Yeryüzünü oluşturan büyük kara parçalarına kıta veya anakara denir. Kıtalar yeryüzünün büyük bir bölümünü kaplayan büyük kara kütleleridir. Kıtalar büyüklüklerine göre; Asya Afrika Kuzey Amerika Güney Amerika Antarktika Avrupa ve Avustralya olarak dizilirler. Avrupa kıtası Asya kıtasının geniş bir yarımadası durumunda olduğundan ikisine birlikte Avrasya denir. (6 veya 7 kıta).
Kıtaların oluşumu ile ilgili olarak Alman Alfred Wegener ve Hary Hammond Hess isimli bilim adamları çeşitli teoriler ortaya koymuştur.
a)Alfred Wegener’a Göre Kıtaların Oluşumu Teorisi :
Alman bilim adamı Alfred Wegener 1912 yılında bütün kıtaların 250 milyon yıl önce tek parça halinde dev bir kıta olduğunu öne sürmüştür. Wegener’a göre bu dev kıta daha sonra küçük kıtalara bölünmüş ve bunlar da zamanla birbirlerinden uzaklaşarak ayrılmışlar ve hala da uzaklaşmaya devam etmektedirler.
Wegener’a göre kıtaların birbirinden ayrılmasının ve uzaklaşmasının nedeni kıtaların okyanus tabanı üzerinde kaymasıdır.
Wegener’a göre kıtaların daha önce tek parça olduğu ile ilgili olarak;
• Dünyadaki kıtaların büyük bir yap–boz gibi birbirini tamamlayan parçalar olması kıtaların önceden tek parça olduğunun kanıtıdır.
• Aynı tür sürüngenlere ait fosillerin okyanus tarafından ayrılan farklı kıtalarda bulunması kıtaların birbirinden ayrılmasının kanıtıdır. Bir zamanlar tek bir dev kıta üzerinde yaşayan sürüngenler dev kıtanın kırılması ve parçalara ayrılması ile farklı kıtalarda kalmışlardır. (Fosillere göre kanıtlamıştır).
• Ekvatora yakın bir ülke olan Hindistan’da buzulların olması beklenmezken burada buzullardan maddelerin bulunması kıtaların birbirinden ayrılmasının kanıtıdır. (İklime göre kanıtlamıştır).
b) Hary Hammond Hesse’e Göre Kıtaların Oluşumu Teorisi :
Wegener’in kıtaların oluşumu ile ilgili olarak ortaya koyduğu görüş o dönemde kabul edilmemiş fakat Hary Hammond Hess isimli bilim adamının ortaya koyduğu okyanus tabanı yayılması teorisinden sonra anlam kazanmıştır.
Hammond’a göre kıtaların oluşmasının nedeni sadece kıtaların okyanus tabanı üzerinde kayması değildir ve okyanus tabanı da hareket halindedir. Buna okyanus tabanı yayılması teorisi denir.
c) Günümüzdeki Kıtaların Oluşumu Teorisi :
Günümüzde kıtaların oluşmasının ve birbirinden ayrılarak uzaklaşmasının ateş küredeki sıcak ve akışkan magmanın hareketi sonucu gerçekleşen levha hareketleri nedeniyle oluştuğu kanıtlanmıştır.
Ateş küredeki magma sıcak ve akışkan bir maddedir ve ateş küredeki hareketlerin nedeni magmadır.
• Bütün kıtalar günümüzden yaklaşık 250 milyon yıl önce tek parça halinde dev bir kıta halinde idi. (Bilim adamları bu dev kıtaya Pangea onu çevreleyen deniz ise Panthalassa adını vermişlerdir). (Güney Kutbu’nda bulunuyordu).
• Dev kıta bölünerek küçük kıtaları oluşturdu ve bu kıtalar da çeşitli kuvvetlerin etkisi ile birbirlerinden uzaklaşmaya başladılar.
• Belli bir süre sonra ayrılan kıtalar levha hareketleri sonucunda birleşerek gelecekte tek bir kıta haline gelecektir.
• (Yeryüzü kıta coğrafyasının bugünkü şeklini alması için 540 milyon yıl geçmiştir. Dünya’nın yaşı 46 milyar yıl olduğu var sayılır ve en az 5 milyar yıl daha ömrü vardır. Bu süre içinde yeryüzü coğrafyası en az 9 kez değişmiş ve bundan böyle de en az 9 kez daha tekrar şekil değiştirecektir.)
• Magma çekirdekten ısı enerjisi alır ve (sıcaklıkla birlikte hacmi arttığı için) yoğunluğu azalır.
• Yoğunluğu azalan magma konveksiyon akımında olduğu gibi yoğunluğu büyük olan soğuk madde ile yer değiştirir ve bu nedenle magma yerkabuğunda yükselir.
• Yükselen magma yer kabuğundaki levha denilen tabakaları sürekli hareket ettirir.
• Levhaların hareketi ile dev kıta bölünmüş ve yeni oluşan parçalar da bu levha hareketleri nedeniyle birbirinden uzaklaşarak günümüzdeki kıtaları oluşturmuştur.
SORU : 1- Kıtaları parçalara ayıran ve birbirinden uzaklaştıran neden nedir?
2- Sıradağ okyanus volkan gibi yüzey şekilleri nasıl oluşmuştur?
3- Dünya’nın görüntüsü bundan 250 milyon yıl önce aynı mıydı?
4- Geçmişte de kıtalar şu anki yerlerinde miydi?
5- Gelecekte Dünya’mız bugünküyle aynı görünümde mi olacak?
6- Kıtalar birbirini tamamlar mı?
