Zarf (Belirteç) : İsimlerin varlıkları ya da kavramları karşıladığını, fiillerin ise hareketleri, oluşları karşıladığını belirtmiştik. Varlıkların nasıl belli nitelikleri varsa, fiillerin de belli nitelikleri vardır. İsmin niteliğini bildiren sözcüklere sıfat demiştik. Fiillerin niteliğini bildiren sözcüklere de zarf diyoruz.
Güzel bir evde oturmak istiyorum. cümlesinde güzel sözcüğü ev isminin niteliğini bildiriyor, onun nasıl olduğunu açıklıyor. Öyle ise bu sözcük sıfat görevindedir.
Aynı sözcük;
Bu ev uzaktan daha güzel görünüyordu. cümlesinde görünmek fiilinin nasıl olduğunu bildiriyor. İşte bu durumda güzel sözü zarftır.
Kısaca zarflar fiillerle ilgili sözcüklerdir. Bunun dışında, sıfatın, adlaşmış sıfatın veya başka bir zarfın derecesini bildiren zarflar da vardır.
1. Durum Zarfları
Fiilin durumunu yani nasıl yapıldığını bildiren sözcüklerdir. Fiile sorulan nasıl sorusuna cevap verir.
O, hızlı koşardı. (Nasıl koşardı?)
Çok tatlı gülümsüyor. (Nasıl gülümsüyor?)
Bu günler zor geçecek. (Nasıl geçecek?)
cümlelerinde altı çizili sözler durum bildiren zarflardır. Bu sözcüklerden sonra isim gelseydi sözcükler sıfat olacaktı.
Zarfın mutlaka fiillerden önce gelmesi şart değildir. Zarfla fiil arasına başka sözcükler girebilir.
Dışarıdan kesik kesik köpek havlamaları geliyordu.
cümlesinde kesik kesik zarfıyla onun nitelediği fiil arasına başka öğe girmiştir. Elbette bu zarfın özelliğini değiştirmez.
2. Zaman Zarfı
Fiilin ne zaman yapıldığını bildiren sözcüklerdir. Fiile sorulan ne zaman sorusuna cevap verir.
Tatilden dün dönmüşler.
Akşama bizde toplanıyoruz.
Artık buradan gitmelisin.
cümlelerinde altı çizili sözcükler fiilin zamanını bildirdiklerinden zarf görevindedirler.
3. Yer – Yön Zarfı
Fiilin yöneldiği yeri bildiren sözcüklerdir. Fiile sorulan nereye sorusuna cevap verir ve ek almaz. Bu tür zarfların sayısı bellidir.
Yukarı çık, ben de geliyorum. cümlesinde, fiile Nereye çık? diye sorarsak, yukarı cevabı gelir. Ek de olmadığına göre yer – yön zarfıdır. Eğer cümle Yukarıya çık. şeklinde olsaydı, sözcük isim görevinde kullanılmış olacaktı.
Aşağı indi. Öte gitti.
Geri geldi. Beri geldi.
İleri gitti. Dışarı çıktı.
İçeri girdi.
cümlelerinde altı çizili sözcükler yer zarflarıdır.
4. Azlık – Çokluk (Miktar) Zarfları
Zarflar içinde çok değişik özellikler gösteren sözcüklerdir bunlar. Fiilin, sıfatın, zarfın, adlaşmış sıfatın miktarlarını bildirebilen geniş bir kullanım alanına sahiptir. Bu zarflar ne kadar sorusuna cevap verir.
Pastadan biraz alabilir miyim?
cümlesinde alabilir miyim fiiline Ne kadar sorusunu sorarsak biraz cevabı gelir. İşte fiilin miktarını bildiren bu sözcük zarftır.
Bu tür zarflar sıfata sorulan ne kadar sorusuna da cevap verebilir.
Örneğin;
Çok güzel bir kitaptı. cümlesinde kitap isimdir. Nasıl kitap? diye sorarsak güzel sıfatı cevap verir. Ne kadar güzel? diye sorarsak çok cevabı gelir. İşte sıfatın derecesini bildiren çok sözcüğü zarftır. Çünkü burada çok olan güzelliktir.
Bu tür zarflar, başka bir zarfın derecesini de bildirebilir. Bu durumda zarfa sorulan ne kadar sorusuna cevap verir.
Çok hızlı koşuyor. cümlesinde koşuyor fiildir. Nasıl koşuyor? diye sorarsak hızlı zarfını buluruz. Ne kadar hızlı? diye sorduğumuzda ise çok cevabı gelir. Zarfın derecesini bildiren bu sözcüğe de zarf diyoruz.
Bunlar adlaşmış sıfatların da derecelerini bildirebilir.
Bu plan en yaşlılar da göz önüne alınarak hazırlandı.
cümlesinde yaşlılar adlaşmış sıfattır. Buna Ne kadar yaşlı? diye sorarsak en yaşlılar cevabı gelir. Yaşlıların derecesini bildiren en sözü zarftır. Örnekleri çoğaltalım.
O, bu derse pek çalışmadı. (Fiilin zarfı)
Pek sağlam bir ayakkabıya benzemiyor. (Sıfatın zarfı)
Pek akıllısın sen de! (Adlaşmış sıfatın zarfı)
Ne kadar sorusu elbette sadece zarfı buldurmaz.
Fazla mal göz çıkarmaz. cümlesinde altı çizili sözcük mal isminin miktarını bildirdiği için sıfattır. Çünkü isimlerin zarfı olmaz.
Bu kadar çok arabayı nasıl taşıyor bu köprü? derken çok sözü araba isminin sıfatı, bu kadar sözü de çok sıfatının zarfıdır.
Bazen cümlede birden fazla zarfın veya sıfatın olması, aklımızı karıştırabilir.
Sevimli , sarışın bir çocuk içeri girdi. cümlesinde çocuk isim, sarışın sıfat, sevimli sıfattan önce geldiği için zarfttır, gibi bir yanlış düşünceye kapılmayalım. Bir sözcüğün, zarfın ya da sıfatın zarfı olması sadece ne kadar sorusuna cevap vermesiyle, yani derece bildirmesiyle mümkündür. Bu cümlede ise altı çizili bütün sözcükler ismin sıfatlarıdır.
5. Soru Zarfı
Cümlelerde zarfları bulmak için kullandığımız sorular vardı. Bunların hepsi – nereye hariç – soru zarflarıdır.
Nasıl bu kadar güzel konuşuyor?
Gittiği yerden ne zaman dönecek?
Ne kadar hızlı yüzüyor?
Neden söz vermesine rağmen gelmiyor?
Ne gülüp duruyorsun iki saattir?
cümlelerinde altı çizili sözcüklerin hepsi soru zarfıdır.
