyin olunan hədəfə irəliləmək yalnız müzakirəçilərdə siyasi iradə və yaxşı niyyət sərgiləməsini tələb edir. Bu planda müzakirənin hədəfi qarşılıqlı qəbul görmüş uzun müddətli və əhatə edici bir həll yoluna çatmaq olaraq təyin olunmuşdur ki İranın nüvə proqramının tamamilə sülh qalacağını zəmanətli . Müzakirələrin birinci mərhələsindəki gözlənilməyən sürətli irəliləmə bu lazımsız böhranın sürətli şəkildə həlli və yeni diplomatik üfüqlərin açılması üçün müsbət siqnallar sərgiləmişdir.
İran xarici təhdidləri digər dünya ölkələri xüsusilə qonşu ölkələrlə təxirə salınmış mövzuları təhlil yolu ilə aradan qaldırmağa çalışacaq.
Güvən artırıcı tədbirlər və əməkdaşlıq İranın bölgədəki təməl siyasətini yaradacaq. Bundan ötəri İran keçən il Fars körfəzində təhlükəsizlik və əməkdaşlıq tərtibatı meydana gətirməyi təklif etmişdir. İran məsul bir regional oyunçu olaraq radikalizim və şiddəti azaltmaq üçün bölgə ölkələri və sonrası ilə ikitərəfli , regional və çoxtərəfli aktiv əməkdaşlıq edəcəkdir.
Ayrıca İran Amerika Birləşmiş Ştatları ilə mövcud fərqli düşüncələrini azaldılması və daha çox gərəksiz gərginliyin çıxmasını önləmək adına müdrik bir şəkildə davranacaq və beləliklə zamanla gərginlikləri azaldacaq.
İran ayrıca Avropa ölkələri və digər qərbli ölkələr ilə əvvəlki əlaqələrin canlandırılması və əlaqələrin daha da inkişaf etdirilməsi hədəfiylə əməkdaşlığa gedəcək. Bu normallaşma prosesi qarşılıqlı hörmət və çıxar təməlinə söykənən olmalı və tərəflərin qanuni olan maraq sahələrinə diqqət etməlidir .
İran eyni zamanda Çin , Hindistan və Rusiya kimi digər güclər ilə dostluq əlaqələrini gücləndirəcək və inkişaf edəcək. İran 2015-ci ilə qədər Bitərəf hərəkətinin başçılığını boynuna götürmüşdür və inkişaf etməkdə olan dünyada yeni zühur etmiş güclərə əlini uzadacaq və onların sahib olduğu böyük potensialı dünya sülhü və rifahı üçün səfərbər etməyə cəhd edəcək.
İran xalqı keçən il prezident seçkilərinə böyük iştirak təmin etmiş və konstruktiv əməkdaşlığa qətiyyətlə səs vermişdir. Bu vəziyyət İrandakı yeni hökumət və dünya üçün müstəsna bir fürsət meydana gətirmiş; beləcə ikili və çox istiqamətli əlaqələrdə fərqli və çox ümid verici yol təyin etmişdir.
İran İslam Respublikası vətəndaşlarının seçkisinə ciddi hörmətli olacaq ki , şübhəsiz ki, dünya işlərində də böyük təsiri olacaq.
İranın bu səylərinin müvəffəqiyyətli olması üçün digər hökumətlər İranın rolunun Orta şərq və kənarındakı rolunu qəbul etməli və İranın milli hüquq , çıxarlar və qanuni təhlükəsizlik anlayışına hörmət göstərməlidirlər. Ayrıca digər digər rəhbərliklər , İran xalqının həssaslıqlarını , xüsusilə milli izzət ilə əlaqədar müstəqillik və qazanımlarını ciddiliklə nəzərə almalıdırlar . Qərblilərin , xüsusilə Amerikanlıların keçmişdə etdikləri səhv analiz və tətbiqlərdən qaçınmaları üçün , İran və Orta şərq ilə əlaqədar anlayışlarını dəyişdirməyə və bölgəylə əlaqədar gerçəklərə daha yaxşı bir anlayışla yaxınlaşmağa ehtiyacları var. Bu an meydana gəlmiş və bir daha əldə edilemeyebilecek bu tarixi fürsətin cəsur bir rəhbərlik anlayışı ilə qiymətləndirilməsi lazımdır. Bu fürsət qaçırılmamalıdır.