Canlılarda gerçekleşen birçok hayatsal faaliyetin yapılabilme¬si için ATP enerjisine ihtiyaç vardır
Canlıların çoğu bu enerjiyi besin maddelerini oksijenli ortam¬da parçalayarak elde eder
İşte enerji elde etmek için gerekli oksijeni sağlayan sisteme solunum sistemi denir
Bitkiler gece dışardan oksijen, gündüz karbondioksit almak zorundadır
Bunu,
– Kökler ve su bitkileri tüm yüzeyden,
– Yeşil gövde ve yapraklar stomalardan,
– Odunsu gövdeler ise lentisellerden sağlar
Bir hücrelilerde gaz alışverişi hücre zarından olur Hayvanlarda iki çeşit solunum sistemi bulunur
1 Doğrudan Solunum
Hücreler gerekli gazları bütün yüzeyden alır ve atar Tek hüc¬relilerde ve basit omurgasızlarda görülür
2 Dolaylı Solunum
Hücrelerin ihtiyacı olan gazlar bir solunum organıyla alınır Hücrelere ulaştırma ise solunum organı veya dolaşım siste¬miyle sağlanır
Canlılardaki solunum organlarında;
– Geniş gaz değişim yüzeyi bulunur,
– Nemli gaz değişim yüzeyi bulunur,
– Bol kılcal damarlı gaz değişim yüzeyi bulunur, (trake hariç)
– Kan ile solunum organı arasında tek sıra epitel hücresi bu¬lunur,
– Bütün gaz değişimleri difüzyonla olur
Canlılarda dört tip solunum bulunur Bunlar;
– Deri solunumu,
– Trake solunumu,
– Solungaç solunumu,
– Akciğer solunumudur
a) Deri Solunumu
Böcek ve bazı sürüngenler dışındaki bütün canlılarda görülür Toprak solucanlarında sadece deri solunumu vardır
Deriden alınan gazlar dolaşım sistemi ile diğer hücrelere ileti¬lir
Deri;
– Nemli ve geniş yüzeyli
– Bol kılcal damarlı ve
– Dış yüzeydedir
b) Trake Solunumu
Karasal böceklerde görülür
Bütün hücrelere kadar uzanan gaz borularından oluşur
Kan solunum gazlarını taşımaz Dolayısı ile kanda alyuvar ve hemoglobin yoktur
Trake boruları;
– Nemli ve geniş yüzeyli,
– Vücut içerisine dallanmış ve
– Kılcal damar yoktur
c) Solungaç Solunumu
Kurbağa larvasında, balık ve bazı omurgasızlarda görülür Suda çözünmüş oksijeni alır Solunum gazlan kan ile taşınır
Kanın akış yönü difüzyon hızını arttırmak için suyun akış yönünü terstir
Solungaçlar;
– Nemli ve geniş yüzeyli,
– Dış yüzeye yakın,
– Bol kılcal damarlıdır
d) Akciğer Solunumu
Ergin kurbağa, sürüngen, kuş ve memelilerde görülür
Kurbağalardan memelilere doğru akciğer kapasitesi ve yüze¬yi artar Çünkü memelilerin gaz ihtiyacı daha çoktur
Memelilerin akciğerlerinde gaz değişim odaları olan alveoller bulunur
Solunum gazları kan ile taşınır Akciğerler;
– Nemli ve geniş yüzeyli,
– Vücut içine dallanmış ve
– Bol kılcal damarlıdır
Canlılarda Solunum Pigmetleri
Solunum gazlarını dolaşım sistemi ila taşıyan canlıların ka¬nında bulunan ve solunum gazlarını taşıyan maddelere taşı¬ma pigmenti denir Taşıma pigmentleri kanın oksijen taşıma kapasitesini arttırır Taşıma pigmentleri solunum gazları ile tersinir birleşir
Omurgasızların taşıma pigmentleri kan sıvısında, omurgalıla¬rın ise alyuvarların içindedir Bu durum omurgalılarda kanın taşıma kapasitesini arttırır Canlılanda farklı taşıma pigmenti bulunur
Hemoglobin; (Fe) kırmızı, omurgalıların alyuvarında var Hemosiyanin; (Cu) mavi, yumuşakçaların kan sıvısında var Hemoeritrin; (Fe) kırmızı, halkalı solucanın kan sıvısında var
1 Omurgasızlarda Solunum Solunum pigmetleri kan sıvısındadır
Sünger, mercan, hidra ve planaryada gerekli gazlar tüm yü¬zeyden alınır Kan yoktur
Toprak solucanlarında deri solunumu görülür
Karasal böceklerde trake, suda yaşayanlarda solungaç solu¬numu görülür
Yumuşakça ve derisi dikenlilerde solungaç solunumu görülür
2 Omurgalılarda Solunum Solunum pigmetleri alyuvarlardadır
Balık ve kurbağa larvasında solungaç solunumu görülür
Ergin kurbağa, sürüngen, kuş ve memelilerde akciğer solunu¬mu görülür
Kuşlarda akciğerlere hava keseleri bağlıdır
Memelilerde alyuvarlarda çekirdek ve organel bulunmaz, so¬luk almayı sağlayan kaslı diyafram ve gaz değişim odaları olan alveoller bulunur
insanda Solunum Sistemi
Akciğer solunumu görülür Burun, soluk borusu ve akciğerler¬den oluşur ‘
a) Burun
Havayı nemlendirir ve ısıtır Mukus salgılar Burundaki kıllar havayı süzer
b) Soluk Borusu
Kıkırdak dokudur, iç yüzeyinde hareketli siller ve goblet hüc¬releri vardır Bronş denen iki kola ayrılır Bronşlar akciğere gir¬dikten sonra bronşçuklara ayrılır Bronşçukların ucunda alve-ol bulunur
c) Akciğer
Sağ akciğer üç bölmeli, sol akciğer iki bölmelidir En dışta çift plevra zarı bulunur Alveoller solunum yüzeyini artırır
Soluk almada;
_ r\:~«——-■- •–■- — ■ —– • ‘ ”
– Akciğer hacmi artar ve akciğer basıncı azalır
– Akciğere hava girer Soluk vermede;
– Diyafram ve kaburga kasları gevşer
– Akciğer hacmi azalır ve akciğer basıncı artar
– Akciğerden dışarı hava çıkar
Solunum hızı omirilik soğanı tarafından kandaki karbondioksit miktarına göre düzenlenir Bunun için;
– Hücrelerde oksijenli solunum miktarı artar
– Kandaki karbondioksit miktarı artar ve kan pH’ı düşer
– Omurilik soğanı uyarılır
– Diyafram ve kaburga kasları kasılır
– Göğüs boşluğu hacmi artar, basınç azalır ve soluk alınır
Solunum Gazlarının Taşınması
Kanın oksijen ve karbondioksit tutma kapasitesi yüksektir Kan, aynı hacimdeki suya göre altı kat daha fazla oksijen tut¬maktadır
Oksijenin Taşınması
Solunum organından dokulara taşınır Oksijenin;
– Çoğu alyuvarlardaki hemoglobinle
– Bir kısmı kan sıvısında çözünerek taşınır Karbordioksitin Taşınması
Dokulardan solunum oganına taşınır Karbondioksitin;
– Birazı alyuvarlardaki hemoglobinle
– Bir kısmı kan sıvısında çözünerek
– Çoğu kan sıvısında bikarbonat şeklinde taşınır
